Кіріспе

472 жылдан 489 жылға дейін Константинопольдің Экуменикалық Патриархы қызметін атқарды. Акакий (грекше: Ἀκάκιος; 26 қараша 489 ж. қайтыс болды) – Шығыс православиесіндегі бірінші прелаттардың бірі болып есептеледі және Халкидон дауына белсенді қатысқанымен танымал. Оның теологиялық бөліністерді емдеуге жасаған әрекеттері Акакийлік схизмаға (жікшілікке) әкеліп соқты, нәтижесінде Халкидон шіркеулері оны айыптады. Ол Шығыс православиесінде әулие ретінде құрметтеледі. Акакий 482 жылы Византия императоры Зенонға Несторий мен Евтихті айыптайтын, Александриялық Кириллдің Он екі тарауын қабылдап, Халкидон анықтамасын назарға алмайтын Хенотикон жарлығын қабылдауға кеңес берді. Хенотикон Халкидон кеңесінің ортодоксиясы төңірегіндегі дауды шешуді мақсат еткенімен, нәтижесінде сәтсіз аяқталды. Папа Феликс III Акакийдің Халкидонды және оның ізашары Лео I-ді сыйламауын өзінің таққа деген құрметсіздік деп есептеді. Акакий Феликс III тарапынан айыпталып, қызметтен алынды, бұл Акакийдің наразылығын тудырып, екі шіркеу арасындағы жікшілікке әкелді, ол Акакийдің қайтысынан кейін де жалғасты. Бұл жікшілік Византия императоры Анастасий I-нің тұрақсыз билігі кезінде кеңінен тарады және 519 жылы Папа Хормиздас басшылығымен Юстин I ғана оны шеше алды. Копт православие шіркеуі Константинополь патриархы Әулие Акакийдің дүниеден озғанын Копт айының 30-шы күні тойлайды.

Ерте өмір және епископтық қызметі

Акаций алғаш рет нақты тарихта Константинополь шіркеуінде жетімдерді күтуге бекітілген шенеунік ретінде пайда болады, ол осы қызметті ерекше табыспен атқарды. Суида Акацийді мүмкіндіктерін толыққанды пайдалана білген, күдіксіз ерекше тұлға ретінде сипаттайды. Ол тартымды әрі сәнді мінез-құлық танытқан, жомарт, әдепті, бірақ танысқанда абыройлы, сөйлесімі әдепті, сондай-ақ шіркеулік салтанаттылықты ұнатқан. Рим императоры Леон I оның қабілеттерін байқап, тәжірибелі сарай адамының шеберлігін қолданып, оған айтарлықтай ықпал етті, нәтижесінде 471 жылы Геннадий қайтыс болғаннан кейін ол патриарх болып тағайындалды. Оның епископтық қызметінің алғашқы бес-алты жылы ерекше көзге түспеді. Алайда, ол көп ұзамай бүкіл патриархат бойына созылған және Шығыс пен Батыс шіркеулері арасындағы отыз бес жылдық алауыздыққа әкелген дауларға тартылды. Ол, біріншіден, Евтихийлік пікірталастардың салдарынан бөлінген Шығыс православиесінің бірлігін қайта орнатуға тырысты; екіншіден, Римнен тәуелсіздігін жариялап, Александрия мен Антиохияға ықпалын кеңейту арқылы өзінің билігін арттыруды көздеді. Оның іс-әрекеттерінде ол дін қызметкері емес, мемлекет қайраткері сияқты әрекет еткендей көрінеді. Осы кезде Зенон, Акаций және Симплиций арасындағы қарым-қатынас достық болған сияқты. Олар Халкидон соборының қаулыларын бекіту үшін қатаң шаралар қабылдау қажеттігі туралы келісті және біраз уақыт бір-бірімен үйлесімді түрде әрекет етті.

Питер Монгус пен Джон Талайя туралы даулар

479 жылы Акакий Антиохия патриархын қадімдеді, осылайша оның құзыретінің тиісті шектерінен асып кетті. Дегенмен, Папа Симплиций қажеттілікке байланысты бұл тағайындауды қабылдады. 482 жылы Александрияның Халкидонға қарсы партиясы Иоанн Талайяның орнына Петр Монгусты патриарх етіп тағайындауға тырысқанда қиындықтар туды. Симплиций Александрияның Халкидонға қарсы партиясымен байланысы болғандықтан Петр Монгустың тағайындалуына қарсылық білдіріп, Иоанн Талайяны қолдады. Екі үміткердің де кемшіліктері болды. Монгус Халкидонға қарсы болған, ал Талайя Императорға Патриархатты іздемеуге немесе қабылдамауға қатысты салтанатты уәде берген. Талайя дереу Симплицийдің қолдауын алды және Акакийді ренжітті. Монгус Акакийге, егер лауазымында бекітілсе, даудан туындаған бөліністерді емдей алатынына сендірді. Бұл оқиға Акакийге бүкіл Шығыс бойынша құрмет пен билікті талап етуге күткен мүмкіндік берді, бұл астананың епископтарын Александрия, Антиохия, Иерусалим және Рим Папасына жауапкершіліктен босатты. Акакий Зенонды толық жеңіп, императорға Симплицийдің қатты қарсылығына қарамастан Монгусты қолдауға кеңес берді. Содан кейін Акакий Шығыс шіркеулерінің қайта бірігуі шарттарын талқылау үшін елшілерді жіберді.

Хенотикон жарлығы мен Акакийлер шиқамы

Көп ұзамай Акаций бүкіл Шығыс аймағын билік етуді талап етудің жолы ретінде бір мезгілде сенім және қайта қосылу құралы болған құжатты немесе баптарды дайындады. Теологтарға Хенотикон деп белгілі бұл құжат бастапқыда Египеттегі қарама-қарсы топтарға бағытталған және бұл ұстамдылық пен келісімнің негіздерін қайта құруға шақыру болды. 482 жылғы Хенотикон жарлығы Никеялық Константинопольдік сенімін (яғни Константинополде аяқталған Никеялық сенім) жалпы, түпкілікті және біріктірілген сенім символы немесе көрінісі ретінде бекітті. Барлық басқа символдар немесе математикалар қабылданбады; Евтих пен Несторий анафемамен бірден айыпталды, ал Александриялық Кириллдің он екі тарауы қабылданды. Халкидондық ілімдер жоққа шығарылмаған, керісінше, жай ғана ескерілмеген; Иса Мәсіх "Құдайдың жалғыз туған Ұлы" ретінде сипатталды, ол бір және екі емес, және екі табиғатқа тікелей сілтеме жасалмады. Питер Монгус Хенотиконды қабылдап, өз орнын бекітті. Иоанн Талайя оны қабылдауға қарсылық білдіріп, Римге кетіп қалды, онда оның қолдауы Рим папасы Симплицийдің хаттары арқылы қатты күшпен қабылданды, ол Акакийді басқа жерлерде және Александрияда ерестің таралуын бақылауға шақырды. Хаттар нәтижесіз болды, Симплиций көп ұзамай қайтыс болды. Оның орнын басқан Феликс III папа Талайяның мүддесін қызу қолдап, екі епископ Виталис пен Мисеньді Константинополға хаттармен Зенон мен Акакийге жіберіп, соңғысының Римге оралып, Талайяның өзіне қарсы қойған айыптарына жауап беруін талап етті (Феликс, Эп. 1, 2). Миссия мүлдем сәтсіз аяқталды. Виталис пен Мисеньус Акациймен және Монгустың өкілдерімен ашық қарым-қатынас жасауға (яғни Қасиетті Қасиетті қабылдауға) көндірілді. Олар ұятқа қалады, 484 жылы Италияға қайта оралады. Римге келген соң, синод жиналып, олардың іс-әрекеттерін қатты айыптады. Кейін олар биліктен шығарылып, қауымнан шығарылды. Бұдан басқа, Монгусқа қарсы жаңа анафема шығарылды, ал Акаций Монгуспен байланысы үшін, өзінің юрисдикциясының шегінен асып кеткені үшін және Римде Талайяның айыптарына жауап беруден бас тартқаны үшін қайталанбайды. Акакийді Папа Феликс Киелі Рухқа және елшілік билікке қарсы күнә жасағаны үшін айыптады (Habe ergo cum his portionem S. Spiritus judicio et apostolica auctoritate damnatus). Кейіннен ол мәңгілік экскоммуникацияға ұшырады (nunquamque anathematis vinculis exuendus). Феликс үкімді Акакийге жіберіп, сонымен бірге Зенонға және Константинополь шіркеуіне хат жазып, барлық адамдарға құлатылған патриархтан бөлініп кетуді бұйырды, егер ол құлшылықтан шығарылмаса. Осы арада Акакийдің екі рет қауымнан шығарылғанын жариялау үшін тағы бір елші - Тутус тағайындалды. Акаций Туттың ұсынған құжаттарын қабылдамастан, Рим кафедрасының және оны айыптаған Синодтың билігіне қарсылық білдірді. Феликстің қатаң ескертулеріне қарамастан, шығыстағы мәсіхшілердің көпшілігі Акакиймен араласып жүргендіктен, іс жүзінде ешқандай нәтиже болған жоқ. Талайя Нола епископы болуға келісті, бұл жеңілісті тиімді түрде мойындады; бұл арада Зенон мен Акаций бүкіл Шығыс бойынша Хенотиконды кеңінен қабылдауды белсенді түрде жалғастырды. Кейбір (бәлкім, бейтарап) дереккөздер Акаций Зенонмен бірге, Хенотиконды жалпы қабылдау үшін, негізінен өзінің ескі қарсыластарына, монахтарға қарсы бағытталған қатыгез зорлық-зомбылық пен қуғын-сүргін саясатын бастады дейді. Акакийді Папа атынан айыптау Халкидон кеңесі атынан қайталанды және 485 жылы схизма толық болды. 489 жылы өлген күніне дейін Акаций үкімді елемеді, содан кейін 490 жылы Монгустың және 491 жылы Зенонның үкімдері орындалды. Оның орнын басқан Фравитас (Флавитас, Флавиан) Феликспен қысқа мерзімдік патриархат кезінде келіссөздерге кірісті, бірақ нәтижесіз. Акацийдің саясаты, оны жүзеге асыра алмағанда, сәтсіз болды. Бірнеше жыл ішінде оның барлық күш-жігері түкке тұрғысыз болды. Хенотикон Шығыс бірлігін қалпына келтіруге сәтті болмады, ал 519 жылы Византия императоры Юстин I папа Хормиздасқа ауысты, ал Акацийдің айыбын Константинополь шіркеуі мойындады.