Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Латын алфавитінің неміс нұсқасы
German form of the Latin alphabet
Қазіргі неміс алфавиті ISO негізгі латын алфавитінің жиырма алты әріпінен тұрады:
The modern German alphabet consists of the twenty six letters of the ISO basic Latin alphabet:
Үлкен әріптер (ірі немесе қаптал әріптер деп те аталады) ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ Кіші әріптер (кішкентай немесе төменгі әріптер деп те аталады) abcdefghijklmnopqrstuvwxyz
Majuscule forms (also called uppercase or capital letters)ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ Minuscule forms (also called lowercase or small letters)abcdefghijklmnopqrstuvwxyz
Неміс тілі үлкен және кішкентай әріптерде диакритикалық белгілермен жазылатын әріптерді (Ä/ä, Ö/ö, Ü/ü) және бір лигатураны (ẞ/ß, эссетц (sz) немесе қатайып кеткен S, өткір s) пайдаланады, бірақ олар алфавитте жеке әріптер болып саналмайды.
German uses letter diacritic combinations (Ä/ä, Ö/ö, Ü/ü) using the umlaut and one ligature (ẞ/ß (called eszett (sz) or scharfes S, sharp s)), but they do not constitute distinct letters in the alphabet.
Диакритикалық белгілерді қолдану
Диакриттік әріптер неміс фонетикасында ерекше дыбыстарды көрсетеді, бірақ олар көбінесе әліпби құрамына жатпайды. Неміс тілінде сөйлейтін көпшілік алфавиттің жоғарыда аталған 26 негізгі әрпінен тұрады деп санайды және алфавитті атауды сұрағанда тек оларды ғана айтады. Диакриттік әріптер ä, ö және ü әріптері умляуттарды (артқы дауыстылардың алға жылжуын) көрсету үшін қолданылады. Баспа машинасы ойда келгенге дейін, алға жылжуды өзгертілетін артқы дауыстыдан кейін «е» әрпін қою арқылы көрсететін, бірақ неміс баспагерлері өзгертілетін дауыстының үстіне кіші «е» әрпін қою арқылы кеңістік үнемдейтін типографиялық тәсілді жасады. Неміс тіліндегі Куррент жазуында жоғарыдағы «е» әрпі екі тік сызыққа айналдырылды, ол қолжазбада да, неміс тіліндегі мәтіндерде де нүктелерге дейін ыдырады. Екі нүкте диарезис (трема) диакритикалық белгісіне ұқсас болғанымен, олардың функциялары әртүрлі болғандықтан, умляут пен диарезисті ажырату қажет. Егер умляуттарды қолдану мүмкін болмаса (мысалы, шектеулі таңбалар жиынтығы қолданылғанда), Ä, Ö, Ü, ä, ö, ü әріптерін сәйкесінше Ae, Oe, Ue, ae, oe, ue деп транскрипциялау керек, бұл бұрынғы пост-дауыстық «е» әрпін қолдану дәстүріне сәйкес келеді. Жай ғана негізгі дауыстыны пайдалану (мысалы, «ü» орнына «u») қате және шатастыруға әкелуі мүмкін. Дегенмен, мұндай транскрипциядан, әсіресе есімдерде болғанда, мүмкін болса сақтану керек. Атаулар көбінесе «Müller» және «Mueller» сияқты әртүрлі нұсқаларда кездеседі, сондықтан мұндай транскрипциялар қолданылғанда атаудың дұрыс жазылуын анықтау қиынға түседі. Автоматты кері транскрипция тек есімдер үшін ғана емес, дұрыс емес. Мысалы, «das neue Buch» («жаңа кітап») сөзін қарастырайық. Оны ешқашан «das neü Buch» деп өзгертуге болмайды, өйткені екінші «е» әрпі «u» әрпінен толығымен бөлек: «neue» — «neu» («жаңа» түбірі) сөзінен кейін келетін «е» жалғауы. «Neü» деген сөз неміс тілінде жоқ. Сонымен қатар, Солтүстік және Батыс Германияда «e» әрпі алдыңғы дауыстыны ұзартатын есімдер мен жер-су атаулары бар, бұл бұрынғы голланд орфографиясындағыдай, мысалы, Straelen (ұзын «а» дыбысымен айтылады, «ä» емес). Сост, Косфельд және Бернкастель-Куес сияқты жағдайлар да бар. Жеке есімдер мен этнонимдерде сирек кездесетін «ë» және «ï» әріптері де кездесуі мүмкін, олар умляуттары бар әріптер емес, француз тіліндегідей, диграфтарды ажырату үшін қолданылатын диарезис белгісі. Мысалы, қараймен тілінде «ai», алеут тілінде «eu», Фердинанд Пиехте «ie» және Бернхард Хёкерде «oe» (Хёкер диарезисті өзі қосты). «Au» дифтонғын және басқа да потенциалды умляутты әріптерден тұратын жазуларды бөлу үшін кейде өткір акцент қолданылады (мысалы, Saúdi Arabien). Швейцариядағы теру машиналарын және компьютерлік пернетақталарда үлкен әріптермен умляуттарды (сондай-ақ «ß» әрпін) оңай енгізуге болмайды, өйткені олардың орнын ең көп қолданылатын француз диакритикалық белгілері алып жатады. Үлкен әріптердегі умляуттар кіші әріптерге қарағанда сирек қолданылатындықтан (әсіресе Швейцарияда) алынып тасталды. Географиялық атаулар, «Österreich» (Австрия) есімнен басқа, әдетте «A, O, U + e» әріптерімен жазылады. Мұндай жіберулер қиындықтар тудыруы мүмкін, өйткені неміс тіліндегі барлық зат есімдердің бірінші әрпі үлкен әріппен жазылады. Венгр тілінен айырмашылығы, умляут диакритикалық белгілерінің нақты пішіні, әсіресе қолмен жазылғанда, маңызды емес, өйткені олар тілдегі жалғыз белгілер (i және j әріптеріндегі нүктеден басқа). Олар нүктелер (¨), өткір акценттер (̋), тік сызықтар (̎), көлденең сызық (макроны, ¯), бреве (˘), кішкентай «N» әрпі, тильде (˜) сияқты көрінеді және мұндай өзгерістер көбінесе стильдік жазуда (мысалы, логотиптерде) қолданылады. Дегенмен, бұрын бреве кейбір жазуларда «u» әрпін «n» әрпінен ажырату үшін қолданылған, сондай-ақ «°» белгісі де қолданылған. Сирек жағдайларда «n» әрпінің асты сызылған. Ықшамдалған «u» әрпі Курренттен алынған кейбір қолжазбаларда кең таралған, ал Сюттерлинде міндетті болды.
Although the diacritic letters represent distinct sounds in German phonology, they are almost universally not considered to be part of the alphabet. Almost all German speakers consider the alphabet to have the 26 cardinal letters above and will name only those when asked to say the alphabet. The diacritic letters ä, ö and ü are used to indicate the presence of umlauts (frontalizations of back vowels). Before the introduction of the printing press, frontalization was indicated by placing an e after the back vowel to be modified, but German printers developed the space saving typographical convention of replacing the full e with a small version placed above the vowel to be modified. In German Kurrent writing, the superscripted e was simplified to two vertical dashes, which have degenerated to dots in both handwriting and German typesetting. Although the two dots look like those in the diaeresis (trema) diacritical marking, a distinction should be made between umlaut and diaresis because the two have different functions. When it is not possible to use the umlauts (for example, when using a restricted character set) the characters Ä, Ö, Ü, ä, ö, ü should be transcribed as Ae, Oe, Ue, ae, oe, ue respectively, following the earlier postvocalic e convention; simply using the base vowel (e. g., u instead of ü) would be wrong and misleading. However, such transcription should be avoided if possible, especially with names. Names often exist in different variants, such as "Müller" and "Mueller", and with such transcriptions in use one could not work out the correct spelling of the name. Automatic back transcribing is not only wrong for names. Consider, for example, das neue Buch ("the new book"). This should never be changed to das neü Buch, as the second e is completely separate from the u: neue is neu (the root for new) followed by an e, an inflection. The word neü does not exist in German. Furthermore, in northern and western Germany, there are family names and place names in which e lengthens the preceding vowel, as in the former Dutch orthography, such as Straelen, which is pronounced with a long a, not an ä. Similar cases are Soest, Coesfeld and Bernkastel Kues. In proper names and ethnonyms, there may also appear a rare ë and ï, which are not letters with an umlaut, but a diaeresis, used as in French to distinguish what could be a digraph, for example, ai in Karaïmen, eu in Alëuten, ie in Ferdinand Piëch and oe in Bernhard Hoëcker (although Hoëcker added the diaeresis personally). To separate the au diphthong, as well as some others, which are graphically composed of potentially umlaut holding letters, the acute accent is sometimes used (e. g. Saúdi Arabien). Swiss typewriters and computer keyboards do not allow easy input of uppercase letters with umlauts (nor ß) for their positions are taken by the most frequent French diacritics. Uppercase umlauts were dropped because they are less common than lowercase ones (especially in Switzerland). Geographical names in particular are supposed to be written with A, O, U plus e except "Österreich" (Austria). The omission can cause some inconvenience since the first letter of every noun is capitalized in German. Unlike in Hungarian, the exact shape of the umlaut diacritics, especially when handwritten, is not important, because they are the only ones in the language (except for the dot on i and j). They will be understood whether they look like dots (¨), acute accents (̋), vertical bars (̎), a horizontal bar (macron, ¯), a breve (˘), a tiny N, a tilde (˜), and such variations are often used in stylized writing (e. g. logos). In the past, however, the breve was traditionally used in some scripts to distinguish a u from an n, as was the ring (°). In rare cases the n was underlined. The breved u was common in some Kurrent derived handwritings; it was mandatory in Sütterlin.
Ашық с
S (ß) eszett немесе scharfes S – дауыссыз s дыбысын білдіреді. 1996 жылғы неміс тіліндегі орфографиялық реформа Германия мен Австрияда осы әріптің қолданылуын біршама қысқартты. Швейцария мен Лихтенштейнде ол қолданылмайды. ß әрпі кіші әріптердің бірігіп жазылуынан (лигатура) туғандықтан, ол өзі де тек кіші әріп болып табылады. Оны қолдану мүмкін болмаған жағдайда немесе сөзді толық бас әріптермен жазғанда дұрыс транскрипциясы – ss немесе SS. Бұл транскрипция кейде түсініксіздік тудыруы мүмкін, мысалы, Maßen (өлшеулі) және Massen (көптеген) сөздеріндегідей. Барлық бас әріптермен жазу үшін үлкен әріпті ß әрпі бір ғасырдан астам уақыттан бері ұсынылып келеді, бірақ ол кеңінен қабылданбаған және ресми түрде мойындалмаған. Дегенмен, 2008 жылы ол Unicode 5.1 стандартында U+1E9E кодымен тіркелді, ал 2010 жылдан бастап географиялық атауларды толық бас әріптермен жазғанда ресми құжатта қолдану міндетті болды. Бүгінгі таңда тек ss арқылы дұрыс ауыстырылса да, әріп шындығында екі түрлі лигатурадан (сөз бен орфографиялық ережелерге байланысты) пайда болған: ұзын s пен дөңгелек s ("ſs") және ұзын s пен (дөңгелек) z ("ſz"/"ſʒ"). Сондықтан кейбір адамдар "ß" әрпін "sz" деп алмастыруды ұсынады. Бұл ресми ережелерге сәйкес дұрыс емес, бірақ осыған ұқсас түсініксіз жағдайларды болдырмауға көмектеседі (мысалы, жоғарыдағы "Maßen" мен "Massen" мысалында). "ß" әрпін дұрыс қолданбау тіпті ана тілі неміс тілі болғандардың арасында да жиі кездесетін қателік. 1996 жылғы орфографиялық реформа "ß" және "ss" ережелерін жеңілдетуге бағытталғанмен, ол шатасуға себеп болды және көпшілік тарапынан елеусіз қалды: кейбіреулер тіпті "ß" әрпі мүлдем жойылды деп жаңылысты.
The eszett or scharfes S (ß) represents the unvoiced s sound. The German spelling reform of 1996 somewhat reduced usage of this letter in Germany and Austria. It is not used in Switzerland and Liechtenstein. As the ß derives from a ligature of lower case letters, it is itself exclusively lower case. The proper transcription when it cannot be used, or when writing a word in all capital letters, is ss or SS. This transcription can give rise to ambiguities, albeit rarely; one such case is in Maßen (in moderation) vs. in Massen (en masse). For all caps usage, an uppercase ß has been proposed for over a century, but has found neither general acceptance nor official recognition. In 2008, however, it was included in Unicode 5.1 as U+1E9E, and since 2010 its use is mandatory in official documentation when writing geographical names in all caps. Although nowadays substituted correctly only by ss, the letter actually originates from two distinct ligatures (depending on word and spelling rules): long s with round s ("ſs") and long s with (round) z ("ſz"/"ſʒ"). Some people therefore prefer to substitute "ß" by "sz". According to official rules this is incorrect, but it can avoid possible ambiguities (as in the above "Maßen" vs "Massen" example). Incorrect use of the "ß" letter is a very common type of spelling error even among native German speakers. Although the spelling reform of 1996 was meant to simplify the rules concerning "ß" and "ss", it also caused considerable confusion and is widely disregarded: some people even incorrectly assumed that the "ß" had been abolished completely.
Ұзақ s
Фратур және оған ұқсас қаріптерде ұзын s (ſ) әрпі қолданылған, бірақ сөздің соңғы буынында (мысалы, грек тіліндегі сигма сияқты) қолданбаған, және кейде антиква қаріптерінде де пайдаланылған. Алайда, ол 1940 жылдардың басында Фратур қаріпімен бірге кеңінен қолданыстан шықты. Бұл ереже қатыстылықты болдырмауға көметесетін мысал – Wachstube сөзі, ол Wachſtube = Wach Stube (қарулы күзет үйі) немесе Wachstube = Wachs Tube (балауыз құбыры) деп жазылуы мүмкін.
In the Fraktur typeface and similar scripts, a long s (ſ) was used except in syllable endings (cf. Greek sigma) and sometimes it was historically used in antiqua fonts as well; but it went out of general use in the early 1940s along with the Fraktur typeface. An example where this convention would avoid ambiguity is Wachstube, which was written either Wachſtube = Wach Stube (, guardhouse) or Wachstube = Wachs Tube (, tube of wax).
Қарыз сөздердегі әріптер
Жалпы тізбектерден sch, ch (аллофон: немесе) және ck-ден басқа, c әрпі тек қарыз сөздерде немесе есімдерде кездеседі. Көптеген қарыз сөздерде, соның ішінде латын тілінен шыққан көптеген сөздерде, c әрпі k әрпімен ауыстырылған. Латын тілінен алынған сөздерде c әрпі e, i, y, ae, oe әріптерінің алдында келгенде, көбінесе z әрпімен айтылады және жазылады. Неміс тіліндегі q әрпі тек qu тізбегінде ғана кездеседі, мысалы, Coq au vin немесе Qigong (осы да Chigong деп жазылады) сияқты қарыз сөздерден басқа. x (Ix, ) әрпі көбінесе тек қарыз сөздерде кездеседі. Қазіргі кезде белгілі бір дыбыспен айтылатын неміс сөздері әдетте chs немесе cks арқылы жазылады, мысалы Fuchs (түлкі). Дегенмен, кейбір ерекшеліктер бар, мысалы, Hexe (қарға), Nixe (су перісі) және Axt (айқас). y (Ypsilon, ) әрпі көбінесе тек қарыз сөздерде, әсіресе грек тілінен шыққан сөздерде кездеседі, бірақ кейбір сөздер (мысалы, Typ) соншалықты кең таралғандықтан, олар енді шетелдік деп есептелмейді. Бұл әріп неміс орфографиясында бұрынғы ғасырларда жиі қолданылған, және осы бұрынғы қолданылудың іздері есімдерде сақталған. Ол i әрпіне балама ретінде қолданылады, мысалы, Mayer / Meyer (жиі кездесетін отбасылық есім, сондай-ақ Maier / Meier деп те жазылады), немесе – әсіресе оңтүстік-батыста – ескі IJ (диграф) әрпіне қайта оралатын белгі ретінде, мысалы, Schwyz немесе Schnyder (Шнайдер есімінің алемандық нұсқасы). Тағы бір ерекшелік – Баварияның неміс тіліндегі атауы Bayern және одан туындаған сөздер, мысалы, bayerisch (бавариялық). Француз тілінен алынған қарыз сөздерде әдетте жазу және акценттер сақталады. Мысалы, café сөзі неміс тілінде "кофехана" мағынасында әрқашан Café деп жазылады; Cafe деп жазу қате болып есептеледі, және Kaffee деп те жазуға болмайды, өйткені бұл кофе дегенді білдіреді. Осы себепті неміс жазу машиналары мен компьютерлік пернетақталарында екі «өлген» перне бар: біреуі өткір және ауыр акценттер үшін, екіншісі – шеңберлі акцент үшін. Басқа әріптер сирек кездеседі, мысалы, француз немесе португал тілінен алынған қарыз сөздердегі ç және испан тілінен алынған қарыз сөздердегі ñ.
Except for the common sequences sch , ch (allophone: or ) and ck the letter c appears only in loanwords or in proper nouns. In many loanwords, including most words of Latin origin, the letter c pronounced has been replaced by k. German words which come from Latin words with c before e, i, y, ae, oe are usually pronounced with and spelled with z. The letter q in German only ever appears in the sequence qu , with the exception of loanwords, e. g., Coq au vin or Qigong (which is also written Chigong). The letter x (Ix, ) occurs almost exclusively in loanwords. Native German words that are now pronounced with a sound are usually written using chs or cks, as with Fuchs (fox). Some exceptions do occur, though, such as Hexe (witch), Nixe (mermaid) and Axt (axe). The letter y (Ypsilon, ) occurs almost exclusively in loanwords, especially words of Greek origin, although some such words (e. g., Typ) have become so common that they are no longer perceived as foreign. It used to be more common in German orthography in earlier centuries, and traces of this earlier usage persist in proper names. It is used either as an alternative letter for i, for instance in Mayer / Meyer (a common family name that occurs also in the spellings Maier / Meier), or – especially in the Southwest – as a representation of that goes back to an old IJ (digraph), for instance in Schwyz or Schnyder (an Alemannic German variant of the name Schneider). Another notable exception is Bayern, the German name of Bavaria, and derived words like bayerisch (Bavarian). In loan words from the French language spelling and accents are usually preserved. For instance, café is always written Café in German when it means "coffeehouse"; Cafe would be considered erroneous and it cannot be written Kaffee either, because this means coffee. For this reason German typewriters and computer keyboards offer two dead keys, one for the acute and grave accents, and one for circumflex. Other letters occur less often, like ç in loan words from French or Portuguese, and ñ in loan words from Spanish.