Кіріспе

Ескі әлем маймылдарының туысы

Автоматты таксобокс
| аты = Макакилер
| суреті = Bonnet macaque (Macaca radiata) Фотосуреті: Шантану Кувескар. jpg
| суреттің сипаттамасы = Үндістанның Махараштра штатындағы Манегаондағы бонеткалы макаки
| таксоны = Macaca
| авторы = Ласепед, 1799
| типтік түрі = Simia inuus Макакилер (Macaca) – Cercopithecinae қосымша тұқымдағы әлеуметтік Ескі әлем маймылдарының туысы. Макакилердің 23 түрі Азия, Солтүстік Африка және (Гибралтарда) Еуропаның кең аумағында таралған. Макакилер негізінен жеміс жейді (жемістерді артық көреді), бірақ олардың рационына тұқымдар, жапырақтар, гүлдер және ағаш қабығы да кіреді. Ұзын құйрықты макаки (M. fascicularis; сонымен қатар краб жейтін макаки деп те аталады) сияқты кейбір түрлер моллюскалар, жәндіктер және кішкентай сүтқоректілерден алынған аз мөлшерде етпен тамақтанады. Малайзиядағы оңтүстік құйрықты макаки (M. nemestrina) жылына орташа есеппен 70-ке жуық ірі егеуқұйрық жейді. Барлық макакилердің әлеуметтік топтары үстем матриархтардың айналасында құрылған. Макакилер Азия құрлығының әртүрлі орталарында кездеседі және жоғары бейімделгіш. Кейбір түрлері синантроптық, яғни адамдармен бірге өмір сүруге бейімделген, бірақ Оңтүстік-Шығыс Азияның қалалық аймақтарында проблема тудырып, олармен бірге өмір сүруге қолайсыз, себебі олар жұқпалы ауруларды тарата алады. Макакилердің көпшілігі Халықаралық табиғатты қорғау одағының (IUCN) Қызыл тізімінде әлсізден қауіпті деңгейде тіркелген.

Сипаттама

Адамдардан басқа (Homo туысы), макактар – ең көп тараған приматтар туысы, Жапониядан Үндістан субконтинентіне дейін, ал Барбария макакасы (Macaca sylvanus) жағдайында Солтүстік Африка мен Оңтүстік Еуропаға дейін қоныстанған. Қазіргі уақытта макактардың 23 түрі белгілі. Макакалар – қолдары мен аяқтары шамамен бірдей ұзындықтағы күшті денелі приматтар. Бұл жануарлардың терісі әдетте қоңыр немесе қара түстердің әртүрлі реңктерінде болады, ал олардың мұрындықтары жоғары жағында орналасқан мұрын тесіктерімен дөңгелек пішіндес. Құйрығы түрлерге қарай әртүрлі болады – ұзын, орташа, қысқа немесе мүлдем болмауы мүмкін. Көптеген түрлерде құйрық болмаса да, оларды маймылдар деп атайды, бірақ бұл нағыз маймылдар, олардың басқа Ескі әлем маймылдарына қарағанда нағыз маймылдармен туыстық байланысы жоқ. Бұған себебі – «маймыл» терминінің бұрынғы анықтамасы, ол приматтарды жалпылай қамтыды. Кейбір түрлерде тері бүктемелері екінші мен бесінші саусақтарды біріктіріп, дерлік бірінші метатарсал буынға жетеді. Маймылдың дене мөлшері жынысына және түріне байланысты өзгереді. Барлық түрлердің еркектерінің дене ұзындығы 41-ден 70 см-ге (16-28 дюйм) дейін, ал салмағы 5,5-тен 18 кг-ға (12,13-39,7 фунт) дейін жетеді. АҚШ-тың Флорида штатында резус макакаларының енгізілген популяциясы бар, олар негізінен 20-ғасырдың ортасында сәтсіз кеме сафарисі тоқтатылған кезде тасталған маймылдардан тұрады. Ұлыбританиядағы (Waldringfield) Қызыл жартас формациясынан табылған, шамамен ерте плиоценге жататын макак моляры, Еуропадағы осы туыстың ең көне және солтүстікке қарай орналасқан жазбаларының бірі болып саналады.

Диета

Макакалар негізінен жеміс жейтін жануарлар, бірақ кейбір түрлерінің жәндіктермен қоректенетіндігі байқалды. Табиғи ортада олар өсімдіктердің жүзден астам түрінің белгілі бір бөліктерін жейді, соның ішінде бүршіктерін, жемістерін, жас жапырақтарын, қабығын, тамырларын және гүлдерін. Макакалар адамдармен бірге өмір сүргенде, бидай, күріш немесе қант қамысы сияқты егін дақылдарын, сондай-ақ томат, банан, қарбыз, манго немесе папайя сияқты бақша дақылдарын тонап алады. Адамдардың жанында олар тікелей адамдардан алатын көмекке де көп жүктеледі. Бұған жержаңғақ, күріш, бұршақ немесе тіпті дайын тағамдар кіреді.

Топтың құрылымы

Макакалар әлеуметтік жануарлар болғандықтан, бірнеше жекеден бірнеше жүзге дейін саналатын белгілі бір әлеуметтік топтарда өмір сүреді. Типик әлеуметтік топта барлық жастағы және екі жынысты 20-дан 50-ге дейін жеке даралар болады. Әдеттегі құрамында 15% ересек еркектер, 35% ересек әйелдер, 20% нәрестелер және 30% жасөспірімдер кездеседі, бірақ популяциялар арасында топтардың құрылымы мен мөлшері әртүрлі болуы мүмкін. Макакалардың өте күрделі әлеуметтік құрылымы мен иерархиясы бар, түрлеріне қарай деспотизмнің әртүрлі түрлері кездеседі. Егер әлеуметтік тізбекте төменгі деңгейдегі макак жидек жеп, жоғары деңгейдегі макакқа қалмаса, онда жоғары деңгейдегі макак осы әлеуметтік ұйым шеңберінде басқа маймылдың аузынан жидекті алып тастауға құқылы.

Ұрық саны мен өлім-жітім

Әр түрдің көбею мүмкіндігі әртүрлі. Қоршаған орта жағдайлары қолайлы болса, резус макакаларының саны жылына 10%-дан 15%-ға дейін өсе алады. Дегенмен, кейбір орманды мекендейтін түрлердің көбею қарқыны төмендеп, жойылу қаупі төніп тұр. Бір жасқа жеткеннен кейін макакалар анасына тәуелді балалық шақтан шығып, жасөспірім кезеңіне өтеді, онда олар ойнап-күлімдесу арқылы басқа жасөспірімдермен көбірек араласа бастайды. Олар 3-5 жас арасында жыныстық жағынан жетіледі. Әйелдер әдетте туған әлеуметтік тобында қалады; алайда, жас ересек еркектер көшіп, басқа әлеуметтік топтарға қосылуға тырысады. Барлық еркектер басқа топтарға қосыла бермейді және олар көп жылдар бойы басқа әлеуметтік топтарға қосылуға талпынып, жалғыз қалуы мүмкін. Макакалардың өмір сүру ұзақтығы 20-30 жылды құрайды.

Инвазивті түр ретінде

Макака тұқымдасының кейбір түрлері әлемнің белгілі бір аймақтарында инвазивті болып кеткен, ал орманды мекендейтін басқа түрлері қауіп төңкеріліп тұр. Ұзын құйрықты макак (M. fascicularis) Маврикийде, Флоридадағы резус макагы (M. mulatta) сияқты, қауіпті және инвазивті шетелдік түрлер тізіміне енген. Дегенмен, бұл жануарлар құрып бара жатқан түрлердің қатарында саналады. Ұзын құйрықты макактар қоныстанған аймақтарының бір бөлігіне ауыр зиян келтіреді, себебі хищниктердің жетіспеуіне байланысты популяциялар тез өседі. Маврикий аралында олар басқа эндемикалық түрлерді сақтауға қатысты үлкен мәселе тудырды. Олар жергілікті өсімдіктердің тұқымдарын жеп, орманға жат арамшөптердің таралуына көмектеседі. Бұл мекендердің құрамын өзгертеді және инвазивті өсімдіктердің оларды жылдам басып алуына жағдай жасайды. Ұзын құйрықты макактар Маврикийдегі құстардың ұяларын жойып, олардың табиғи ареалдарында қозғалып, қызыл көгершін мен Маврикийдің жасыл тотығы сияқты жойылу қаупі төнген түрлердің жұмыртқаларын жеп, бірнеше құс түрінің құрып кетуіне себепкер болды. Олар егістіктерге зиян келтіретін зиянкестер, себебі егіндіктер мен бау-бақшаларға шабуыл жасайды, ал адамдар көбінесе маймылдарды атып өлтіреді, бұл бүкіл жергілікті популяцияны құртуға әкелуі мүмкін. Флоридада Сильвер-Спрингс мемлекеттік саябағында резус макактарының тобы қоныстанған. Адамдар оларды жиі тамақтандырады, бұл олардың қозғалысын өзгертіп, демалыс күндері адам көп жүретін өзенге жақын ұстауына себеп болуы мүмкін.

Адамдармен қарым-қатынас

Макаканың бірнеше түрі жануарларды сынауда кеңінен қолданылады, әсіресе көру қабылдауы мен көру жүйесінің нейроғылымында. Тұтқында ұсталған резус макакаларының шамамен барлығы (73–100%) герпес B вирусын тасымалдайды. Бұл вирус макакалар үшін қауіпсіз, бірақ адамдарға жұғу сирек болғанымен, қатты денге түсіруі мүмкін, бұл макакаларды үй жануарлары ретінде ұстауға жарамсыз етеді. Қалалық цирктерде өнер көрсететін макакаларда маймыл көбікшіл вирусы да табылды, бұл олардың адамдарға ұқсас ретровирустардың түрден түрге таралуына қатысуы мүмкін екенін көрсетеді.

Халықты бақылау

Басқару тәсілдері тарихи тұрғыдан даулы болып келген, ал халықтың наразылығы бақылау шараларын қиындатуы мүмкін. Бұрынғыда, макакаларды жоюға жасалған әрекеттер халықтың қарсылығына тап болды.