Кіріспе

Әйелдерге тән қасиеттер

Әйелдік (сондай-ақ әйел заты) – әдетте әйелдер мен қыздармен байланысты қасиеттер, мінез-құлық және рөлдер жиынтығы. Әйелдік әлеуметтік тұрғыдан құралған деп түсіндіріледі, сонымен қатар, әйелдік деп саналатын кейбір мінез-құлықтар мәдени және биологиялық факторлардың әсерімен қалыптасатынына қатысты дәлелдер де бар. Венера – римдік құдай, негізінен махаббат, сұлулық және құнарлылықпен байланысты. Әйелдік және ерлік терминдері жиі қолданылса да, олардың мәні туралы ғылыми келісім жоқ. Ғалымдар арасында әйелдік ұғымының мағынасы әртүрлі. Ағылшыз тілінің профессоры Тара Уильямс ағылшын тілді қоғамда әйелдіктің қазіргі түсініктері 1300 жылдардағы оба эпидемиясы кезінде орта ғасырларда қалыптасқан деп санайды. Ерте орта ғасырдағы әйелдерді әдетте қыз, әйел немесе жесір ретінде атаған. 1949 жылы француз ойшылы Симон де Бовуар "адамның әйел ретіндегі бейнесін ешқандай биологиялық, психологиялық немесе экономикалық жағдай анықтамайды" және "адам әйел болып тумайды, оған айналады" деп жазды. Бұл идеяны 1959 жылы канадалық-американдық социолог Эрвинг Гоффман, ал 1990 жылы американдық философ Джудит Батлер қолдады. Олар гендердің тұрақты немесе табиғи емес, керісінше, уақыт өте келе әйел немесе еркек ретінде қалыптасқан әлеуметтік тәжірибелер мен қасиеттер жиынтығы екенін теориялады. Гоффман әйелдердің өзін "қымбатты, әсем және нәзік, білімсіз және күш жұмысына жарамсыз" деп көрсетуге және "ұялдырық, тартымдылық, әлсіздік, қорқыныш және қабілетсіздік" танытуға баулуын айтты. Әйелдік пен ерлікті өлшеуге жасалған ғылыми әрекеттерді психологтар Льюис Терман мен Кэтрин Кокс Майлз 1930 жылдары бастады. Олардың Ә-Е моделі басқа зерттеушілер мен психологтар тарапынан қабылданды. Модель әйелдік пен ерлік туа біткен және тұрақты қасиеттер екенін, оларды өлшеу қиын, бір-біріне қарама-қарсы екенін және олардың арасындағы тепе-теңдік бұзылса психикалық ауруларға алып келетінін жорамалдады. 1970 жылдардағы әйелдер қозғалысымен бірге зерттеушілер Ә-Е моделінен алыстап, андрогинияға қызығушылық таныта бастады. Әйелдік және ерлік қасиеттерін жеке шкалаларда өлшеу үшін Жыныстық рөлдерді анықтау және Жеке қасиеттер сауалнамасы жасалды. Мұндай тесттерді қолдану арқылы зерттеушілер екі өлшемнің бір-бірінен тәуелсіз өзгеретінін анықтады, бұл әйелдік пен ерлік қарама-қарсы қасиеттер туралы бұрынғы көзқарасқа күмән тудырды. Де Бовуардың ықпалымен екінші толқын феминистері әйелдер мен еркектер арасындағы биологиялық айырмашылықтар туа біткен болса да, әйелдік пен ерлік ұғымдары мәдени тұрғыдан құрылған, әйелдерге пассивтілік пен нәзіктік, ал ерлерге агрессия мен интеллект сияқты қасиеттер берілген деп сенді. Екінші толқын феминистерінің айтуынша, қыздар ойыншықтар, ойындар, теледидар және мектеп арқылы әйелдік құндылықтар мен мінез-құлықтарға сәйкес келетіндей әлеуметтендірілді және "әйелдіктің мәдени бейнесін түбегейлі өзгертуді" талап етті.

Киім және сыртқы келбет

Батыс мәдениеттерінде әйелдің көркінің идеалдары дәстүрлі түрде ұзын, ағын шаш, таза тері, жіңішке бел және дененің немесе беттің шашының аз болуын немесе мүлдем болмауын қамтиды. Дегенмен, басқа мәдениеттерде кейбір талаптар өзгеше. Мысалы, әлемнің көптеген аймақтарында қолқап астындағы шаш әйелдікке жат емес деп есептеледі. Бүгінде қызғылт түс әйелдікпен байланысты, ал 1900 жылдардың басында қызғылт түс ұлдармен, ал көк түс қыздармен байланысты болған. Осы әйелдік сұлулық идеалдары шектеуші, денсаулыққа зиянды және тіпті нәсілшіл деп сынға түседі. Атап айтқанда, Батыс елдерінде анорексия және басқа да тамақтану тәртібінің бұзылуының кең таралғандығы қазіргі әйелдік көркінің жіңішке болу идеалына жиі байланысты. Көптеген мұсылман елдерінде әйелдер басын хиджаппен (жамылғымен) жабуға міндетті. Бұл әйелдің ұялылығы мен ізгілігінің символы саналады. Бірақ, кейбіреулер оны объектілеу мен қанаудың белгісі деп қарастырады.

Тарихқа

Мәдениет нормалары әйелдік деп саналатын нәрселерге қатысты әртүрлі болады. Мысалы, 16 ғасырдағы Францияда биік өкшелі аяқ киім еркектерге тән деп есептелген, бірақ қазіргі кезде ол әйелдердің киімі саналады. Ежелгі Египетте қапталған және моншақтан тоқылған көйлектер әйелдер киімі деп есептелсе, ал орамал көйлектер, хош иістер, косметика және әсем әшекейлер ерлер мен әйелдер екеуі де киген. Ежелгі Парсыда киімдер көбінесе жынысқа бөлінбеген, бірақ әйелдер жамылғы мен бас киім киген. Ежелгі Грециядағы әйелдер гимацион киген, ал Ежелгі Римдегі әйелдер палла – тіктөртбұрышты плащ және мафорион киген. Ренессанс дәуіріндегі әйелдердің әдеттегі киімі көйлек, жоғары белдік және маңдайды шығарып, шашты бал арасы немесе тюрбан сияқты етіп жасаған. Олардың бірі – әйелдерде қабылданатын әйелдік белгілерді күшейту. Империялық Қытайда ғасырлар бойы кішкентай аяқтар әйелдерде аристократиялық белгі саналған. Аяқ байлау амалы осы белгіні күшейту үшін жасалған, бірақ ол жүруді қиын және ауыртпалы еткен. Африка мен Азияның кейбір аймақтарында мойынды ұзарту үшін мойынға сақиналар тағады. Осы мәдениеттерде ұзын мойын әйелдің сұлулығын көрсетеді. Мысалы, Бирмадағы падаунгтар мен Бурундидегі тутси әйелдері денелерін өзгертудің осы тәсілін қолданады.

Дәстүрлі рөлдер

Әйелдік – әлеуметтік құрылым ретінде, ерлер мен еркектікті әйелдер мен әйелдікке қарама-қарсы және бөлек қарастыратын бинарлық гендерлік жүйеге негізделген. Патриархалды қоғамдарда, оның ішінде батыс елдерінде, әйелдікке қатысты дәстүрлі көзқарастар әйелдердің бағынышты болуына әсер етеді, себебі әйелдер көбірек мойынсұнақты, осал және зорлық-зомбылыққа бейім емес деп есептеледі. Гендерлік стереотиптер дәстүрлі әйелдер кәсіптеріне әсер етеді, нәтижесінде дәстүрлі гендерлік рөлдерді бұзатын әйелдерге қатысты микроагрессия туындайды. Бұл стереотиптерге әйелдердің қамқорлық танытуы, үй шаруасында шебер болуы, ерлерге қарағанда дене қимылдарына жақсы ие болуы, ерлерге қарағанда адал болуы және физикалық келбеті тартымды болуы жатады. Осы стереотиптермен байланысты кәсіптік рөлдер: акушер, мұғалім, бухгалтер, деректерді енгізу операторы, кассир, сатушы, қабылдаушы, үй шаруашылығын жүргізуші, аспазшы, қызметші, әлеуметтік жұмыскер және медбике. Кәсіптік жіктелу гендерлік теңсіздікті және гендерлік жалақы айырмашылығын сақтап қалады. Хирургия және жедел жәрдем медицинасы сияқты кейбір мамандықтарда еркек мәдениеті басым болып, жалақысы жоғары. Батыс мәдениетінде көшбасшылық еркектікпен байланысты, сондықтан әйелдер көшбасшылыққа үміткер ретінде кем бағаланады. Алайда, кейбір адамдар әйелдер стиліндегі көшбасшылықтың, яғни көмекке және ынтымақтастыққа бағытталған көшбасшылықтың, міндеттерге және бақылауға бағытталған еркек көшбасшылығынан артықшылықтары бар екенін айтады. Батыс БАҚ әйелдер лидерлерін сипаттағанда, көбінесе олардың әйелдік қасиеттеріне, мысалы, эмоционалдығына тоқталады. Бала туу процесі жұмыс өмірінің үздіксіздігін бұзады. Адам капиталы теориясына сәйкес, бұл әйелдердің жоғары білім мен жұмысқа қатысты оқуға салған инвестицияларын азайтады. Халықаралық Еңбек Ұйымының өкілі Ричард Анкер адам капиталы теориясы еңбектің гендерлік бөлінуін түсіндіре алмайды деп санайды, себебі әкімшілік көмекші сияқты әйелдер рөлімен байланысты көптеген кәсіптер, жүк жүргізуші сияқты біліктілігі төмен еркектер кәсіптеріне қарағанда, көбірек білім, тәжірибе және жұмыстың үздіксіздігін қажет етеді. Анкер кейбір кәсіптердің әйелденуі әйелдердің жұмысқа орналасу мүмкіндіктерін шектейді деп мәлімдейді.

Азия діндері

Шаманизм барлық ұйымдасқан діндерден бұрын, палеолит дәуірінде пайда болған болуы мүмкін. Археологиялық жағдайлар ең алғашқы шаман әйелдер болғанын және қазіргі шамандық рөлдер, мысалы корей мудангы, көбінесе әйелдермен толтырылатынын көрсетеді. Үнді дінінде Деви – құдайдың әйелдік жағы. Шакти – құдайлық әйелдік жарату күші, бүкіл ғаламды қозғайтын қасиетті күш және өзгеріс жасаушы. Ол – еркек жақтың, сананы немесе ажырату қабілетін бейнелейтін, оның әйелдік серігі, олсыз күшсіз және мәнсіз болып қалады. Ол – жоғарғы Иенің әйелдік көрінісі ретінде, сонымен қатар Пракрити деп аталады, ол – Әлемнің өмір сүруі мен жұмыс істеуінің негізгі табиғаты. Үнді дінінде ғаламдық жарату күші Йони әйелдік болып табылады, ал шабыт – жаратылыстың өмірлік күші. Таоизмде инь ұғымы инь мен янның әйел жартысының бастапқы күшін көрсетеді. Иннь еркек жағында да аз дәрежеде кездеседі. Инньді баяу, жұмсақ, икемді, тараған, салқын, ылғалды және бейтарап деп сипаттауға болады.

Ыбырайымдық теология

Ыбырайымдық Құдай әдетте әке немесе патша сияқты еркек терминдермен сипатталғанымен, көптеген теологтар бұл Құдайдың жынысын көрсету мақсатында емес деп санайды. Католик шіркеуінің катехизисінде айтылғандай, Құдай "еркек те емес, әйел де емес: Ол – Құдай". Соңғы кездегі бірнеше авторлар, мысалы феминист теолог Салли МакФаг, "Құдай ана ретінде" деген идеяны зерттеді, Құдайға тән әйелдік қасиеттерді қарастырды. Мысалы, Ишая кітабында Құдай баласын жұбататын анаға теңеседі, ал Естер кітабында Құдай Израильді тудырғандығы айтылады. Құдайдың даналығы еврей тілінде Хохма, араб тілінде Хикма, грек тілінде София, латын тілінде Сапиентия сөздерімен әйелдік санмен берілген. Еврей тілінде Шехина (Киелі Рух және Құдайдың құдайлық қатысуы) және Руах Хакодеш (құдайлық шабыт) әйелдік атаулармен қолданылады. Христиан Кабаласында Чохма (наным мен сезімталдық) – Құдайдың аспан мен жерді жарату үшін қолданған жаратылыс процесіндегі күші. Бина (түсіну және қабылдау) – ұлы ана, энергияны қабылдап, нысан беретін әйел. Бина Чохмадан сезімталдық түйсігін алады және ана әкеден ұрық алғандай онымен бірге болады, сосын босану уақытына дейін сақтайды. Сезімталдық, қабылданғаннан кейін және қабылдау арқылы зерделенгенде, Әлемнің жаратылуына алып келеді.

Коммунизм

Коммунистік революционерлер бастапқыда идеалды әйелді күшті, қарапайым киінген және мықты етіп бейнеледі, жақсы коммунист әйелдердің ауыр еңбекпен айналысқаны, қару қолданғаны және өзін-өзі әшекейлеуден жалтарғаны көрсетілді. Заманауи батыс журналистері коммунистік мемлекеттерді дәстүрлі әйелдіктің жауы ретінде көрсетіп, коммунистік елдердегі әйелдерді "еркекше" бұрмалау деп сипаттады. 1950 жылдары революциялық Қытайда батыс журналистері қытай әйелдерін "жасықсыз киінген, көбінесе шала киім киген, макияжсыз, шашы бұйраланбаған немесе тырнақ лагы жоқ" деп суреттеді және "Гламур Қытайда коммунизмнің бірінші құрбаны болды. Пекиннің көңілсіз көшелерінде күні бойы серуендесең, ешбір юбка немесе ерінген еріңнің ізіне таппайсыз; ең жұмсақ парфюмнің иісін де сезбейсіз; биік өкшелердің дыбысын естімейсіз немесе нейлонға оралған аяқтардың жылтырауын байқамайсыз" деп жазды. Коммунистік Польшада биік өкшеден жұмысшының етік табанына ауысу әйелдердің буржуазиядан социализмге өтуін білдірді. Кейіннен, идеалды әйелді күшті және еңбекқор деп бейнелеген мемлекеттік суреттерге мейірімділік, қамқорлық және тәрбиелеу, жұмсақтық, қарапайымдық және моральдық ізгілік сияқты дәстүрлі ұғымдар да енгізіле бастады, бұл жақсы коммунист әйелдерді "барлық салаларда өте жақсы нәтижелер көрсететін суперқаһармандарға" айналдырды, соның ішінде дәстүрлі түрде әйелдік емес жұмыстарда жұмыс істеуді де қамтыды. "Кейде менің ойымша, нағыз темір перде – әдемі киім киген әдемі әйелдердің, әйелдер журналдарындағы суреттердің жібектей, жылтыр бейнесінен жасалған. Журналдардағы, фильмдердегі немесе бейнежазбалардағы шекарадан өтетін суреттер кез келген құпия қарудан да қауіпті, себебі олар біреуді "басқашалықты" қатты қалауға итермелейді, тіпті қашуға тырысып өмірін тәуекелге салуға дайындығын тудырады". Қытайда, 1980 жылдары Дэн Сяопин бастаған экономикалық бостандықпен мемлекет әйелдерді дәстүрлі әйелдік белгілерін көрсетуден тыйып қоймады, ал коммунистік идеологиямен басылған гендерлік стереотиптер мен әйелдердің коммерциялық сексуалдануы көтеріле бастады.

Ерлер

Көптеген мәдениеттерде әйелдік қасиеттер танытатын еркектер жиі айыпталып, әлсіз деп есептеледі. Әйелдікке ұмтылған ерлер көбінесе гомосексуализммен байланыстырылады, бірақ әйелдік ер адамның сексуалдық бағдарымен міндетті түрде байланысты емес. Ерлерге еркектік пен гетеросексуалдыққа қысым көрсетілгендіктен, әйелдік мінез-құлық танытқан ерлер олардың жынысын қалай көрсететініне байланысты гей немесе квир деп саналады. Бұл болжам адамның өз жынысын және сексуалдығын еркін білдіруіне кедерес келтіреді. Крос-дрессинг және драг – көптеген батыс мәдениеттерінде кең танылып, түсінікті болатын ерлердің әйелдік бейнесін көрсететін екі түрлі қоғамдық өнер. Әйелдерге тән киім киетін еркектер көбінесе кросс-дрессерлер деп аталады. Драг-куин – бұл көңіл көтеру мақсатында әйелдердің әсем киімдерін киіп, артық әйелдік мінез-құлық танытатын ер адам.

Феминисттік көзқарастар

Джудит Батлер және Симон де Бовуар сияқты феминист философтар әйелдік және ерлік бейнелерінің қайта-қайта орындалу арқылы қалыптасатынын айтады; осы орындалулар жыныстың және/немесе гендерлік ролінің дәстүрлі санаттарын қайта жасайды және анықтайды. Көптеген екінші толқын феминистері әйелдерді бағындыру және объектілеу үшін жасалған, сондай-ақ репродуктивтік бәсекелестік пен әйелдердің өзіндік эстетикасымен мәңгіленіп келе жатқан әйелдер сұлулығының шектеулі стандарттарын қабылдамайды. Басқалары, мысалы, «помада феминистері» және кейбір үшінші толқын феминистері феминизм әйелдер мәдениеті мен жекелігін девальвацияламауы керек екенін, ал макияж, ым-ишаралы киім және сексуалдық тартымдылық сияқты әйелдік белгілер екі гендердің де жеке таңдауы болуы мүмкін екенін, олардың дұрыс және күшті болуын қамтамасыз етуі керек деп санайды. Джулия Серано еркек қыздар мен әйелдердің әйелдерге қарағанда әлеуметтік айыпталуға аз ұшырайтынын, оны сексизммен байланыстырады. Сераноның пікірінше, әйелдердің еркектерге ұқсауға тырысуы қазіргі мәдениетте еркектік әйелдікке қарағанда бағалырақ екенін көрсетеді, ал еркектердің еркектіктен әйелдікке көшуі ерлердің басымдығы туралы түсінікке және ерлер мен әйелдердің қарама-қарсы болуы керек деген идеяға тікелей қауіп төндіреді. Өз тезисін қолдау үшін Серано еркек киімін киетін еркектерге қарағанда әйелдерге қарағанда көп назар аударылып, жек көрілетінін, сондай-ақ ата-аналардың Барби қуыршақтарын және балетті ұнататын немесе тырнақ лагын жағатын ұлдарына, осындай еркек мінез-құлықтарын көрсететін қыздарына қарағанда теріс реакция білдіретінін көрсететін зерттеулерді келтіреді. Серано кейбір мінез-құлықтардың, мысалы, жиі күлімдеу немесе бейтаныс адамдармен көз байланысын болдырмау, әйелдерге тән екенін, себебі олар әйелдермен пропорционалды емес деңгейде орындалады және әйелдердің кейде оларға жаулық көрсететін әлемде келісімге келу әрекеттерінің нәтижесі болуы мүмкін екенін атап өтеді. Серано қазіргі мәдениет сексистік болғандықтан, әйелдерге тән мінез-құлықтарға жағымсыз мағына береді немесе оларды қарапайым етеді, мысалы, әңгімелесу, эмоционалды болу немесе әшекейлену. Сондай-ақ, ол әйелдікті еркек гетеросексуалдық көзқарас арқылы қайта қарастырады және түсіндіреді, мысалы, әйелдердің жанашырлығы мен қайырымдылығын күйеуі мен баласына бағытталған деп түсіндіреді, жалпыға бағытталған емес, ал әйелдердің эстетикаға деген қызығушылығын тек еркектерді қызықтыру немесе тарту үшін деп түсіндіреді.