Кіріспе

Аттының аяғын ұстап тұратын жеңіл шеңбер немесе сақина, ол жабдық бөлігі болып табылады.

Қосқар – аттының аяғын ұстап тұратын, әдетте қос рет қолданылатын, бауымен (қосқар бауы) ерге қосылатын жеңіл шеңбер немесе сақина. Олар атқа мінуге көмектеседі және атпен жүргенде қолдау ретінде қызмет етеді (әдетте жылқы немесе басқа жылқы тұқымдас жануар, мысалы, есек). Қосқар аттының ерге жабысып тұру және атты басқару қабілетін арттырады, соның арқасында жануардың адамдарға байланыс, көлік және соғыс сияқты салалардағы пайдасы артады. Көне заманда ең алғашқы аяқ тіреулер аттының аяқтарын бауға тығып немесе б.з.д. 2 ғасырында Үндістанда пайда болған қарапайым сақинадан тұрды. Кейіннен, бір қосқар атқа мінуге көмектеседі, ал жұп қосқарлар ағаштан жасалған ердің пайда болуымен пайда болды. Қосқар біздің заманымыздың алғашқы ғасырларында Қытайда ойлап табылып, Орталық Еуразияның көшпелі халықтары арқылы батысқа тарады. Яғни, мінуге немесе көтерілуге арналған бау.

Тарих

Жауынгерге көбірек тұрақтылық беретін тірек, оқ-дәріден бұрынғы соғыс тарихындағы ең маңызды өнертабыстардың бірі деп сипатталған. Атты әскерді соғыста кеңінен пайдалануға мүмкіндік беретін құрал ретінде, тірек көбінесе арба мен ерден кейінгі жабдықтың үшінші революциялық қадамы деп аталады. Атты соғыстың негізгі тактикасы тірек арқасында айтарлықтай өзгерді. Тіректе қолдау тапқан атты әскер шайқаста құлау қаупін азайтып, ат пен аттының салмағы мен инерциясын толық пайдаланатын қарумен күшті соққы беруге қабілетті болды. Басқа артықшылықтарымен қатар, тірек аттыға тепе-теңдік пен қолдауды қамтамасыз етіп, әсіресе жаяу әскерге қарсы семсерді тиімдірек қолдануға мүмкіндік берді. Дегенмен, қазіргі кезде кең таралған пікірге қарамастан, тірек атты әскерге найзаны тиімдірек қолдануға көмектеспеді (катафрактар ежелден бері найза қолданған), бірақ қосқанатты ерге (кантелді ер) мүмкіндік берді. Сенімсіз дереккөз: күні=2012 жылғы қазан айы.

Алдын ала өнімдер

Атты аттау құрылғысының пайда болуы тарихта салыстырмалы түрде кеш орын алды, өйткені жылқылар шамамен б.з.д. 4000 жылы қолдануға алынған, ал ең ерте кездегі ат жабдықтары 700 ж. шамасында ассириялық атты әскерлері қолданған көкірекшелер мен круперлері бар маталар немесе төсеніштер болды. Ең ерте кездегі аяқ тірегі – үлкен саусақты ұстап тұратын сақина болды. Ол б.з.д. II ғасырдың соңында Үндістанда қолданылған, бірақ б.з.д. 500 ж. шамасында да пайда болған болуы мүмкін. Бұл көне аяқ тірегі үлкен саусақтың астынан өткізілетін, талшықтан немесе былғарыдан жасалған ат құрсауының астындағы ілмекті арқаннан тұратын. Мұндай конструкция Оңтүстік және Орталық Үндістанның жылы климатына сәйкес келді, онда адамдар жылқыға жалаңаяқ мініп жүрген. Б.з.д. I-II ғасырлар аралығындағы Санчи, Матура және Бхажа үңгірлеріндегі буддалық бейнелерде белдіктеріне бекітілген, әсем ат жабдықтарымен салт атқан аттылар бейнеленген. Археолог Джон Маршалл Санчидегі бейнені «әлемнің кез келген бөлігінде тіреулерді пайдаланудың шамамен бес ғасыр бұрынғы ең ерте мысалы» деп сипаттаған. Кейбіреулер алғашқы тіреулерді жасағандығы үшін орталық Азиялық сарматтарды айтады. Қаты жақтаудың пайда болуы қазіргі кездегі нағыз тіреудің дамуына мүмкіндік берді. Қаты жақтаусыз, тіреулердегі аттының салмағы аттың арқасында ауыртатын қысым тудырады. Қазіргі заманғы термографиялық зерттеулер «ағашсыз» және иілгіш жақтаулы ат жабдықтарында жылқының арқасының орта сызығында айтарлықтай үйкеліс болатынын көрсетті. Б.з.д. 39 ж. Парфия қызметінде болған Квинт Лабиеннің монетасының сыртында ат пен аспалы заттар бейнеленген. Смит олардың салтанатты маталар екенін болжайды, ал Тейер парфтардың атпен садақ атумен танымал екенін ескере отырып, бұл заттар тіреулер болуы мүмкін екенін айтады, бірақ римдіктердің бұл технологияны қабылдамауы қиынға түседі деп қосады. Азияда ертедегі қатты жақтаулы ат жабдықтары ағаш қаңқаны жауып тұратын қаптамадан жасалған. Бұл конструкциялар шамамен б.з.д. 200 ж. жасалған. Батыстағы ең ерте қатты жақтаулы ат жабдықтарының бірі б.з.д. I ғасырда римдіктер қолданған, бірақ бұл конструкцияда да тіреулер болмаған. Жұп тіреулер бірінші рет Қытайда Цзинь әулеті кезінде, біздің заманымыздың 4-ші ғасырының басында пайда болды. 302 ж. жерленген мүсін Чанша маңындағы Батыс Цзинь қабірінен табылған. Тіреу аттың бір жағына ғана орнатылған және мінуге тым қысқа. Толық ұзындығы екі жақты тіреудің ең ерте сенімді бейнесі де 322 ж. Нанкинге жақын орналасқан Цзинь қабірінен табылды. Ежелгі екі тіреу 415 ж. қайтыс болған Солтүстік Ян ақсүйегі Фэн Суфудың қабірінен табылған. Бұл тіреулер қола және темір пластиналарымен жалатылған шөп ағашынан жасалған. IV ғасырдың соңында тіреулер туралы қытай мәтіндерінде айтылған. Тіреулер IV және V ғасырларға жататын Гогурё қабірлерінде де табылған, бірақ оларда нақты дата көрсетілмеген. 477 ж. Қытайда тіреулер кеңінен қолданылған. Жапониядағы ең көне тіреулер V ғасырдағы қабірлерден табылған. Олар металлдан жасалған, ағаштан жасалған, түбі жалпақ сақиналар болды. Бұрынғы үлгіні алмастырған, ат үстіндегі адамның аяғының алдыңғы жартысын қоршап тұрған, тостаған тәрізді (цубо абуми) тіреулер пайда болды. Нара дәуірінде ат үстіндегі табанды ұстап тұрған тіректің негізі аяқ жағынан ары қарай ұзартылған. Бұл жартылай тілді стиль (ханшита абуми) Хэйан кезеңінің аяғына дейін қолданыста болды, содан кейін оны фукуро абуми немесе мусаси абуми алмастырды. Оның тұғыры аттының аяғының барлық ұзындығына дейін созылған, ал саусағының оң және сол жақ жақтары алынып тасталған. Ашық қабырғалар аттының аяғы тіреуге тұншығып, сүйреліп кетпеуі үшін жасалған. Бұл тіреудің әскери нұсқасы (шитанага абуми) Хэйан кезеңінің ортасында қолданылған. Ол жұқарақ, аяқ жағындағы қалтасы терең, ал аяқ жағындағы сөрелері ұзын және жазық болды. Бұл тіреу 19 ғасырдың аяғында еуропалық стильдегі тіреу сақиналары қайта енгізілгенге дейін қолданыста болды. Жапондықтардың бұл ерекше стильді неліктен жасағаны белгісіз. Бұл киімдер қарлығаштық пішінді, ал алдымен жоғары және артқы жағынан иілген. Бұл кезеңнен қалған үлгілердің көпшілігі темірден жасалған, күміс немесе басқа материалдардан жасалған дизайнмен қапталған және лакпен қапталған. Кейбір үлгілерде аяқтың сырғанауына жол бермеу үшін ілмекпен аяқ табанының жанына темір таяқ орнатылады. Бұл түрлер суиба абуми деп аталады. Алдыңғы жағында...

Үлкен дау-дамай

Құбыршықтың пайда болуы ортағасырлық соғыста атты жауынгерді ғана емес, жоғары деңгейге көтерді, сонымен қатар Еуропадағы күрделі және ауқымды әлеуметтік-мәдени өзгерістердің бастауы болған болуы мүмкін. Кейбір ғалымдар феодализмнің тууы мен оның Солтүстік Италияға, Испанияға, Германияға және славян жерлеріне таралуын осы құбыршықтың пайдалануымен байланыстырады. Еуропаның орта ғасырларындағы феодалдық құрылымның қалыптасуы, түптеп келгенде, құбыршықтың қолданылуынан туындады делінеді: "Құбыршық сияқты қарапайым өнертабыс сирек кездеседі, бірақ тарихқа одан да аз нәрсе әсер еткен. Оның мүмкіндік берген соғыстың жаңа түріне қойылатын талаптар Батыс Еуропа қоғамының жаңа формасында көрініс тапты – жаңа және арнайы дағдылармен соғысу үшін жермен қамтамасыз етілген жауынгерлер аристократиясы үстемдік құрды." Басқа ғалымдар бұл тұжырымға қарсы шығып, құбыршықтардың соққылы соғыста көп артықшылық бермейтінін, бірақ шайқас кезінде аттыға оң және сол жаққа еңкейіп, құлау қаупін азайтуға мүмкіндік беретінін айтады. Сондықтан, олар ортағасырлық әскерлерде жаяу әскерден атты әскерге көшудің немесе феодализмнің пайда болуының себебі емес деп санайды.

Құрылыстағы кемшіліктер

Жылқының қолайлы болуы үшін барлық тіректерге аттың жабдығы дұрыс жасалуы қажет. Аттың берік құрылымы (дерегі) атқа отырған кісінің салмағын аттың арқасының кеңірек ауданына бөліп, бір жерге түсетін қысымды азайтады. Егер аттың жабдығы берік құрылымсыз, сақтықпен есептелмеген болса, кісінің тіректер мен баулардағы салмағы аттың арқасында қысым тудырып, жарақаттануына себеп болуы мүмкін. Бұл әсіресе арзан, жалаңаш жабдықтарда байқалады, олар аттың арқасына бау арқылы тіректер бекітіледі, баудың әр басында тірек орналасқан.