Кіріспе
Лесбиянкаларда еркек және әйелдік жеке тұлғалар. Буч және фем (/f//ɛ//m/; fam;) – лесбиянкалардың субмәдениетіндегі еркек (буч) немесе әйел (фем) жеке тұлғалары. Бұл ұғым "сексуалдық қатынастарды, гендерлік және сексуалдық сәйкестікті ұйымдастыру жолы" деп аталады. Буч-фемм мәдениеті – лесбияндық екілік жүйенің жалғыз түрі емес, себебі буч-буч және фемм-фемм қарым-қатынастарында көптеген әйелдер кездеседі. Жекелес лесбиянкалардың буч және фемм сәйкестіктерін көрнекті етуі, сондай-ақ лесбиян қауымының буч және фемм ұғымына сексуалдық қатынасты ұйымдастырушы принцип ретінде қатынасы 20 ғасыр бойы өзгеріп келді. Кейбір лесбиян феминистері буч-феммнің гетеросексуалдық қатынастарды қайталау екенін айтады, ал басқалар бұл гетеросексуалдық қатынастардың үлгілерімен сәйкес болғанымен, буч-фемм оны бір мезгілде сынға алады деп санайды. 1990 жылдарда АҚШ-та жүргізілген зерттеулер көрсеткендей, "лесбиянкалардың 95%-ы буч/фемм кодтарымен таныс және өздерін немесе басқаларды осы кодтар бойынша бағалай алады, бірақ сонымен қатар осы пайыздың өзі буч/фемм өз өмірлерінде маңызды емес деп есептейді".
Butch and femme (/f//ɛ//m/; fam; ) are masculine (butch) or feminine (femme) identities in the lesbian subculture This concept has been called a "way to organize sexual relationships and gender and sexual identity". Butch–femme culture is not the sole form of a lesbian dyadic system, as there are many women in butch–butch and femme–femme relationships. Both the expression of individual lesbians of butch and femme identities and the relationship of the lesbian community in general to the notion of butch and femme as an organizing principle for sexual relating varied over the course of the 20th century. Some lesbian feminists have argued that butch–femme is a replication of heterosexual relations, while other commentators argue that, while it resonates with heterosexual patterns of relating, butch–femme simultaneously challenges it. Research in the 1990s in the United States showed that "95% of lesbians are familiar with butch/femme codes and can rate themselves or others in terms of those codes, and yet the same percentage feels that butch/femme was 'unimportant in their lives.
Этимологиясы мен символикасы
Фемм сөзі француз тіліндегі "әйел" деген сөзден алынған. "Ер адамдық" мағынасын білдіретін буч сөзі, Джордж Кэссидидің лақап аты Буч Кэссидиде алғаш рет айтылғандай, "қасапшы" сөзін қысқарту арқылы туындаған болуы мүмкін. Дегенмен, бұл сөздің нақты шығу тегі әлі күнге дейін белгісіз. Бутч суретшісі Дэдди Рон Дринкуотер бутч/фемм "ұшқын мен махаббатты" бейнелеу үшін қара үшбұрыштың қызыл шеңбермен қиылысқан символын жасады. Бұл символ алғаш рет олардың ButchFemme.com веб-сайтында пайда болды (қазіргі таңда сайт жұмыс істемейді).
Атрибуттары
Бұл терминдер кімге қатысты екені және әсіресе трансгендер адамдарды осылай анықтауға бола ма деген пікірталас бар. Мысалы, Джек Халберштам трансгендер еркектерді «буч» деп санауға болмайды десе, себебі бұл еркектік пен «буч» еңбегін шатастыруға алып келеді. Халберштам сондай-ақ, «буч-фемм» қарым-қатынастары ең алдымен лесбияндық қарым-қатынастар үшін арналған деп санайды. «Буч» және «фемм» стереотиптері мен анықтамалары тіпті жақын қауымдастықтардың ішінде де өте әртүрлі. Джуэлле Гомес ХХ ғасырдың басында «буч» және «фемм» әйелдердің жасырын трансгендерлік идентитіктерін білдірген болуы мүмкін деп ойлады. Кейбір сарапшылар әйел «буч»тары мен еркек «фемм»дарына деген қарсылықты трансфобия ретінде қарастырады, бірақ әйел «буч»тары мен еркек «фемм»дары әрқашан трансгендер болып табылмайды, және шындығында екі жыныстың да кейбір гетеросексуалдары осы белгілерді көрсетеді. Джудит Батлер және Энн Фаусто Стерлинг сияқты ғалымдар «буч» және «фемм» терминдері «дәстүрлі» гендерлік рөлдерді қабылдауға талпыну емес деп ұсынады. Олардың пікірінше, гендер маңызды, «табиғи» немесе биологиялық емес, әлеуметтік және тарихи тұрғыдан құрылған. Фемм лесбиян тарихшысы Джоан Нестел «фемм» мен «буч» жеке гендерлер ретінде қарастырылуы мүмкін дейді.
Бутч
"Butch" сөзін адамның гендерлік өрнегін сипаттау үшін сын есім немесе зат есім ретінде қолдануға болады. "Butch" термині әдетте әйел адамның "еркек жігіт" санатынан асып түсетін еркектік белгілерін білдіреді. Butch көрінісі бар әйелдер қорлауға немесе зорлық-зомбылыққа ұшырауы жиі кездеседі. 1990 жылдардағы сауалнама көрсеткендей, butch-тардың 50%-ы негізінен femme-терге тартылса, 25%-ы көбінесе басқа butch-тарға қызығады. Феминист ғалым Салли Ровена Мунт butch-тарды "лесбияндықтың танылатын қоғамдық формасы" және лесбияндық мәдениетіндегі заңнан тыс тұлға деп сипаттады. "Stone Butch Blues" романында автор Лесли Файнберг Америкадағы жұмысшы табының тамырларын және трансгендік еркектік пен "тас butch" ұғымдарын зерттеді. "Тас butch" – жыныстық қатынас кезінде қол тигізілмейтін "үстіңгі" рөлдегі адам. 2008 жылы гендерлік вариациясы бар адамдарды қоса, "еркектікке бейім" адамдар үшін ұлттық конференция "BUTCH Voices" құрылды.
Әйел
"Фемм" термині "буч" термині сияқты сын есім немесе зат есім ретінде қолданылуы мүмкін. Дәстүр бойынша, буч-фемм жұптың феммі әйел затына тән стереотиптік мінез-құлық танытып, буч серігіне эмоционалдық қолдау көрсетуі күтілген. ХХ ғасырдың бірінші жартысында, буч-фемм гендерлік рөлдері жасырын барларға шектелген кезде, феммдер буч серігі болмаған жағдайда көрінбейтін болып саналды – яғни, олардың гендерлік сәйкестігіне байланысты гетеросексуалды адамдар ретінде қабылдануы мүмкін еді. Алайда, Джоан Нестлдің пікірінше, буч-фемм жұптарындағы феммдер буч пен феммнің екеуін де ерекше көзге түсіреді. Буч әйелдерге ашық қызығушылық таныту арқылы феммдер өздерінің сексуалдық ерекшелігін көрсетеді және бучты құштарлық тудыратын нысанға айналдырады. 1960-шы және 1970-ші жылдардағы сепаратист феминист қозғалысы бучтар мен феммдерді жасырын өмірге мәжбүрледі, себебі радикалды лесбияндық феминистер лесбияндық гендерлік рөлдерді гетеросексуалдық өмір салтының көңіл көншітпейтін және қысымшыл көшірмесі деп санады. Дегенмен, 1980-ші жылдары буч және фемм гендерлік рөлдерінің қайта жандануы орын алды. Бұл жаңа буч және фемм конфигурациясында фемм-фемм сексуалдық және романтикалық қарым-қатынастар қалыпты, тіпті ізденіс тудыратын болды. Феммдер өздерінің лесбияндық гендерлік идентиті ретінде құндылыққа ие болды, бұл оларға бучтардан тәуелсіз өмір сүруге мүмкіндік берді. Мысалы, "On Our Backs" журналының негізін қалаушы Сюзи Брайт өзін фемм ретінде таниды. Порнографиядағы бейнелерден өзге, күнделікті өмірде нео-буч және нео-фемм эстетикасы саяси дұрыстық атынан бұл рөлдерден бас тартқан лесбиянтарға визуалдық идентиті сезімін сыйлады. Лесбияндық қауымдастықтың ғалымы Венди Сомерсон "Дайк әйелдігін келісу" еңбегінде, лесбияндық қауымдастықтағы әйелдердің көбірек әйелдікке ие болуы және "буч" стереотипіне сәйкес келмеуі гетеросексуалды адамдар ретінде қабылдануы мүмкін екенін түсіндіреді. Ол сыртқы келбет пен гендерлік өрнек және сексуалдық арасындағы байланыстың бұзылуы қажет деп санайды, өйткені адамның сыртқы түрі оның сексуалдығын анықтамауы тиіс. Сомерсон өз мақаласында, лесбияндық қауымдастықта кейбір адамдардың басқаларына қарағанда еркекке жақын саналатыны туралы да айтады. Феммдер әлі де өздерінің бейнесінен туындайтын көрінбейтін жағдаймен күресіп, әйелдік арқылы өздерінің сексуалдығын нығайтады. Феммдерді заңсыз немесе көрінбейтін деп санау ЛГБТ қауымдастығының өзінде де орын алады, бұл феммдерді өзін-өзі қорғауға және бучтарға тәуелсіз, күшті идентиті ретінде танылуға итермелейді.
Басқа терминдер
"Кики" термині 1940 жылдары пайда болды, өзін еркек немесе әйел ретінде танытпайтын лесбиянканы сипаттау үшін қолданылды және оны қорлап айтқан сөз ретінде пайдаланды. Кейіннен белгілер жеке тұлғаның ерекшеліктерін нақтырақ сипаттау үшін жасалды, мысалы, "қатал буч", "фитнес зал ханымы", "ұл-қыз буч", және "жұмсақ студ". "Ерікше әйелдер" - әйелдік қасиеттері күшті лесбиянкалар. Буч әйелді "дайк", "тас буч", "дизель дайк", "бульдик", "буль сука" немесе "бульдайгер" деп сипаттауға болады. Жыныстық қатынаста алуды ұнататын, беруді емес әйелді "жастық патшайымы" немесе "жастық ханшайымы" деп атайды. "Студ" – үстемдік құратын лесбиянка. Бұл термин афроамерикандық лесбиян қауымдастығынан шыққан. Олар көбінесе қала және хип-хоп мәдениетінің ықпалында болады. Нью-Йорк қаласындағы лесбиян қауымдастығында буч өзін AG (агрессивті) немесе студ деп таныстырады. 2005 жылы режиссер Дэниел Педдл "Агрессивтер" атты деректі фильмінде AG-лардың өмірін көрсетті, онда алты әйелдің еркек ретінде қабылдану үшін кеудесін байлап тағу сияқты қиындықтары бейнеленді. Бірақ Педдлдің айтуынша, бүгінде Нью-Йорктегі өте жас, түрлі терілі лесбиянкалар гейлер мен лесбиянкалар қауымдастығының қалған бөлігінен оқшауланған жаңа, жабық орта құруда: "Бұл көптеген жағдайларда хип-хоп үлгісі шеңберінде еркектігіңді білдіруге және көрсетуге жасалған қысыммен байланысты". Афроамерикандық лесбиян режиссер Ди Рис 2011 жылы түсірген "Пария" фильмінде AG мәдениетін бейнеледі. Сондай-ақ, жұмсақ буч, "сабау" (студ-фем), "фуч" (әйелдік буч) немесе "балдамсал лесбиянка" терминдері буч және фем екеуінің де қасиеттеріне ие әйелдерді сипаттау үшін қолданылады. Буч немесе фем емес әйелдер "андрогин" немесе "андрос" деп аталады. Комедияшы Эльвира Курт ЛГБТ әйелдерін сипаттау үшін "fellagirly" терминін енгізді, олар қатаң түрде фем немесе буч емес, екеуінің де аралас нұсқасы. Бүгінде буч және фем деп танысатындар осы сөздерді қарым-қатынастағы рөлінен гөрі өздерінің сыртқы келбетін және гендерлік идентитісін анықтау үшін жиі қолданады, сондай-ақ барлық бучтар фемдерге ғана тартылмайды және барлық фемдер бучтарға ғана тартылмайды, бұл тарихи қалыптан тыс. "Буч" және "фем" терминдерінен басқа, оларды қолданатын сексуалдық субмәдениеттердің киім стильдерін, сексуалдық мінез-құлқын және/немесе гендерлік идентитісін сипаттау үшін көптеген басқа терминдер де қолданылады. Бұл терминдердің мағынасы әртүрлі болуы мүмкін және уақыт өте келе өзгеріп отыруы мүмкін. Лесбиян қауымдастығының кейбір мүшелері буч немесе фем жіктелуінен бас тартады, олардың жеке тұлғаны сипаттауға жеткіліксіз екенін немесе белгілердің өзі шектеулі екенін санайды.
Тарих
20-ғасырдың ортасына дейін Батыс мәдениетінде гомосексуалдық қоғамдар көбінесе жасырын немесе құпия болып келген, бұл әйелдер арасындағы «еркекше» және «әйелше» рөлдерінің қанша уақыттан бері қалыптасқанын анықтауды қиындатады.
ХХ ғасырдың басында
Бұл белгілі, butch-femme киім үлгілері кем дегенде 20-шы ғасырдың басына дейін, 1900-1920 жылдардағы фотосуреттерде АҚШ-тағы butch-femme жұптарын кездестіруге болады; сол кезде олар "трансвеститтер" деп аталды. Алайда, Рутледж Халықаралық әйелдер энциклопедиясының мәліметінше, Радклиф Холл және оның серігі Уна Траубридж сияқты жоғарғы топтағы әйелдер butch-femme қатынастарына ұқсас одақтастықта өмір сүргенімен, "бұл әйелдер үшін «butch/femme» термині мүлдем мағынасыз және түсініксіз болар еді".
ХХ ғасырдың ортасы мен аяғы
Бутч және фем лесбияндық гендерлік белгілері 1940 жылдары ғана айқын бола бастады, себебі әйелдерге ер адамдарсыз барларға кіруге рұқсат беру жиі кездесетін жағдайға айналды. 1940 жылдары АҚШ-та көптеген бутч әйелдер жұмыс орындарында сақталу үшін дәстүрлі әйелдік киім киюге мәжбүр болды, ал крахмалданған көйлектері мен галстуктерін тек демалыс күндері барларға немесе «сенбілік» бутчтар ретінде кештеуге киеді. Бутчтар қоғамда өмір сүру үшін еркектік белгілерін жасырауға тырысты. Олар сырттан қабылдауға қолайлы киімдер жасады, бірақ бутчтарға нормадан гөрі еркектей көрінуге мүмкіндік берді. Аликс Гентер Бей Ридж орта мектебінде «ұзын, плисселенген юбкаларды еркектерге арналған көйлектерімен, кейде үстіне жилет немесе пальто кигенін» айтады. 1950 жылдары екі өмір сүруден бас тартқан және мүмкіндігінше толық уақыт бутч киімдерін киген жаңа бутчтар буыны пайда болды. Бұл оларды фабрикада жұмыс істеу және такси жүргізу сияқты әйелдер үшін киім талаптары жоқ жұмыстармен шектеді. Олардың көрінуінің артуы, Маккарти дәуіріндегі гомофобиялық саясатпен бірігіп, гей және бисексуал әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықтың күшеюіне әкелді, сонымен бірге бар мәдениеті күшпен жауап беруге дайын болды. Фемдер де қарсы тұрғанмен, шабуылдардан қорғану және барларды гей әйелдерінің кеңістігі ретінде сақтау негізінен бутчтардың міндеті болды. 1940 жылдары басым бутч имиджі қатал, бірақ нәзік болса, күрес өмірдің ақиқаты болғандықтан, олар күшейіп, агрессивтірек болды. 1992 жылы 40-50 жылдардағы жұмысшы сыныбының барларындағы бутч-фем социализациясы туралы «жаңаша» антология жарық көрді – «Тұрақты құштарлық: Фем-Бутч оқырманы», femme Джоан Нестле редакторы. Бутч-фем 20 ғасырдың ортасындағы лесбиянкалардың арасындағы жалғыз ұйымдастырушы принцип болмаса да, ол 1940, 1950 және 1960 жылдардағы жұмысшы сыныбының лесбиянкалар бар мәдениетінде ерекше орын алды, онда бутч-фем қалыпты жағдай болды, ал бутч-бутч және фем-фем қарым-қатынастары тыйым салынған. Орындарын ауыстырғандарды «ки-ки» деп атады, бұл қорлаушы термин, және олар көбінесе әзілдің нысаны болды. 1950 жылдары лесбияндық зерттеулердің алғашқы жұмысы ретінде гей құқықтарын қорғаумен айналысатын ONE, Inc. ұйымы Стелла Рашты гей барларында «бутч/фем құбылысын» зерттеуге тағайындады. Раш әйелдердің қатаң пікірлері бар екенін, «рольдік айырмашылықтарды анық көрсету қажеттігін» және бірін немесе екіншісін таңдамағандар екі топтан да қатты наразылыққа тап болатынын хабарлады. Кейбір мәліметтерге сәйкес, кики әйелдері лесбиянкалар жиналатын жерлерде қабылданбаған, өйткені олардың бутч-фем киім кодексін түсінбеуі олардың полиция қызметкерлері екенін көрсететін. ONE, Inc. зерттеулеріне қарағанда, 1950 жылдардағы консервативті гомофильдік ұйымдар, мысалы, Билитис қыздары, бутч-фем рольдері мен жеке басын қанағаттандырмады. Бұл әсіресе еркектік имиджге қатысты болды, өйткені ұйым гетеросексуалдық қоғамға ассимиляциялану гомофильдік қозғалыстың мақсаты деп сенді. Нормадан тыс гендерлік көріністер ассимиляцияға кедерілді. 1970 жылдары лесбияндық феминизмнің дамуы бутч-фем рольдерін танымалдылықтан шығарды. Шейла Джеффрис сияқты лесбияндық сепаратистер еркектіктің барлық түрлері, соның ішінде еркектік бутч әйелдер, әйелдерге зиянды және зиянды деп мәлімдеді. Лесбияндық феминизмді бастаған радикалды лесбиянкалар тобы бутч мәдениетін «лесбиянкалар арасындағы еркек рөлдерін ойнау» деп атады. Бұл лесбияндық феминисттік айналымдарда андрогинияның пайда болуына ықпал етті, көптеген әйелдер футболка, джинсы, фланель және ботинка сияқты киім киді. Бұл киім бутч киіміне өте ұқсас болды, бутч лесбиянкалардың негізгі идентификаторын әлсіретті. Лесбияндық феминизм ақ феминизм арқылы көпшілікке танылды және көбінесе жұмысшы сыныбының лесбиянкаларын және түрлі-түсті лесбиянкаларды шеттетуге және оларға қанағаттандырмауға әкелді. Бұл шеттетілген қауымдастықтарда 1970 жылдары бутч-фем рольдері сақталды және өркендеді. Басқалары «Жоғалып бара жатқан Бутч» бұқаралық ақпарат құралдарындағы лесбиянкаларды «Голливудтың гетеросексуал әйелдерінің көшірмесі» ретінде көруге деген көрермендердің тілегінен туындаған, лесбиянкаларды «коммодификациялаудың» салдары болды деп мәлімдеді. Бір жазушы ЛГБТ-ті «нормалдандыру» және саяси қабылдауға ұмтылыс кезінде бутч лесбиянкалар мен әйелдікке бейім гейлер жоғалып бара жатқан сияқты екенін атап өтті. XXI ғасырда кейбір жастар «бутч» немесе тіпті «лесбиян» сияқты белгілерден бас тартып, «күйер» деп таныса бастады. Алайда, басқалары бутч әйелдердің бұқаралық ақпарат құралдарында көрінуінің артып келе жатынын атап өтті, олар Эллен ДеДженерес, жиі «жұмсақ бутч» деп сипатталатын, саяси комментатор Рэйчел Мэддоу, бір кезде «бутч фаталь» деп сипатталған және «Orange Is the New Black» сериалындағы Бутч комигі және актрисасы Лиа де Лариа ойнаған Үлкен Бутч кейіпкерін атады. XXI ғасырда «фем» мағынасын қайта қарау да болды, бұл термин, әсіресе түрлі-түсті әйелдер тарапынан кеңірек және саяси тұрғыдан маңыздырақ мағынада қолданылды, ал кейбір сыншылар оны гетеронормативті мәдениетке қанағаттандыратындықтан сынға алды.