1494-1559 жылдардағы Еуропа соғыстары

Кіріспе

1494–1559 жылдардағы еуропалық қақтығыстар

Италия соғыстары – 1494 және 1559 жылдар аралығында, көбінесе Италия түбегінде, бірақ кейін Фландрия, Рейн аймағы және Жерорта теңізіне дейін тараған қақтығыстар сериясы. Басты соғысқан тараптар – Францияның Валуа әулетінен шыққан корольдері және Киелі Рим империясы мен Испаниядағы Габсбургтар. Әртүрлі уақыттарда, соғысқа түрлі итальян мемлекеттері қатысты, кейбіреулері екі жақта да болды, Англия мен Осман империясының қатысуы шектеулі болды. 1454 жылы құрылған Итальяндық лига Италиядағы күш тепе-теңдігін сақтады, бірақ 1492 жылы оның негізін қалаушы Лоренцо де Медичидің қайтысынан кейін күші жойылды. Людовико Сфорцаның амбицияларымен байланысты, оның ыдырауы Франция королі VIII Карлға 1494 жылы Неапольге шабуыл жасауға мүмкіндік берді, бұл Испания мен Киелі Рим империясын соғысқа тартты. VIII Карл 1495 жылы шегінуге мәжбүр болғанымен, итальян мемлекеттері арасындағы саяси дағдарыстар оларды Франция мен Габсбургтар арасындағы Еуропа үстемдігі үшін күрес алаңына айналдырды. Соғыстар қатты қатыгездікпен жүргізілді, Реформацияның, әсіресе Франция мен Киелі Рим империясындағы діни қырқыстардың күрделі жағдайында өтті. Олар ортағасырлық соғыстан заманауи соғысқа өтудегі маңызды кезең ретінде қарастырылады, аркебуз немесе қолқызыл қарудың қолданылуы және артиллериядағы маңызды технологиялық жетістіктер кең таралды. Оқымысты қолбасшылар мен қазіргі заманғы баспа әдістері оларды Франческо Гуиччардини, Никколо Макиавелли және Блез де Монлюк сияқты замандастардың көптеген есептерін қамтитын алғашқы қақтығыстардың біріне айналдырды. 1503 жылдан кейін, соғыстардың көп бөлігі француздың Ломбардия мен Пьемонтқа басып кіруімен басталды, бірақ олар қанша уақыт болса да, аумақты тұрақты түрде ұстай алмады. 1557 жылға қарай, протестантизмнің өсуі басты соғысқан тараптардың діни дауларға байланысты ішкі қақтығыстарға тап болуына және ішкі мәселелерге көңіл бөлгеніне әкелді. Бұл 1559 жылғы Като-Камбрезис шарттамасына әкелді, оған сәйкес Франция Италиядан көптеп шығарылды, бірақ Англиядан Кале және Лотарингиядан үш епископтық алды. Испания, өз кезегінде, Италияның оңтүстігіндегі Неаполь және Сицилия патшалықтарына, сондай-ақ Италияның солтүстігіндегі Милан герцогтығына билік алды.

The Italian Wars were a series of conflicts fought between 1494 and 1559, mostly in the Italian Peninsula, but later expanding into Flanders, the Rhineland and Mediterranean Sea. The primary belligerents were the Valois kings of France, and their Habsburg opponents in the Holy Roman Empire and Spain. At different points, various Italian states participated in the war, some on both sides, with limited involvement from England and the Ottoman Empire. The Italic League established in 1454 achieved a balance of power in Italy, but fell apart after the death of its chief architect, Lorenzo de' Medici, in 1492. Combined with the ambition of Ludovico Sforza, its collapse allowed Charles VIII of France to invade Naples in 1494, which drew in Spain and the Holy Roman Empire. Although Charles was forced to withdraw in 1495, ongoing political divisions among the Italian states made them a battleground in the struggle for European domination between France and the Habsburgs. Fought with considerable brutality, the wars took place against the background of religious turmoil caused by the Reformation, particularly in France and the Holy Roman Empire. They are seen as a turning point in the evolution from medieval to modern warfare, with the use of the arquebus or handgun becoming common, along with significant technological improvements in siege artillery. Literate commanders and modern printing methods also make them one of the first conflicts with a significant number of contemporary accounts, including those of Francesco Guicciardini, Niccolò Machiavelli and Blaise de Montluc. After 1503, most of the fighting was initiated by French invasions of Lombardy and Piedmont, but although able to hold territory for periods of time, they could not do so permanently. By 1557, the growth of Protestantism meant the major belligerents faced internal conflict over religion, forcing them to refocus on domestic affairs. This led to the Treaty of Cateau Cambrésis (1559), under which France was largely expelled from Italy, but in exchange gained Calais from England, and the Three Bishoprics from Lorraine. In turn, Spain acquired sovereignty over the Kingdom of Naples and Kingdom of Sicily in southern Italy, as well the Duchy of Milan in northern Italy.

Өмірбаян

Венеция Республикасы мен Милан Герцогтығы арасындағы бәсекелестік нәтижесінде, Ломбардиядағы ұзақ жылдарға созылған соғыстар 1454 жылғы Лоди шартымен аяқталды. Одан кейін көп ұзамай Италиялық Лига деп аталатын бейтараптық туралы келісім жасалды, ол 1479-1481 жылдардағы Пацци қастандығы және 1482-1484 жылдардағы Феррара соғысымен тоңталған, бірақ соның өзінде де қырық жылдық тұрақтылық пен экономикалық өсімді қамтамасыз етті. Лиганың басты қолдаушысы Флоренция билеушісі Лоренцо де Медичи болды, ол Франция мен Киелі Рим империясын Италия түбегінен шығарып тастау саясатын ұстанды. 1492 жылдың сәуір айында Лоренцоның қайтысы Франция Италияны басып алуға тырысқан кезде Лиганы әлсіретті. Бұл Франция королі Людовик XI 1481 жылы кузені Анжу королі Карл IV-тен Прованс графтығын, сонымен қатар Неаполь Корольдығына Анжу мұрагерлік құқығын мұраға алғанда басталды. Оның ұлы Карл VIII 1483 жылы таққа отырып, 1486 жылы Провансты Францияға ресми қосты. Оның Марсель және Тулон порттары Жерорта теңізіне тікелей қол жеткізуді қамтамасыз етті, осылайша оның аумақтық амбицияларын іске асыруға мүмкіндік берді. Бірінші Италия соғысына дейін Карл бірқатар шарттар арқылы басқа еуропалық билеушілердің бейтараптығын қамтамасыз етуге тырысты. Олардың ішінде 1492 жылдың қараша айында Англияның Генрих VII-мен жасалған Этапль бейбіт шарты және 1493 жылдың наурызында Киелі Рим императоры Максимилиан I-мен жасалған Барселона шарты бар.

1494 - 1495 жылдардағы итальян соғысы

Соғыс, Людовико Сфорцаның, сол кездегі Милан регенті, Франция королі Карл VIII-ді Неаполь тағына Анжуліктердің талабын сылтау ретінде пайдаланып, Италияға басып кіруге шақырғаннан кейін басталды. Бұл өз кезегінде Людовиконың әйелі Беатрис д’Эсте мен оның жүрегі ауырған немере інісі, Арагондық Изабелланың күйеуі Джан Галеаццо Сфорца арасындағы қатал бәсекелестікке байланысты болды. Джан Галеаццо Милан герцогы болғанмен, 1481 жылы оның ағасы оны ығыстырып, Павияға жер аударды. Екі әйел де өз балаларының герцогтікті мұраға алуын қамтамасыз етуді қалады, және Изабелланың әкесі 1494 жылдың қаңтарында Неапольдің Альфонсо II болғанда, ол өздерінің құқықтарын қорғауда оның көмегін сұрады. Қыркүйекте Карл түбекті басып алды, бұл әрекетін Неапольді Осман түріктеріне қарсы крест жорығының базасы ретінде пайдалану ниетімен қанағаттандырды. Қазан айында Людовико Джан Галеаццоның қайтысынан кейін ресми түрде Милан герцогы болды, оның ағасы уландырғаны күдіктелді, ал француз әскері Италия арқылы дерлік қарсылықсыз өтіп, 8 қарашада Пизаға, 17 қарашада Флоренцияға және 31 желтоқсанда Римге кірді. Карлді Джироламо Савонарола қолдады, ол бұл мүмкіндікті Флоренцияда қысқа мерзімді теократия орнату үшін пайдаланды, ал Папа Александр VI өз әскеріне Папалық мемлекеттер арқылы еркін өтуге рұқсат берді. 1495 жылдың ақпанында француздар Неаполь Корольдігіндегі Монте-Сан-Джованни-Кампаноға жетіп, неаполитандық гарнизонмен келіссөздер жүргізу үшін елшілерді жіберді, бірақ олар оларды өлтіріп, мүшеленген денелерін француз қатарларына қайтарды. 9 ақпанда ашуланған қоршаушылар артиллериялық оқтармен сарай қабырғаларын бұзып, шабуыл жасап, ішіндегілердің барлығын өлтірді. "Неаполь қырқыны" деп аталған бұл оқиға Италиядағы кең таралған наразылықты Францияның күшіне қатысты алаңдаушылықпен біріктіріп, 1495 жылдың 31 наурызында Венеция Лигасының құрылуына әкелді. Бұл Францияға қарсы одақ Венеция Республикасы, Милан, Испания және Киелі Рим империясынан тұрды. Кейін Флоренция, Савонарола құлатылғаннан кейін, Папалық мемлекеттер және Мантуя қосылды, бұл коалиция Карл мен оның әскерін Франциядағы базаларынан бөліп тастады. Карлдың туысы Луи д’Орлеан енді Людовиконың жақтарының өзгеруінен пайдаланып, әжесі Валентина Висконти арқылы талап еткен Миланды басып алуға тырысты. 11 маусымда ол Новараны басып алды, гарнизон дезертирлік жасады және Миландан қырық шақырым қашықтықтағы Вигеваноға жетті. Бұл шешуші сәтте Людовико инсульт немесе нервтік құлаудан қабілетсіз болды, ал оның жалақысы төленбеген сарбаздары бүлікке жақын болды. Оның болмауында оның әйелі Беатрис д’Эсте герцогтікті және Новараны қоршауды жеке басқаруға алды, Луи ақырында бостандық үшін берілуге мәжбүр болды. Неапольдің Фердинанд II-ін француздық үкіметпен ауыстырған Карл солтүстікке бет бұрып, 6 шілдеде Лига Форново ди Тародан тыс жерде кездесті. Форново шайқасында француздар қарсыластарын Таро өзенінен кері шегіндіріп, Астиге қарай жолын жалғастырды, көптеген жабдықтарын қалдырды. Екі тарап та жеңіске жеткенін мәлімдеді, бірақ жалпы консенсус француздардың пайдасына болды, өйткені Лига ауыр шығынға ұшырады және олардың кері шегінуін тоқтатуға сәтсіз аяқталды, бұл шайқастың бастапқы себебі болды. Оңтүстікте Фердинанд II бастапқы сәтсіздіктерге қарамастан, 1495 жылдың қыркүйегінде өзінің патшалығын қайта бақылауға алды. Француз шапқыншылығы көп нәтиже бермесе де, итальян мемлекеттері бай және салыстырмалы түрде әлсіз екенін көрсетті, бұл болашақ араласуды сыртқы державалар үшін тартымды етті. Карл 1498 жылдың 7 сәуірінде қайтыс болды, оның орнын бұрынғы Орлеан герцогы, Людовик XII иеленді.

The war began when Ludovico Sforza, then Regent of Milan, encouraged Charles VIII of France to invade Italy, using the Angevin claim to the throne of Naples as a pretext. This in turn was driven by the intense rivalry between Ludovico's wife, Beatrice d'Este, and that of his nephew Gian Galeazzo Sforza, husband of Isabella of Aragon. Despite being the hereditary Duke of Milan, Gian Galeazzo had been sidelined by his uncle in 1481 and exiled to Pavia. Both women wanted to ensure their children inherited the Duchy and when Isabella's father became Alfonso II of Naples in January 1494, she asked for his help in securing their rights. In September Charles invaded the peninsula, which he justified by claiming he wanted to use Naples as a base for a crusade against the Ottoman Turks. In October, Ludovico formally became Duke of Milan following the death of Gian Galeazzo, who was popularly supposed to have been poisoned by his uncle, and the French marched through Italy virtually unopposed, entering Pisa on 8 November, Florence on 17th, and Rome on 31 December. Charles was backed by Girolamo Savonarola, who used the opportunity to established a short lived theocracy in Florence, while Pope Alexander VI allowed his army free passage through the Papal States. In February 1495, the French reached Monte San Giovanni Campano in the Kingdom of Naples and despatched envoys to negotiate terms with its Neapolitan garrison, who murdered them and sent their mutilated bodies back to the French lines. On 9 February, the enraged besiegers breached the walls of the castle with artillery fire, then stormed it, killing everyone inside. Known as the "Sack of Naples", widespread outrage within Italy allied with concern over the power of France led to the formation of the League of Venice on 31 March 1495, an anti French alliance composed of Republic of Venice, Milan, Spain and the Holy Roman Empire. Later joined by Florence, following the overthrow of Savonarola, the Papal States and Mantua, this coalition cut off Charles and his army from their bases in France. Charles' cousin, Louis d'Orleans, now tried to take advantage of Ludovico's change of sides to conquer Milan, which he claimed through his grandmother, Valentina Visconti. On 11 June, he captured Novara when the garrison defected, and reached Vigevano, forty kilometres from Milan. At this crucial point, Ludovico was incapacitated either by a stroke or nervous breakdown, while his unpaid soldiers were on the verge of mutiny. In his absence, his wife Beatrice d'Este took personal control of the Duchy and the siege of Novara, with Louis eventually forced to surrender in return for his freedom. Having replaced Ferdinand II of Naples with a pro French government, Charles turned north and on 6 July was intercepted by the League outside Fornovo di Taro. In the resulting Battle of Fornovo, the French forced their opponents back across the Taro river and continued onto Asti, leaving most of their supplies behind. Both sides claimed victory but the general consensus favoured the French, since the League suffered heavier casualties and failed to halt their retreat, the reason for fighting in the first place. In the south, despite some initial reverses, by September 1495 Ferdinand II had regained control of his kingdom. Although the French invasion achieved little, it showed the Italian states were rich and comparatively weak, making future intervention attractive to outside powers. Charles himself died on 7 April 1498, and was succeeded by the former Duke of Orleans, who became Louis XII.

1499-1504 жылдардағы итальян соғыстары

Соғыстың келесі кезеңі Флоренциямен 1406 жылы қосылған, бірақ 1494 жылы француз шапқыншылығынан пайдаланып тәуелсіздігін қайта алған Пиза Республикасы арасындағы ұзақ жылдарға созылған бәсекелестікке бастау берді. Карл 1495 жылы шегініп алғанына қарамастан, Пиза Флоренцияның күшіне күмәнданып отырған Генуя, Венеция және Миланнан қолдау ала берді. Өзінің беделін нығайту үшін Людовик тағы да сыртқы күшті Италияның ішкі мәселесін шешуге шақырды, бұл жолы император Максимилиан I. Максимилиан осы арқылы француздық араласуға қарсы маңызды кедергі санайтын Венеция лигасын күшейтуді көздеді, бірақ Флоренция оның Пизаны жақтауына сенімді болды және делдалдыққа келіспеді. Келісімге қол жеткізу үшін Максимилиан 1496 жылдың шілдесінде Флоренцияның Ливорно қаласын қоршауға алды, бірақ қыркүйекте адам және жабдық жетіспеуіне байланысты шегінді. 1498 жылдың сәуірінде Карл VIII қайтыс болғаннан кейін Людовик XII Миланға тағы бір шабуыл жоспарлай бастады, сонымен қатар алдыңғысының Неаполь патшалығына талабын да іске қосты. Италиядағы француздық амбицияларының тудырған жағдайды білген ол 1498 жылдың шілдесінде Англиямен 1492 жылғы Этапль бейбіт шартын жаңартты және Франция мен Бургундия шекарасын растайтын келісімге қол қойды. Тамыз айында Арагонның Фердинанд II-імен Маркуссис шарты жасалды; екі ел арасындағы аумақтық дауларды шешпесе де, олар "Пападан басқа барлық жауларымыз ортақ" деп келісті. 1499 жылдың 9 ақпанында Людовик Блуа шартын жасады, бұл Венециямен Людовикоға қарсы әскери одақ. Осы келісімдер аяқталып, 27 мыңдық француз армиясы Миландық эмигрант Жан Джакомо Тривульцио басшылығымен Ломбардияға басып кірді және тамыз айында Милан герцогтығының батыс бөлігіндегі бекінілген Рокка д'Араццо қаласын қоршауға алды. Француздық қоршау артиллериясы бес сағаттан кем уақытта қабырғаларды бұзды, ал қала капитуляциялағаннан кейін Людовик оның гарнизонын және азаматтық әкімшіліктің жоғары лауазымды тұлғаларын өлімге кесті. Миланның басқа бекіністері де осындай тағдырға ұшырамас үшін берілді, ал әйелі Беатрис 1497 жылы қайтыс болған Людовико балаларымен герцогтықтан қашып, Максимилианға паналады. 1499 жылдың 6 қазанында Людовик жеңіспен Миланға кірді. Флоренция енді Пизаны қайтарып алу үшін француздық көмек сұрады, бірақ Луи оны Миланды басып алуға қолдау көрсетпегендіктен, оны орындауға асықпады. Ол бастапқыда 1500 жылдың сәуірінде Новаро қаласында тұтқындалып, қалған өмірін француз түрмесінде өткізген Людовиконың герцогтығын қайтаруға қарсы күресті. Алайда, Луи Неапольді жаулап алу үшін өтуі керек Флоренциямен жақсы қарым-қатынас сақтауға мүкіндік алды, және 1500 жылдың 29 маусымында Пизаның сыртында біріккен француз-флоренция армиясы пайда болды. Тағы да француз артиллериясы қабырғада тез арада жарық жасады, бірақ бірнеше шабуылдар тойтарылып, қоршау 11 шілдеде тоқтатылды. Миланды берік бақылауға алған Луи Францияға оралды және флоренциялықтарды 1509 жылы Пиза берілгенше блокадалауға қалдырды. Неапольді жаулап алуды бастауға асыққан ол 11 қарашада Арагонның Фердинанд II-імен Гранада шартын жасады, бұл патшалықты екеуінің арасында бөлу туралы келісім болды. Фердинанд 1495 жылы француздарды Неапольден қуғандықтан, Луи осы жеңілдіктер оған патшалықтың басым бөлігін қымбат соғыстан тыс алуға мүмкіндік береді деп үміттенді. Оның бұл әрекеті Николо Макиавелли сияқты замандастары мен қазіргі тарихшылар тарапынан сынға алынды, олар 1499 жылғы Маркуссис шарты Луиге қажеттінің бәрін бергенін, ал Испанияны Неапольге шақыру оның зиянын тигізерін айтты. 1501 жылдың шілдесінде француз армиясы Капуаға жетті; Неапольдің Фридрихке адал күштері қатты қарсылық көрсетті, бірақ қысқа қоршаудан кейін 24 шілдеде берілді, бірақ кейін тонауға ұшырады. Материалдық жағынан кең ауқымды бұзылудан басқа, көптеген әйелдер жаппай зорлауға ұшырады, ал қаза тапқандардың саны 2000-нан 4000-қа дейін жетеді, бұл іс-әрекеттер бүкіл Италияда үлкен алаңдау тудырды. Басқа қалалар да осындай тағдырдан сақтануға тырысқандықтан, қарсылық күші әлсіреді, және 12 қазанда Луи Немур герцогін Неапольдегі вице-королі етіп тағайындады. Алайда Гранада шарты Неапольдің маңызды аумақтарына иелік ету мәселесін шешпеді, және осы мәселелер екі держава арасындағы қарым-қатынасты тез уландырды. Бұл 1502 жылдың соңында соғысқа әкелді, ол 1503 жылдың 28 сәуірінде Чернигола және 1503 жылдың 29 желтоқсанында Гарильяно шайқасында француздардың жеңіліске ұшырауынан кейін француздардың Неапольден тағы да қуылғанмен аяқталды.

The next phase of the conflict originated in the long standing rivalry between Florence and the Republic of Pisa, which had been annexed by Florence in 1406 but took advantage of the French invasion to regain its independence in 1494. Despite Charles' retreat in 1495, Pisa continued to receive support from Genoa, Venice and Milan, all of whom were suspicious of Florentine power. In order to strengthen his own position, Ludovico once again invited an external power to settle an internal Italian affair, in this case Emperor Maximilian I. In doing so, Maximilian hoped to bolster the League of Venice, which he viewed as an essential barrier to French intervention, but Florence was convinced he favoured Pisa and refused to accept mediation. To enforce a settlement, in July 1496 Maximilian besieged the Florentine city of Livorno, but withdrew in September due to shortages of men and supplies. Following the death of Charles VIII in April 1498, Louis XII began planning another attempt on Milan, while also pursuing his predecessor's claim to the Kingdom of Naples. Aware of the hostility caused by French ambitions in Italy, in July 1498 he renewed the 1492 Peace of Étaples with England and signed a treaty confirming French borders with Burgundy. This was followed in August by the Treaty of Marcoussis with Ferdinand II of Aragon; although it did not address outstanding territorial disputes between the two countries, it agreed "have all enemies in common except the Pope." On 9 February 1499, Louis signed the Treaty of Blois, a military alliance with Venice against Ludovico. With these agreements finalised, a French army of 27,000 under the Milanese exile Gian Giacomo Trivulzio invaded Lombardy, and in August besieged Rocca d'Arazzo, a fortified town in the western part of the Duchy of Milan. The French siege artillery breached the walls in less than five hours and after the town capitulated, Louis ordered the execution of its garrison and senior members of the civil administration. Other Milanese strongholds surrendered rather than face the same fate, while Ludovico, whose wife Beatrice had died in 1497, fled the duchy with his children and took refuge with Maximilian. On 6 October 1499, Louis made a triumphant entry into Milan. Florence now asked for French assistance in retaking Pisa, a request Louis was in no hurry to fulfil since they had refused to support his capture of Milan. He was also initially occupied in defeating efforts to regain his duchy by Ludovico, who was captured at Novaro in April 1500 and spent the rest of his life in a French prison. However, Louis needed to maintain good relations with Florence, whose territory he would have to cross in order to conquer Naples, and on 29 June 1500 a combined Franco Florentine army appeared outside Pisa. Once again, the French artillery quickly opened a gap in the walls but several assaults were repulsed and the siege was abandoned on 11 July. With Milan firmly in his control, Louis returned to France and left the Florentines to blockade Pisa, which eventually surrendered in 1509. Anxious to begin the conquest of Naples, on 11 November he signed the Treaty of Granada with Ferdinand II of Aragon, an agreement to divide the kingdom between the two. Since Ferdinand had supported the expulsion of the French from Naples in 1495, Louis hoped these concessions would allow him to acquire the bulk of the kingdom without an expensive war. His action was criticised by contemporaries like Niccolò Machiavelli and modern historians, who argue the 1499 Treaty of Marcoussis already gave Louis everything he needed, while inviting Spain into Naples could only work to his detriment. In July 1501, the French army reached Capua; strongly defended by forces loyal to Frederick of Naples, it surrendered on 24 July after a short siege but was then sacked. In addition to the extensive material destruction, many women were subjected to mass rape and estimates of the dead ranged from 2,000 to 4,000, actions that caused consternation throughout Italy. Resistance crumbled as other towns tried to avoid the same fate and on 12 October Louis appointed the Duke of Nemours his viceroy in Naples. However, the Treaty of Granada had left the ownership of key Neapolitan territories undecided and disputes over these quickly poisoned relationships between the two powers. This led to war in late 1502, which ended with the French being expelled from Naples once again after defeats at Cerignola on 28 April 1503, and Garigliano on 29 December.

Камбрей лигасының соғысы

1503 жылғы 18 қазанда III Пийдің орнын Юлий II папасы басты. Венецияның Солтүстік Италиядағы күші оны алаңдатты. Осы қорқынышты оның туған қаласы Генуя да бөлісті, ол По алқабынан қуылғанына наразы болды, ал Максимилиан 1500 жылы Горицияны басып алғаны көрші Фриулидің Венецияның иелігінде болуымен қауіпті болып тұрды. Луи XII билеген Милан Венециямен ұзақ жылдан бері қарсылас болған, ал қазіргі Неаполь королі Фердинанд II Адриатика теңізінің оңтүстік жағалауындағы Венеция порттарын қайтадан бағындыруды қалады. Феррара герцогтігімен бірге Юлий осы әртүрлі мүдделерді 1508 жылғы 10 желтоқсанда қол қойылған Венецияға қарсы Камбрей лигасына біріктірді. Француздар 1509 жылғы 14 мамырда Агнаделло шайқасында Венеция армиясын талқандағанмен, Максимилиан Падуаны басып ала алмады және Италиядан шығып кетті. Енді Людовик XII билігін үлкен қауіп деп есептеп, 1510 жылғы ақпан айында Юлий папа Венециямен бейбіт келісімге келді, содан кейін наурыз айында Швейцария кантондарымен 6000 жалдамалы әскермен қамтамасыз ету туралы келісім жасады. Бір жылдық соғыстан кейін Луи XII папа мемлекеттерінің үлкен бөлігін басып алды, 1511 жылғы қазан айында Юлий француздарға қарсы қасиетті лига құрды, оған Англияның VIII Генрихы, Максимилиан және Испания кірді. Француз армиясы 1512 жылғы 11 сәуірде Равенна шайқасында испандарды жеңді, бірақ олардың басшысы Гастон де Фуа қаза тапты, ал швейцариялықтар Миланды қайта басып алып, Людовиконың ұлы Массимилиано Сфорцаны герцог ретінде қалпына келтірді. Кейін Лига мүшелері олжаны бөлісуде келіспей, 1513 жылғы 20 ақпанда Юлий папаның қайтыс болуы оны басшысыз қалдырды. Наурыз айында Венеция мен Франция одақ құрды, бірақ 1513 жылғы маусым мен қыркүйек аралығында Лига Новара мен Ломбардиядағы Ла-Мотта, Фландриядағы Гвинегейт және Англиядағы Флодден шайқастарында жеңіске жетті. Осыған қарамастан, Италияда шайқас жалғасты, екі тараптың ешқайсысы шешуші басымдыққа ие бола алмады. 1515 жылғы 1 қаңтарда Луи XII қайтыс болды және оның орнын күйеу баласы Франциск I иеленді, ол өзінің алдыңғысының ісін жалғастырып, 13-14 қыркүйекте Мариньяно шайқасында швейцариялықтарды талқандады. Массимилиано Сфорцаның беделінің төмендеуімен бірге, жеңіс Францискке Миланды қайта бағындыруға мүмкіндік берді және Испания мен Лев X папа соғысудан пайда көре алмағандықтан, қасиетті лига ыдырады. 1516 жылғы 13 тамызда қол қойылған Нойон шартында Испания королі Карл I Францискты Милан герцогы деп мойындады, ал Франциск Неапольге деген құқығын Карлға "өткізді". Оқшауланған Максимилиан желтоқсанда Брюссель шартына қол қойды, ол француздардың Миланды иеленуін растады.

On 18 October 1503, Pius III was replaced by Pope Julius II, who as ruler of the Papal States was concerned by Venetian power in northern Italy. This fear was shared by his home town of Genoa, which also resented its expulsion from the Po Valley, and Maximilian, whose acquisition of Gorizia in 1500 was threatened by Venetian possession of neighbouring Friuli. Milan, controlled by Louis XII, was a long standing opponent of Venice, while Ferdinand II, now king of Naples, wished to regain control of Venetian ports on the southern Adriatic coast. Along with the Duchy of Ferrara, Julius united these disparate interests into the anti Venetian League of Cambrai, signed on 10 December 1508. Although the French largely destroyed a Venetian army at Agnadello on 14 May 1509, Maximilian failed to capture Padua and withdrew from Italy. Now seeing the power of Louis XII as the greater threat, in February 1510 Pope Julius made peace with Venice, followed in March by an agreement with the Swiss Cantons to supply him with 6,000 mercenaries. After a year of fighting in which Louis XII occupied large parts of the Papal States, in October 1511 Julius formed the anti French Holy League, which included Henry VIII of England, Maximilian and Spain. A French army defeated the Spanish at Ravenna on 11 April 1512, but their leader Gaston de Foix was killed, while the Swiss recaptured Milan and restored Ludovico's son Massimiliano Sforza as duke. The members of the League then fell out over dividing the spoils and the death of Pope Julius on 20 February 1513 left it without effective leadership. In March, Venice and France formed an alliance, but from June to September 1513 the League won victories at Novara and La Motta in Lombardy, Guinegate in Flanders and Flodden in England. Despite this, fighting continued in Italy, with neither side able to gain a decisive advantage. On 1 January 1515, Louis XII died and was succeeded by his son in law, Francis I, who took up his predecessor's cause and routed the Swiss at Marignano on 13–14 September 1515. Combined with the unpopularity of Massiliano Sforza, victory allowed Francis to retake Milan and the Holy League collapsed as both Spain and Pope Leo X saw little benefit in fighting on. In the treaty of Noyon, signed on 13 August 1516, Charles I of Spain acknowledged Francis as Duke of Milan, while Francis "passed" his claim to Naples onto Charles. Left isolated, in December Maximilian signed the Treaty of Brussels, which confirmed French possession of Milan.

1521-1526 жылдардағы итальян соғысы

1519 жылдың қаңтар айында Максимилиан қайтыс болғаннан кейін неміс княздары 28 маусымда Испанияның Карл I-ін император V Карл ретінде сайлады. Бұл Испанияны, Нидерландты және Киелі Рим империясын бір билеушінің билігіне біріктірді және Францияны «Габсбург сақинасы» деп аталатын қоршауға алды. Франциск I де императорлық таққа үміткер болғандықтан, Карлмен арадағы бәсекелестікке жеке сипат қосты, ол 16 ғасырдың негізгі қақтығыстарының біріне айналды. Наварра және Фландриядағы Габсбургтердің иеліктеріне қарсы шабуыл жоспарлаған Франциск алдымен Италиядағы өзінің позициясын Венециямен жаңа одақ жасасу арқылы нығайтты. Лео X императорлыққа үміткерлігін қолдағандықтан, ол Папаның қолдауына да сенген, бірақ Лео Мартин Лютерге және оның католик шіркеуін реформалау ұсыныстарына қарсы көмек көрсеткені үшін Карлдың жағына шықты. 1521 жылдың қараша айында Просперо Колонна мен Пескара графы басқаратын императорлық-папалық әскер Миланды басып алып, Франческо Сфорцаны герцог ретінде қайта орнатты. Лео желтоқсанда қайтыс болғаннан кейін Адриан VI 1522 жылдың 9 қаңтарында Папа болып сайланды, ал француздардың Миланды қайтарып алу әрекеті 27 сәуірде Бикокка шайқасында жеңіліспен аяқталды. 1522 жылдың мамыр айында Англия императорлық одаққа қосылып, Францияға соғыс жариялады. Венеция 1523 жылдың шілдесінде соғыстан шықты, ал Адриан қарашада қайтыс болды, оның орнына соғысты аяқтау үшін келіссөздер жүргізуге тырысқан VII Климент келді. Франция Ломбардиядағы жерін жоғалтқанмен және ағылшын, императорлық және испан әскерлерінің шабуылына ұшырағанмен, оның қарсыластарының мақсаттары әртүрлі болды және олар шабуылдарын үйлестіре алмады. Папалық саясат Францияның немесе Империяның тым күшті болуына жол бермеу болғандықтан, 1524 жылдың соңында Климент Францискпен құпия одақ жасап, оған Миланға қарсы тағы бір шабуыл жасауға мүмкіндік берді. 1525 жылдың 24 ақпанында француз армиясы Павия шайқасында қатты жеңіліске ұшырады, нәтижесінде Франциск тұтқындалып, Испанияда түрмеге қамалды. Бұл оның босатылуын қамтамасыз ету үшін қарбалас дипломатиялық маневрлерге, соның ішінде Осман сұлтаны Сүлейменге көмек сұраған француз елшілігіне әкелді. Сүлеймен бұл мәселеге араласпаса да, бұл ұзаққа созылған, бірақ көбінесе мойындалмаған франко-түрік қарым-қатынасының бастамасы болды. Франциск 1526 жылдың наурыз айында Мадрид шартын қол қойғаннан кейін босатылды, онда ол Францияның Артуа, Милан және Бургундияға деген талаптарынан бас тартты.

Following the death of Maximilian in January 1519, the German Princes elected Charles I of Spain as Emperor Charles V on 28 June. This brought Spain, the Low Countries and the Holy Roman Empire under one ruler, and meant France was surrounded by the so called "Habsburg ring". Francis I had also been a candidate for the Imperial throne, adding a personal dimension to his rivalry with Charles that became one of the fundamental conflicts of the sixteenth century. Planning an offensive against Habsburg possessions in Navarre and Flanders, Francis first secured his position in Italy by agreeing a new alliance with Venice. As Leo X had backed his candidacy for Emperor, he also counted on Papal support but Leo sided with Charles in return for his help against Martin Luther and his proposed reforms to the Catholic church. In November 1521, an Imperial Papal army under Prospero Colonna and the Marquis of Pescara captured Milan and restored Francesco Sforza as duke. After Leo died in December, Adrian VI was elected Pope on 9 January 1522, while a French attempt to retake Milan was ended by defeat at Bicocca on 27 April. In May 1522, England joined the Imperial alliance and declared war on France. Venice left the war in July 1523, while Adrian died in November and was succeeded by Clement VII, who tried to negotiate an end to the fighting without success. Although France had lost ground in Lombardy and been invaded by English, Imperial and Spanish armies, her opponents had differing objectives and failed to co ordinate their attacks. Since Papal policy was to prevent either France or the Empire from becoming too powerful, in late 1524 Clement secretly allied himself with Francis, enabling him to mount another offensive against Milan. On 24 February 1525, the French army suffered a devastating defeat at Pavia, in which Francis was captured and imprisoned in Spain. This led to frantic diplomatic manoeuvres to secure his release, including a French mission to Suleiman the Magnificent, asking for Ottoman assistance. Although Suleiman avoided involvement on this occasion, it was the beginning of a long standing, if often unacknowledged, Franco Turkish relationship. Francis was eventually released in March 1526 after signing the Treaty of Madrid, in which he renounced French claims to Artois, Milan and Burgundy.

Коньяк лигасының соғысы

Франциск бостандыққа шыққаннан кейін, оның кеңесі Мадрид шартынан бас тартып, күштеп алынған шарттар міндетті деп есептелмейді деп мәлімдеді. Императорлық биліктің Папаның тәуелсіздігіне қауіп төндіріп жатыр деген алаңдаушылықпен, 1526 жылдың 22 мамырында Климент VII Франция, Папа мемлекеттері, Венеция, Флоренция және Милан кіретін Коняк лигасын құрды. Императорлық әскерлердің көпшілігі айлар бойы жалақы алмағандықтан көтеріліске жақын болды, ал Лига армиясының қолбасшысы Урбино герцогы осы жағдайды пайдалануға үміттенеді. Алайда, ол швейцариялық күштердің қосымша келгенін күтіп, шабуылды кейінге шегерді. Лига 24 маусымда венециялықтар Лодиді басып алғанда жеңіске жетті, бірақ бұл кешігу Карлға жаңа әскерлер жинауға және шілдеде Франческо Сфорцаға қарсы Милан көтерілісін қолдауға мүмкіндік берді, нәтижесінде ол тағы да елден қуылды. Қыркүйекте Карл Колонна отбасының Римге жасаған шабуылын қаржылады, олар қаланың бақылауы үшін бәсекелес Орсинилермен күресті, және Климент оларды кері қайтуға төлеуге мәжбүр болды. Миланды қайта басып алу мақсатымен Франциск 1527 жылдың басында Генрих VIII қаржылаған әскермен Ломбардияға шабуыл жасады. Мамыр айында императорлық әскерлер, олардың көпшілігі Мартин Лютердің ізбасарлары болды, Римді тонады және Климентті Сант-Анджелода қоршап алды, ал Урбино мен Лига армиясы сыртта тұрып, араласпады. Француздар Римді құтқару үшін оңтүстікке жорық жасағанмен, Клименттің қарашада Карл V-пен бейбіт келісімге отыруына кедергі келтіре алмады. Осы уақытта Италия мемлекеттерінің ішіндегі ең ірі және ең күшті, сондай-ақ ең тиімді армиясы бар Венеция Лигаға әрі әскер жіберуден бас тартты. 1509-1517 жылдардағы жеңілістерден әлсіреп, теңіз иеліктері Осман империясының күшеюімен қауіп төндірілген Венеция республикасы Андреа Гритти басшылығымен бейтараптық саясатын ұстанды және 1529 жылдан кейін қақтығыстарға қатысудан аулақ болды. 1528 жылдың сәуір айында Генуя флотының қолдауымен француз экспедициялық күштері Неапольді қоршады, бірақ тамызда аурудың салдарынан кері шегінуге мәжбүр болды. Екі тарап та соғысты аяқтауға асықты, және 1529 жылдың 21 маусымында Ландриано шайқасында француздардың тағы бір жеңілісінен кейін Франциск тамызда Карлмен Кембре шартын жасасты. Францисктің анасы Савойлық Луиза мен Карлдың әпкесі Маргарет келісімге келгендіктен, бұл келісім "Ханымдар бейбітшілігі" деп аталды. Осы келісім бойынша Франциск Карлдың Милан, Неаполь, Фландрия және Артуаның билеушісі екенін мойындады. Венеция да бейбітшілікке келді, 1527 жылы Медичи билеушілерін қуған Флоренция ғана қалды. 1529 жылдың жазында Болоньяда Карл V Италияның патшасы болып жарияланды; ол Папа Климент атынан Медичилерді қалпына келтіруге келісті, өзі де Медичи болғандықтан, және ұзақ қоршаудан кейін Флоренция 1530 жылдың тамызында капитуляциялады. 1530 жылға дейін Италияға шетелдік державалардың араласуы уақытша проблема ретінде қарастырылды, өйткені олар оны ұзақ сақтай алмады; мысалы, 1494 және 1501 жылдары Неапольді және 1499 және 1515 жылдары Миланды француздықтар басып алғандары тез арада кері қайтарылды. Алайда, Венеция басқа мемлекеттер тарапынан ең үлкен қауіп ретінде қарастырылды, өйткені ол итальяндық күш еді. Көптеген адамдар Карл V-тің Болоньяда орнатылған үстемдігі де тез арада жойылатынын болжады, бірақ шындығында бұл Императорлық үстемдіктің ұзақ кезеңінің бастамасы болды. Венецияның 1530 жылдан кейін Италия істерінен бас тартуының бір себебі, Осман империясының кеңеюінен теңіз империясын қорғау болды.

Once Francis was free, his Council renounced the Treaty of Madrid, claiming conditions extorted under duress could not be considered binding. Concerned that Imperial power now posed a threat to Papal independence, on 22 May 1526 Clement VII formed the League of Cognac, whose members included France, the Papal States, Venice, Florence and Milan. Many of the Imperial troops were close to mutiny having not been paid for months and the Duke of Urbino, commander of the League army, hoped to take advantage of this confusion. However, he delayed taking the offensive awaiting additional Swiss reinforcements. Although the League gained an easy victory on 24 June when the Venetians occupied Lodi, this delay allowed Charles to gather fresh troops and support a Milanese revolt in July against Francesco Sforza, who was once again forced into exile. In September, Charles financed an attack on Rome by the Colonna family, who competed with the rival Orsinis for control of the city, and Clement was forced to pay them to withdraw. Seeking to recapture Milan, Francis invaded Lombardy at the beginning of 1527, with an army financed by Henry VIII, who hoped thereby to win Papal support for divorcing his first wife, Katherine of Aragon. In May, Imperial troops, many of whom were followers of Martin Luther, sacked Rome and besieged Clement in the Castel Sant'Angelo, while Urbino and the League army sat outside and failed to intervene. Although the French marched south to relieve Rome, they were too late to prevent Clement making peace with Charles V in November. Meanwhile, Venice, the largest and most powerful of the Italian states and which also possessed the most effective army, now refused to contribute any more troops to the League. Weakened by its losses in 1509 to 1517 and with its maritime possessions increasingly threatened by the Ottomans, under Andrea Gritti the Republic tried to remain neutral and after 1529 avoided participation in the fighting. Supported by a Genoese fleet, in April 1528 a French expeditionary force besieged Naples before disease forced them to withdraw in August. Both sides were now anxious to end the war and after another French defeat at Landriano on 21 June 1529, Francis agreed the Treaty of Cambrai with Charles in August. Known as the "Peace of the Ladies" because it was negotiated by Francis's mother, Louise of Savoy, and Charles's aunt Margaret, Francis recognised Charles as ruler of Milan, Naples, Flanders and Artois. Venice also made peace, leaving only Florence, which had expelled their Medici rulers in 1527. At Bologna in the summer of 1529, Charles V was named King of Italy; he agreed to restore the Medici on behalf of Pope Clement, who was himself a Medici, and after a lengthy siege, Florence surrendered in August 1530. Prior to 1530, interference by foreign powers in Italy was viewed as a short term problem, since they could not sustain it over time; for example, French conquests of Naples in 1494 and 1501 and Milan in 1499 and 1515 were quickly reversed. On the other hand, Venice was generally viewed by other states as the greatest threat because it was an Italian power. Many assumed the primacy established at Bologna by Charles V in Italy would also soon pass but instead it was the start of a long period of Imperial dominance. One factor was Venice's withdrawal from Italian affairs after 1530 in favour of protecting its maritime empire from Ottoman expansion.

1536-1538 жылғы итальян соғысы

Кембрей келісімі бойынша Франческо Сфорца Милан герцогы лауазымына қайта орналастырылды; оның балалары болмағандықтан, Карл V оның 1535 жылғы 1 қарашадағы қайтысынан кейін герцогтікті мұраға алатыны да белгіленді. Франциск бұған келіспеді, Милан Генуя мен Астимен бірге оған тиесілі екенін айтып, тағы да соғысқа дайындалды. 1536 жылғы сәуірде Астидегі Валуа жақтастары императорлық гарнизонды қуды, ал Филипп де Шабот басқаратын француз армиясы Турин қаласын басып алды, бірақ Миланды ала алмады. Жауап ретінде испан армиясы Провансқа басып кірді және 1536 жылғы 13 тамызда Экс қаласын жаулап алды, бірақ кейіннен қайтарылып алынды. Бұл нәтижесіз жорық Италиядағы жағдай нашарлап бара жатқанда ресурстарды бұрды. 1536 жылғы Франко-Осман одағы, кең ауқымды сауда және дипломатиялық мәселелерді қамтитын толық келісім, француз құрлық әскерлері Осман флотының қолдауымен Генуяға бірлескен шабуыл жасауға келісті. Генуя гарнизонының жақында күшейтілгені және жоспарланған ішкі көтеріліс орындалмағандықтан, француздар Пьемонттағы Пинероло, Чиери және Карманьола қалаларын басып алды. 1537 жылы Фландрия мен Солтүстік Италияда шайқастар жалғасты, ал Осман флоты Неаполь маңындағы жағалау аймандарына шабуыл жасады, Италиядағы басып алу қаупін күшейтті. 1534 жылы Клименттің орнына келген Папа Павел III соғысты аяқтауға көбірек ұмтылып, 1538 жылғы мамыр айында екі тарапты Ниццада кездестірді. 18 маусымда қол қойылған Ницца бітім шарты он жылға созылатын қару тоқтатуға келісім берді және Франция Савой, Пьемонт және Артуаның көп бөлігін өзінде қалдырды.

1542-1546 жылдардағы итальян соғысы

1538 жылғы бітім Франциск пен Карл арасындағы шиеленісті, Франциск Миланға талап етуін тоқтатып, Карл Мадрид және Камбрей келісімдерін орындауын талап еткенін толығымен шеше алмады. 1540 жылы Карл өзінің ұлы Филиппті Милан герцогы етіп тағайындағанда олардың қарым-қатынасы күрт нашарлады, бұл Францияға Миланның қайтарылу мүмкіндігін жоққа шығарды. 1541 жылы Карл Османдықтардың Алжир портына сәтсіз шабуыл жасады, бұл оның әскерін әлсіретті және Сулейманды француздық одақты жаңартқанға итермеледі. Османдықтардың қолдауымен 1542 жылдың 12 шілдесінде Франциск Киелі Рим империясына қайтадан соғыс жариялады, осылайша 1542-1546 жылдардағы Италия соғысын бастады. Тамыз айында француз әскерлері испан шекарасындағы Перпиньян қаласына, сондай-ақ Артуа, Фландрия және 1477 жылға дейін Валуалардың иелігінде болған Люксембургке шабуыл жасады. Империялық қарсылық күткеннен гөрі күшті болды, көптеген шабуылдар оңай кері қайтарылды. 1543 жылы Генрих VIII Карлмен одақтасып, Фландриядағы оның жорықтарын қолдауға келісті. Екі тарап та айтарлықтай жетістікке жете алмады. Бірақ Хайреддин Барбаросса басқарған франко-османдық флот 22 тамызда Ниццаны басып алып, қамалға шабуыл жасады. Бірақ қысқы ауа райының суынуы және испандық флоттың келуі оларды шегінуге мәжбүр етті. Христиандық қалаға христиан және мұсылман әскерлерінің бірлескен шабуылы оқиға ретінде қарастырылды, әсіресе Франциск Барбароссаға Тулон портын қысқы база ретінде пайдалануға рұқсат берген кезде. 1544 жылдың 14 сәуірінде Франциск, Энгхен графының басшылығымен француз әскері Церезольде императорлық әскерді жеңді, бірақ бұл жеңіс стратегиялық тұрғыдан маңызды болған жоқ, өйткені олар Ломбардияның басқа аймақтарында ілгерілеуге үлкермеді. Империяның жағдайы маусым айында Серавалледе одан әрі нығайтылды, онда Альфонсо д'Авалос Флоренциядан қуылған Пьеро Строцци бастаған салдақтар тобын жеңді. 10 қыркүйекте ағылшын әскері Булоньді басып алды, ал императорлық әскерлер Парижден 97 шақырым (60 миль) қашықтыққа жетті. Бірақ қазынасы таусылып, Жерорта теңізіндегі Османдық теңіз күшінен алаңдаған Карл 14 қыркүйекте Францискпен Крепи шартын жасасты, ол 1542 жылғы жағдайды қалпына келтірді. Шарта Генрих VIII-ді қамтымады, оның Франциямен соғысы екі ел 1546 жылы татуласып, Булоньді иеленуін растағанға дейін жалғасты.

The 1538 truce failed to resolve underlying tensions between Francis, who still claimed Milan, and Charles, who insisted he comply with the treaties of Madrid and Cambrai. Their relationship collapsed in 1540 when Charles made his son Philip Duke of Milan, thus precluding any possibility it would revert to France. In 1541, Charles made a disastrous attack on Ottoman port of Algiers, which severely weakened his military and led Suleiman to reactivate his French alliance. With Ottoman support, on 12 July 1542 Francis once again declared war on the Holy Roman Empire, initiating the Italian War of 1542–46. In August, French armies attacked Perpignan on the Spanish border, as well as Artois, Flanders and Luxemburg, a Valois possession prior to 1477. Imperial resistance proved far more formidable than expected, with most of these attacks easily repulsed and in 1543 Henry VIII allied with Charles and agreed to support his offensive in Flanders. Neither side made much progress, and although a combined Franco Ottoman fleet under Hayreddin Barbarossa captured Nice on 22 August and besieged the citadel, the onset of winter and presence of a Spanish fleet forced them to withdraw. A joint attack by Christian and Islamic troops on a Christian town was regarded as shocking, especially when Francis allowed Barbarossa to use the French port of Toulon as a winter base. On 14 April 1544, a French army commanded by Francis, Count of Enghien, defeated the Imperials at Ceresole, a victory of limited strategic value since they failed to make progress elsewhere in Lombardy. The Imperial position was further strengthened at Serravalle in June, when Alfonso d'Avalos defeated a mercenary force led by the Florentine exile Piero Strozzi on their way to meet Enghien. An English army captured Boulogne on 10 September, while Imperial forces advanced to within 60 mile (97 km) of Paris. However, with his treasury exhausted and concerned by Ottoman naval strength in the Mediterranean Sea, on 14 September Charles agreed the Treaty of Crépy with Francis, which essentially restored the position to that prevailing in 1542. The agreement excluded Henry VIII, whose war with France continued until the two countries made peace in 1546 and confirmed his possession of Boulogne.

1551-1559 жылдардағы итальян соғысы

Франциск 1547 жылдың 31 наурызында қайтыс болды, ал оның орнын ұлы Генрих II иеленді. Ол Италиядағы француздық беделін қайта орнатуға тырысты, мұнда итальяндық эмигранттар мен оның туысы Гиз герцогы Франциск қолдау көрсетті, ол өз атасы Лотарингия герцогы Рене II арқылы Неаполь тағына талап қойды. Генрих ең алдымен Франко-Осман одағын жаңартты, 1551 жылдың тамызында Триполиді басып алуға көмектесті, осы арқылы дипломатиялық беделін нығайтты. Өзінің терең католиктік сеніміне және ішкі жерде гугеноттарды ("еретиктерді") қуғынға салуына қарамастан, 1552 жылдың қаңтарында ол Империя шегіндегі бірнеше протестант князьдерімен Шамбор келісімін жасады, бұл оған Туль, Верден және Мец үш епископтығын басқару құқығын берді. 1552 жылдың наурызында Екінші Шмалькальдия соғысы басталғаннан кейін француз әскері үш епископтықты басып алып, Лотарингияға шабуыл жасады. 1553 жылы франко-османдық күштер Генрихтің әйелі Катерина де Медичидің қолдауымен Генуяның Корсика аралын басып алды, ал француздық қолдаумен Тоскана эмигранттары Сиенна қаласын басып алды. Бұл Генрихті Флоренция билеушісі Козимо де Медичимен қақтығысқа түсірді, ол 1554 жылдың 2 тамызында Марчано шайқасында француз әскерін жеңді. Сиенна 1555 жылдың сәуіріне дейін қарсылық көрсеткенімен, Флоренцияға қосылды және 1569 жылы Тоскана Ұлы Герцогтығының бір бөлігіне айналды. 1554 жылдың шілдесінде Испанияның Филипп II Англия королі болды. 1556 жылдың қаңтарында Карл императорлық тақтан ресми түрде бас тарды және иеліктерін бөлісті: Киелі Рим империясы оның інісі Фердинанд I-ге, ал Испания, оның теңіз артындағы иеліктері мен Испан Нидерландысы Филиппке бұйырды. Келесі ғасыр бойы Неаполь мен Ломбардия 1568-1648 жылдар аралығындағы Сегіз жылдық соғыс кезінде Испан Фландрия армиясы үшін адам мен қаржының маңызды көзіне айналды. Англия 1557 жылдың маусымында соғысқа қатысты, соның салдарынан назар Фландрияға ауысты, онда испан армиясы 10 тамызда Сент-Квентин шайқасында француздарды жеңді. Осыған қарамастан, 1558 жылдың қаңтарында француздар Кале қаласын басып алды, ол 1347 жылдан бері ағылшыздардың қолында болған, оның жоғалуы олардың Еуропаның материгіне тікелей араласу мүмкіндігін айтарлықтай шектеді. Олар маусым айында Тьонвильді де басып алды, бірақ бейбіт келіссөздер басталған болатын, ал Генрих 1562 жылы Франциядағы дін соғыстарына әкелген ішкі дағдарысқа толы болды. 1559 жылдың 3 сәуірінде Като-Камбрезис келісімі Италия соғыстарын аяқтады. Корсика Генуяға қайтарылды, ал Савой герцогы Эммануэль Филиберт Солтүстік Италиядағы Савойя мемлекетін тәуелсіз мемлекет ретінде қайта құрды. Франция Кале мен үш епископтықты сақтап қалды, ал келісімнің басқа шарттары 1551 жылғы жағдайды қалпына келтірді. Соңында Генрих II мен Филипп II папа Пий IV-тен Фердинандты император ретінде мойындауды және Трент соборының жұмысын қайта бастауды сұрауға келісті.

Francis died on 31 March 1547 and was succeeded by his son, Henry II of France. He continued attempts to restore the French position in Italy, encouraged by Italian exiles and his cousin Francis, Duke of Guise, who claimed the throne of Naples through his grandfather René II, Duke of Lorraine. Henry first strengthened his diplomatic position by reactivating the Franco Ottoman alliance and supporting their capture of Tripoli in August 1551. Despite his devout personal Catholicism and persecution of Huguenot "heretics" at home, in January 1552 he signed the Treaty of Chambord with several Protestant princes within the Empire, which gave him control of the Three Bishoprics of Toul, Verdun, and Metz. Following the outbreak of the Second Schmalkaldic War in March 1552, French troops occupied the Three Bishoprics and invaded Lorraine. In 1553, a Franco Ottoman force captured the Genoese island of Corsica, while supported by Henry's wife, Catherine de' Medici, French backed Tuscan exiles seized control of Siena. This brought Henry into conflict with the ruler of Florence, Cosimo de' Medici, who defeated a French army at Marciano on 2 August 1554; although Siena held out until April 1555, it was absorbed by Florence and in 1569 became part of the Grand Duchy of Tuscany. In July 1554, Philip II of Spain became king of England through his marriage to Mary I, and in November he also received the kingdoms of Naples and Sicily from his father, who reconfirmed him as Duke of Milan. In January 1556, Charles formally abdicated as Emperor and split his possessions; the Holy Roman Empire went to his brother Ferdinand I, while Spain, its overseas territories and the Spanish Netherlands were assigned to Philip. Over the next century, Naples and Lombardy became a major source of men and money for the Spanish Army of Flanders during the 1568 to 1648 Eighty Years' War. England entered the war in June 1557 and the focus shifted to Flanders, where a Spanish army defeated the French at St. Quentin on 10 August. Despite this, in January 1558 the French took Calais; held by the English since 1347, its loss severely diminished their future ability to intervene directly in mainland Europe. They also captured Thionville in June but peace negotiations had already begun, with Henry absorbed by the internal conflict that led to the French Wars of Religion in 1562. The Treaty of Cateau Cambrésis on 3 April 1559 brought the Italian wars to an end. Corsica was returned to Genoa, while Emmanuel Philibert, Duke of Savoy, re established the Savoyard state in northern Italy as an independent entity. France retained Calais and the Three Bishoprics, while other provisions essentially returned the position to that prevailing in 1551. Finally, Henry II and Philip II agreed to ask Pope Pius IV to recognise Ferdinand as Emperor, and reconvene the Council of Trent.

Салдары

Италия соғыстары кезінде Еуропалық күштер тепе-теңдігі айтарлықтай өзгерді. 1494 жылы Италиядағы француз билігінің нығаюы Австрия мен Испанияны Францияға қарсы лигаға біріктірді, олар Франция төңірегінде ("Габсбургтер сақинасы" – Нидерланды, Арагон, Кастилия, Империя) династиялық некелер арқылы құрылды, бұл ақырында Карл V-нің ірі мұрагерліктеріне әкелді. Екінші жағынан, соңғы итальян соғысы Карл V-нің тақтан бас тарғаннан кейін Габсбургтер империясының испан және австриялық Габсбургтер арасында бөлінуімен аяқталды. Испанияның Филипп II-сі Карл V-нің Испания, Оңтүстік Италия және Оңтүстік Америкадағы корольдіктерінің мұрагері болды. Фердинанд I Германиядан Солтүстік Италияға дейінгі Киелі Рим империясының мұрагері болды және Габсбургтер монархиясының заңды патшасы атанды. Габсбургтердің Нидерландысы мен Милан герцогтігі Испания патшасының жеке бірігістігінде қалды, бірақ Киелі Рим империясының құрамында болды. Карл V империясының бөлінуі, сондай-ақ Кале және Үш Епископтық аймақтарының басып алынуы Франция үшін оң нәтиже болды. Дегенмен, Габсбургтер француз Валуаларының есебінен Еуропа мен Италияда басымдыққа ие болды. Франция Габсбургтер билігіне қарсы тұруын тоқтатып, Италиядағы талаптарынан бас тартуға мәжбүр болды. Генрих II сонымен қатар Пьемонт аймағына қоныстанған Эммануэль Филибертке Савойя мемлекетін қайтарды, ал Корсиканы Генуя Республикасына берді. Осы себепті Италия соғыстарының Франция үшін аяқталуы аралас нәтиже деп есептеледі. Соғыстардың соңында Италияның шамамен жартысы испан Габсбургтерінің билігінде болды, оның ішінде бүкіл Оңтүстік (Неаполь, Сицилия, Сардиния) және Милан герцогтігі; Италияның қалған жартысы тәуелсіз болды (бірақ солтүстік негізінен Австрия Габсбургтерінің Киелі Рим империясының құрамындағы формалды феодалдық иеліктерінен тұрды). Италиядағы ең маңызды күш – Католик реформациясы кезінде маңызды мәдени және саяси ықпалды сақтаған Орталық Италиядағы Папалық болды. Соғыс кезінде тоқтатылған Трент соборы бейбіт келісімдердің шарттарына сәйкес қайтадан шақырылды және 1563 жылы жұмысын аяқтады.

The European balance of power changed significantly during the Italian Wars. The affirmation of French power in Italy around 1494 brought Austria and Spain to join an anti French league that formed the "Habsburg ring" around France (Low Countries, Aragon, Castile, Empire) via dynastic marriages that eventually led to the large inheritance of Charles V. On the other hand, the last Italian war ended with the division of the Habsburg empire between the Spanish and Austrian Habsburgs following the abdication of Charles V. Philip II of Spain was heir of the kingdoms held by Charles V in Spain, southern Italy, and South America. Ferdinand I was the successor of Charles V in the Holy Roman Empire extending from Germany to northern Italy and became suo jure king of the Habsburg monarchy. The Habsburg Netherlands and the Duchy of Milan were left in personal union to the king of Spain while continuing to be part of the Holy Roman Empire. The division of the Empire of Charles V, along with the capture of the Pale of Calais and the Three Bishoprics, was a positive result for France. However, the Habsburgs had gained a position of primacy in Europe and Italy at the expense of the French Valois. In return, France was forced to end opposition to Habsburg power and abandon its claims in Italy. Henry II also restored the Savoyard state to Emmanuel Philibert, who settled in Piedmont, and Corsica to the Republic of Genoa. For this reason, the conclusion of the Italian Wars for France is considered to be a mixed result. At the end of the wars, nearly half of Italy was ruled by the Spanish Habsburgs, including all of the south (Naples, Sicily, Sardinia) and the Duchy of Milan; the other half of Italy remained independent (although the north was largely formed by formal fiefs of the Austrian Habsburgs as part of the Holy Roman Empire). The most significant Italian power left was the papacy in central Italy, as it maintained major cultural and political influence during the Catholic Reformation. The Council of Trent, suspended during the war, was reconvened by the terms of the peace treaties and came to an end in 1563.

Түсіндірме

Франциядағыдай, Габсбургтердің нәтижесі де әртүрлі түсіндіріледі. 20 ғасырдың көптеген тарихшылары, соның ішінде Гаррет Маттингли, Эрик Кокрайн және Мануэль Ф. Альварес, Като-Камбрези бейбіт шартын Испанияның Италиядағы гегемониясының басталуы деп санайды. Бұл көзқарас бойынша, Карл V тақтан бас тарған кезде Габсбург империясының бөлінуі Италиядағы Киелі Рим империясының позициясын Испанияның пайдасына әлсіретті, сондықтан бейбіт шарты көбінесе соңғысының жеңісі болды. Дегенмен, 21 ғасырдың тарихнамасында бұл мәселе қайта қарастырылуда. Кристин Шоу өзінің қайта жаңартылған «Итальян соғыстары (1494–1559)» еңбегінде, Мишель Дж. Левин «Империя агенттері» кітабында және Уильям Регер «Империя шектері» еңбегінде испан гегемониясы тұжырымдамасын жобады, себебі Испанияның Италиядағы үстемдігіне көптеген шектеулер кедергі келтірді және 1559 жылдан кейін Италияда басқа күштер де маңызды ықпалға ие болды. Кристин Шоудың сөзіне сәйкес, Като-Камбрезиден кейін Италияда Испания мен Киелі Рим империясының бірлескен қорғанысы орнатылды. Италиялық тарихшылардың арасында Сальваторе Пуглиси («Италиядағы Австрияның алғашқы қадамдары») да осындай пікірде болды, ол соғыстардың нәтижесін Италиядағы Австрия және Испания Габсбургтерінің билігінің басталуы деп түсіндірді. Ангелантонио Спаньолетти «Итальяндық княздар мен Испания барокко дәуірінде» атты еңбегінде, Бенедетто Кроче Барокко Италия туралы еңбектерінде айтқандай, Като-Камбрезиден кейін Папалық пен Испания жартыаралдағы екі басты күш ретінде көтерілді. Олардың пікірінше, Трент соборы аяқталғаннан кейін және Контрреформация басталғаннан кейін Папалықтың беделі күшейді. Питер Дж. Уилсон жазғандай, соғыстардың аяқталуы нәтижесінде Италияда үш өзара байланысты және бәсекелес феодалдық желі – Императорлық, Испандық және Папалық желілері бекітілді. Итальяндық авторлар 1559 жылдан кейін Италияның саяси және әлеуметтік-экономикалық жағдайын сипаттау үшін «қайтафеодализация» (rifeudalizzazione) сияқты терминдерді де қолданды. Ұзақ мерзімде Италияда Габсбургтердің басымдығы сақталды, бірақ Австрия мен Испаниядағы династиялық өзгерістерге байланысты ол айтарлықтай өзгерді. Испания мұрагерлік соғысы мен басқа мұрагерлік соғыстардан кейін Австрияның Габсбург-Лорендері Испанияның орнына көшіп, Императорлық Италияның феодальдық иеліктеріне тікелей немесе жанама түрде бақылау жасады, ал оңтүстік аймақтар ақырында испан Бурбондарының тәуелсіз тармағына өтті. Франция Италияға Хабсбургтердің билігіне қарсы күресу үшін, алдымен Людовик XIV, кейін Наполеон басшылығымен қайта оралды, бірақ Италияның бірігуі ғана шет мемлекеттерді жартыаралдан толығымен шығарып тастады. Чарльз Тилли Италия соғыстарын мемлекет құру теориясының маңызды бөлігі ретінде сипаттады, өйткені соғыстар үлкен армиялардың және жоғары әскери технологияның маңыздылығын көрсетті. «Керіс, капитал және еуропалық мемлекеттер (990–1992 жж.)» кітабында Тилли «жалпы еуропалық мемлекеттік жүйенің» Италия соғыстарымен байланыстыруға болатынын айтады.

As in the case of France, the Habsburg result is also variously interpreted. Many historians in the 20th century, including Garrett Mattingly, Eric Cochrane and Manuel F. Alvarez, identified the Peace of Cateau Cambrésis as the beginning of Spanish hegemony in Italy. According to that view, the partition of the Habsburg empire at the abdication of Charles V left the position of the Holy Roman Empire in Italy weakened in favour of Spain so that the peace was mostly a victory of the latter. However, in 21st century historiography there is a reconsideration of the topic. Christine Shaw in her revised Italian Wars (1494 1559), Micheal J. Levin in Agents of Empire, and William Reger in Limits of Empire, reject the concept of a Spanish hegemony on the ground that too many limits prevented Spain's dominance in the peninsula, and maintain that other powers also held major influence in Italy after 1559. According to Christine Shaw, it was the dual protection of Spain and the Holy Roman Empire that was established in Italy after Cateau Cambrésis. Among Italian historians, a similar view was held by Salvatore Puglisi (in le prime strette dell'Austria in Italia), who understood the result of the wars as the beginning of both Austrian and Spanish Habsburg power in Italy. According to Angelantonio Spagnoletti in his Principi Italiani e Spagna nell'età barocca, echoing Benedetto Croce in his works on Baroque Italy, the Papacy and Spain emerged as the two main forces in the peninsula after Cateau Cambrésis. According to their view, the position of the Papacy was strengthened by the conclusion of the council of Trent and the beginning of the counter reformation. Peter J. Wilson writes that three overlapping and competing feudal networks, Imperial, Spanish, and Papal, were affirmed in Italy as a result of the end of the wars. Terms such as "refeudalization" (rifeudalizzazione) have also been used by Italian authors to describe the political and socio economic situation of Italy after 1559. In the long term, Habsburg primacy in Italy continued to exist, but it varied significantly due to the change of dynasties in Austria and Spain. Following the War of the Spanish Succession and other wars of succession, the Habsburg Lorraine of Austria largely replaced Spain and gained direct or indirect control of the fiefs of Imperial Italy, whereas the south eventually passed to an independent branch of the Spanish Bourbons. France would return in Italy to confront Habsburg power, first under Louis XIV, and later under Napoleon, but only the unification of Italy would permanently remove foreign powers from the peninsula. Charles Tilly has characterized the Italian Wars as a key part in his theory of state formation, as the wars demonstrated the value of large armies and superior military technology. In Coercion, Capital, and European States, AD 990–1992, Tilly argues that a "comprehensive European state system" can be reasonably dated to the Italian Wars.

Әскери

Италия соғыстары әскери технология мен тактикадағы төңкеріс болды, кейбір тарихшылар оларды қазіргі және ортағасырлық шайқас алаңдарының арасындағы шегаралық нүкте деп санайды. Заманауи тарихшы Франческо Гиччардини 1494 жылғы француз басып кіруі туралы былай деп жазды: "Кенеттен және қаһарлы соғыстар басталды, бұрынғыдан гөрі аз уақытта бір мемлекетті басып алуға мүмкіндік берді. Қаланы қоршау және басып алу өте жылдам болды, айлар емес, күндер мен сағаттар ішінде орындалды". Италия соғыстары кезінде жаяу әскерде маңызды өзгерістер болды, ол негізгі қылыш пен сүңгіні ұстаудан аркебузиерлер, сүңгілеушілер және басқа да әскерлердің икемді құрамына дейін жетті. Соғыстардың басында ландскнехттер мен швейцариялық жалдамалы әскерлер басымдық танытса да, 1521 жылғы Италия соғысы сүңгі және оқ ату формацияларындағы жаппай отты қарудың күшін көрсетті. 1503 жылғы француз және испан әскерлері арасындағы шайқаста аркебуздердің тиімділігі алғаш рет байқалды. Испан генералы Гонсало де Кордова аркебузиерлерінің екі тобының арасына француз атты әскерін шақырып, жалған шегіну жасады. Француз әскері мергендердің арасына енгенде, оқтардың күші екі жақтан да оларды қамшылады. Француздар осал аркебузиерлерге шабуыл жасамас бұрын, испандық атты әскері француз күштерін жеңіп, шегінуге мәжбүр етті. Француз әскері қашып құтылса да, испандықтар ауыр зиян келтірді. Италия соғыстарында отты қарудың қолданылуы соншалықты табысты болды, сондықтан Никколо Макиавелли, көбінесе аркебузді қолдануға қарсы болған адам, өзінің "Соғыс өнері" трактатында қаладағы әрбір азамат қаруды қалай атуды білуі керек деп жазды.

Конкистадорға айналған ардагерлер

Көптеген конкистадорлар, мысалы Эрнан Кортес, Испан Америкасында қызмет етуді таңдамас бұрын Италияны қарастырған, ал Неаполь мен Оңтүстік Италиядан шыққан көптеген ардагерлер кейін колонистер немесе сарбаздар ретінде көшіп келді. Италиядағы тәжірибе әскери қызметке қабылданудың алғышарты саналды, бірақ тарихшы Гонсало Фернандес де Овьедо и Вальдес мұндайлардың "бай бола алмағанын, байлықты құмар ойнап жоғалтқанын немесе [бір жолмен немесе екіншісімен] жоғалтқанын" айтты және Америкадағы жағдайлар әлдеқайда қиын болғанын мәлімдеді. Солтүстік Америкаға Эрнандо де Сото экспедициясына қатысқан итальяндық ардагер Франсиско Себастьян осы пікірмен келісті, себебі жергілікті халықтан "ешқандай құнды олжа алуға болмады". Италиялық ардагерлердің қатарында 1511 жылы Кубаны жаулап алған Диего Веласкес де Куэльяр, 1526 жылы Павия шайқасында шайқасқан Франсиско де Карвахал және Педро де Вальдивия болды. Карвахал мен Вальдивия 1538 жылы испандық бәсекелесі Диего де Алмагромен болған қақтығыста Перуде Писарро ағайындыларымен бірге қызмет етті. Карвахал Писарролармен бірге қалды, ал Вальдивия Чилиді жаулап алды және Арауко соғысын бастарды. Екі адам 1548 жылғы Жакихауана шайқасында қарама-қарсы жақтан соғысты; Карвахал тұтқынға алынып жазаланды, ал Вальдивия 1553 жылы Тукапельде қайтыс болды.

Ат әскері

Ауыр атты әскер, толық қаруланған ортағасырлық рыцарьдың соңғы дамуы, Италия соғыстарының шайқас алаңдарында маңызды күш ретінде сақталды. Көбінесе тамаша аттарының арқасында, француз жандармдары басқа елдердің ауыр атты әскерлеріне қарсы көбінесе сәтті күресті, бірақ олар пикешілерге өте осал болды. Испандықтар жеңіл атты әскерлермен қатар, ауыр атты әскерді де, сонымен қатар "жинеттер" деп аталатын шайқас жүргізуші әскерді де пайдаланды.

Артиллерия

Артиллерия, әсіресе далалық артиллерия, соғыстар кезінде кез келген бірінші дәрежелі армияның ажырамас бөлігіне айналды. 1494 жылы Карл VIII шапқанда, ол өзімен бірге құбырлы зеңбіректер мен бомбалардың алғашқы жылдам қоршау жасау құралын әкелді. Ол түрлі жаңалықтарды қамтыды, мысалы, қаруларды дөңгелекті шассилерге орнату, бұл әдетте өгіздермен емес, жылқылармен сүйреуге мүмкіндік берді, соның арқасында оларды жау бекінісіне келген бойда қолдануға болады. Бұл жылдамдық олардың жеңілдігінен туындады, ол шіркеу қоңырауларын қоладан құю технологиясын пайдалану арқылы қол жеткізілді. Ең маңызды жақсарту, әдетте соққанда сынып қалатын тас доптардың орнына темір доптар жасау болды. Осының нәтижесінде Карл бірнеше ай, тіпті жылдар бойы қоршауға төтеп берген қамалдарды бір сағаттың ішінде қиратуға қол жеткізді.

Тарихнама

Италия соғыстары – соғысқа қатысқан адамдардың толыққанды, заманауи есептері сақталған алғашқы ірі қақтығыстардың бірі. Бұл, көбінесе, сауатты және көбінесе жоғары білімді командирлердің болуымен байланысты. Бір ғасырдан да жас қазіргі баспа өнері, осы қақтығысты есте сақтауға да зор үлес қосты. Осы кезеңнің маңызды тарихшылары – Франческо Гуиччардини және Паоло Сарпи.

Номенклатура

Италия соғыстары аясындағы шайқастардың атаулары ешқашан біркелкі қалыптаспаған және осы кезеңнің тарихшылары арасында әртүрлі айтылады. Кейбір соғыстар әртүрлі бөліне немесе біріктіріле алады, соның салдарынан әртүрлі дереккөздердегі реттік нөмірлеу жүйелері үйлеспейді. Соғыстарды олардың мерзімімен немесе соғысқан монархтарының атымен атауға болады. Көбінесе Италия соғыстары үш негізгі кезеңге жіктеледі: 1494–1516 жылдар; 1521–1530 жылдар; және 1535–1559 жылдар.

Қазіргі заманғы есептер

Италия соғыстарының бастапқы кезеңі туралы маңызды заманауи куәлік – Франческо Гикчардинидің «Storia d'Italia» (Италия тарихы) еңбегі. Ол осы соғыс кезінде жазылған және Гикчардинидің Рим папасының істеріне қолжетімділігі арқасында айрықша мүмкіндік алған.