Кіріспе

Азиядағы өлім жазасын орындау тәсілі. Філ арқылы өлім жазасы немесе Гунга Рао – Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияда, әсіресе Үндістанда қолданылған өлім жазасының бір түрі. Бұл жазаны орындау үшін азия пілдері қолданылып, олар тұтқындарды жан түршігерліктей жазалап, мүшелеп кесіп немесе қинап өлтірген. Пілдер құрбандарын бірден өлтіруге немесе оларды ұзақ уақыт бойы азаптап өлтіруге дайындалған. Көбінесе патшалар бұл тәсілді қолданып, оның арқасында өмір мен өлім билігін, сондай-ақ жабайы жануарларды бағындыру қабілетін көрсеткен. Әртүрлі азиялық мемлекеттерде осындай жазалау оқиғалары тіркелген. Сиам патшалары пілдерін кінәлі адамды "жерге ақырындап домалатып, оған көп зиян келтірмеу үшін" оқытқан. Мұғұл императоры Акбар бұл тәсілді "қарсыласқандарды жазалау үшін пайдаланған, ал содан кейін, әрине, жазаланған тұтқындарға өмір сыйлаған". Пілдер кейде сотталушының өзін сынау үшін де қолданылған, егер ол пілден қорғана алса, босатылған. Бұл тәсіл Шампа мемлекетінде де болған. Сиамда кінәлілерді аяқтап өлтіру үшін, оларды алдымен ауаға лақтырып, содан кейін тұмсығымен басып өлтірген. Александр Гамильтон Сиамнан келесі деректерді келтіреді: Джон Кроуфурдтың күнделігінде 1821 жылы британдық елші ретінде қызмет еткен Кочинчина (қазіргі Оңтүстік Вьетнам) мемлекетіндегі піл арқылы өлім жазасының тағы бір әдісі туралы жазылған. Кроуфурд "қылмыскерді тіреуге байлап, содан кейін [Ең жоғары биліктің сүйікті] пілі жүгіріп келіп, оны өлтіріп тастаған" бір оқиғаны еске алады. Ачехте пілдерді өлім жазасын орындау үшін қолданғандығы туралы француз саудагері Франсуа Мартин хабарлаған. Сұлтан Алауддин Рияят Сийх Саид әл Мукаммалдың тұсында зина жасаған ерлі-зайыптыларды пілдің алдына лақтырып, аяқтап өлтірген.

Үндістан

Үндістандағы индус және мұсылман билеушілері салықтан жалтарғандарды, бүлікшілерді және жау әскерлерін "пілдің аяғының астында" өлтірген. Мысалы, 1305 жылы Дели сұлтаны моңғол тұтқындарының өлімін көпшілікке көрсетіп, оларды пілдермен қағып өлтірді. Моғол дәуірінде "сол кезде қылмыскерді пілмен таптап өлтіру – өлім жазасының кең таралған түрі еді". 1727 жылы жазған хатында капитан Александр Гамильтон моғол билеушісі Шах-Жаханның "қылмыскерді Піл бағына алып барып, сол жерде пілмен өлтіруді" бұйырғанын айтады. Моғол императоры Хумаюн өзінің билігін сынаған имамды пілмен қағып өлтіруге бұйрық берді. Кейбір монархтар өз ойын-сауығы үшін осы өлім жазасын да қолданды. Мұғал императоры Жахангир өзінің көңілі үшін көптеген қылмыскерлерді өлтіруге бұйрық бергені де айтылады. Мұндай жазалауды өз көзімен көрген француз саяхатшысы Франсуа Бернье императордың осы қатыгез жазадан алған қуанышына таң қалғанын жазған. Басқа да үнділік биліктер де піл арқылы өлім жазасын өтеді. Маратха Чатрапати Самбхаджи XVII ғасырдың соңында бірнеше заговоршыларды, соның ішінде Маратха шенеунігі Анаджи Даттоны осылай өлтіруге бұйырды. Маратха басшысы генерал Сантаджи әскери тәртіпті бұзғандарға жаза тартқызыпты. Сол кездегі тарихшы Хафи Хан "Сантаджи ең кішкентай қылмыс үшін де адамды пілдің аяғына лақтырып жіберетін" деп жазған. XIX ғасырдың басындағы жазушы Роберт Керр Гоа патшасының "қылмыскерлерді өлтіру үшін арнайы пілдер ұстағанын" хабарлаған. Егер күзетші қылмыскерді тез өлтіруді қаласа, піл оны бірден аяғымен қағып өлтіретін, ал азаптауды қаласа, дөңгелектен сынғандай етіп мүшелерін бірінен соң бірін сындыратын. Табиғатты зерттеуші Жорж Луи Леклерк, конте де Буффон, пилдердің "адамдық ойлау қабілетіне ие екенін" көрсету үшін осы икемділікті дәлел ретінде келтірген. Мұндай жазалаулар көбінесе көпшілік алдында өткізіліп, осы арқылы заң бұзушыларға ескерту жасалған. Сондықтан көптеген пілдер өте ірі, салмағы тоғыз тоннадан ассатын. Өлім жазасы қорқынышты болуы керек еді және көбінесе солай болды. Кейде жазалау алдында сол пілмен көпшілік алдында азаптау жасалып, содан кейін өлім жазасы орындалған. 1814 жылы Бародада болған осындай азаптау мен өлім жазасы туралы мәлімет "Перси анекдоттары" кітабында сақталған.

Пілдерді жазалаушы ретінде пайдалану 19 ғасырдың екінші жартысына дейін жалғасты. 1868 жылы Орталық Үндістанға сапар жасаған Луи Русселе қылмыскерді пілмен өлтіргенін баяндады. Суретте өлім жазасына кесілген адамның басын тұғырға қойып, піл оны аяғымен қағып өлтіргені көрсетілген. Бұл сурет "Le Tour du Monde" журналында, сондай-ақ Harper's Weekly сияқты шетелдік журналдарда жарияланды. Ұлыбритания империясының күшеюі Үндістанда пілдерді өлтірудің азаюына және соңынан тоқтауына әкелді. 1914 жылы Элеонора Маддок Кашмирде еуропалықтар келгеннен бері "көптеген ескі әдет-ғұрыптар жоғалып барады, соның ішінде осы мақсат үшін жаттықтырылған және "Гунга Рао" деген есіммен белгілі піл арқылы қылмыскерлерді өлім жазасына кесудің қорқынышты әдеті де бар" деп жазды.

Шри-Ланка

Филдер Үндістан және Оңтүстік Азияда өлім жазасы ретінде кеңінен қолданылған. 1681 жылы ағылшын теңізшісі Роберт Нокс Шри-Ланкада тұтқында болғанда, өзі көрген фил арқылы жаза орындау әдісін сипаттады. Нокс көрген филдердің тістеріне "үш қырлы ұясы бар өткір темір" орнатылғанын айтады. Фил құрбанның денесін тістерімен тесіп алғаннан кейін, "оны жыртып, дене мүшелерін бөліп тастайтын". 19 ғасырдағы саяхатшы Джеймс Эмерсон Теннент: "Кандиялық [Шри-Ланкалық] бір басшы, мұндай көріністерге куә болған адам, фил ешқашан тістерін қолданбағанын, бірақ құрбанның үстіне аяғын қойып, оның дене мүшелерін бірінен соң бірін күшпен жұлып алғанын бізге айтты" деді. Нокстің кітабында осы жазалау әдісін бейнелейтін "Елефанттың жазалауы" деген танымал сурет бар. 1850 жылы британдық дипломат Генри Чарльз Сэрр Кандидің соңғы патшасы Шри Викрама Раджасинханың қылмыскерлерді жазалау үшін қолданған филдердің бірін аралап көргенін баяндады. Британдықтар 1815 жылы Канди корольдігін жаулап алғаннан кейін фил арқылы жазалауды тоқтатты, бірақ патшаны жазалаған фил әлі тірі және бұрынғы қызметін есінде сақтағаны анық. Сырр былай деп түсіндіреді:

Батыс Азия

Орта ғасырларда Батыс Азияның бірнеше империялары, Византия, Сасанид, Селжук және Тимурид империялары сынды мемлекеттер, жазалау үшін пілдерді пайдаланған. Ниневиде бір піл болған. Оның басы ішке тартылған. Ол өте үлкен, бірден екі арбадай шөп жейді; оның аузы кеудесінде орналасқан, ал жегенде екі елінен астам ернін созып, шөпті алып аузына салады. Егер сұлтан біреуді өлімге кесетін болса, пілге: "Бұл адам кінәлі" дейді. Сонда піл оны өзінің ернімен ұстап, жоғары лақтырып, өлтіреді.

Еуропа

323 жылы Ұлы Александрдың қайтысынан кейін Македонияның регенті болған Пердикка, Мелеагердің жақтастарынан бүлік көтергендерді Бабыл қаласында пілдерге тастап, қағыстырып өлтірді. Римдік жазушы Квинт Курций Руф өзінің "Александр Ұлының тарихында" осы оқиғаны былай баяндайды:

Сонымен қатар, римдік жазушы Валериус Максим генерал Луций Эмилий Паулюс Македонскийдің "Персей патшасы жеңілгеннен кейін [б.з.д. 167 жылы], сол кінә үшін (дезертирлік үшін) адамдарды пілдердің астына тастап, аяқтап өлтіргенін" жазды. Шындығында, әскери тәртіптің осы сияқты қатал және күрт жазаға зәруі бар, себебі осылай қару күші тұрақты болады, ал егер ол дұрыс жолдан тайса, құлап кетеді.

Африка

240 ж.б.д. Хамилкар Барка бастаған Карфаген армиясы Спендиус басқарған көтерілісшіл әскерлер мен Африка қалаларының одағымен соғысқан. Спендиус бір шайқаста жеңіліске ұшырағаннан кейін, нумидиялық атты әскер Карфаген жағына өткен соң, 700 Карфаген тұтқынына қинаулы өлім жазасын берді. Осыдан бастап Карфаген тұтқындарына алған адамдарын соғыс пілдерімен таптап өлтіру әдісі қолданылды. Осы қатігездік салдарынан бұл қақтығыс "Аяусыз соғыс" деп аталды. Азаматтық халықты тікелей өлімге кесу үшін пілдерді пайдалану туралы деректер аз. Мұндай жағдайдың бірі Иосиф Флавий мен 3 Маққабилер кітабында египеттік еврейлер туралы айтылады, бірақ бұл оқиғаның шындығы күмәнді, апокрифтік болуы мүмкін.