Жаңазеландия маориларының Таинуи тайпалық конфедерациясы

Кіріспе

Жаңа Зеландия маори тайпалық конфедерациясы – Жаңа Зеландиядағы тайпалық конфедерация.

Таинуи – Жаңа Зеландия маори ивиінің тайпалық вака конфедерациясы. Таинуи конфедерациясына Жаңа Зеландияның орталық Солтүстік аралының төрт негізгі туысқан маори ивиі кіреді: Хаураки, Нгати Маниапото, Нгати Раукава және Вайкато. Сонымен қатар, дәстүрлі Таинуи шекарасының за пределами орналасқан тайпалық аймақтары бар басқа Таинуи ивиі де бар – Окленд аймағындағы Нгаи Тай, Хоровенуа, Капити аймағындағы Нгати Раукава ки Те Тонга және Нгати Тоа, сондай-ақ Солтүстік аралдың солтүстігіндегі Нгати Раруа және Нгати Коата.

Ерте тарих

Тайнуи івиінің 800 жыл бұрын Тынық мұхиты арқылы Хавайкиден Аотеароаға (Солтүстік арал) келген Тайнуи вакасында Жаңа Зеландияға келген полинезиялық көшіп келушілерден тараған ортақ ата-бабалары бар. Тайнуи тарихшысы Пей Те Хуринуи Джонстың сөзіне сәйкес, Тайнуи алғаш рет шамамен 1400 жылы Уайкатоға кіріп, кумара өсімдіктерін әкелді. 1450 жылға қарай олар Атиамури шайқасында жергілікті халықтың соңғы өкілдерін жеңіп алды.

Еуропалықтармен байланыс

1840 жылдардың соңы мен 1850 жылдардың басында еуропалық миссионерлер Тайнуи халқына су диірмені сияқты жаңа өнертабыстарды таныстырды және оларға түрлі еуропалық егістерді өсіруді үйретті: әсіресе картоп кеңінен егілді. Олар Те Авамутуда жас Тайнуилерді сауаттандыру үшін сауда мектебін ашты, сондай-ақ оларға сандық есептеу және шаруашылық дағдыларын үйретті. Бидайды ұнға айналдыру үшін екі диірмен салынды – біреуі Кембриджге жақын, Вайкато өзеніне құятын өзенде, диірменнің бөліктері әлі де көрініп тұр. Кейін 1850 жылдары айналасында тағы алты диірмен салынды. Өнімдер Виктория және Калифорнияға дейін экспортталды. Осы кезеңде Оклендке көптеген жаңа көшіп келгендер келді, ал Те Веруверо Мангереде үй салды, осылайша ол сауданы қадағалап, үкіметтен кеңес ала алды. 1850 жылдардың ортасына дейін Тайнуи жаңа қоныс аударушыларға азық-түлік сатудан жақсы табыс тапты, бірақ бұл кенеттен аяқталды, себебі саудагерлер Жаңа Оңтүстік Уэльстен азық-түлік, әсіресе ұнды әлдеқайда арзанға ала алатынын түсінді. Тайнуи Кембриджде маори саудагерлерінің ақша сақтау үшін банк құрды; бірақ басшылар осы ақшаны жеке пайдалануға қолданғандары анықталған соң, халық оны өртеп жіберді.

Кiнгiтага

Тайнуи тайпасы 1858 жылы Кингтиганда құрылысына жауапты болды – негізінен Солтүстік аралдың орталық бөлігіндегі ірулердің біріккен маори қозғалысы, мақсаты маори патшасы бар жеке маори мемлекетін құру еді. Басты мақсат – кингтердің жерді үкіметке сатудан бас тартуы болды. Маорилердің алғашқы патшасы – ұлы Вайкато батыры Те Веруверо, ол атақты ру бастыларының ұрпағынан шыққан. Таранаки жерінің көп бөлігін бағындырған Тайнуи, кіші басшылардың жерді үкіметке сатуына жол бермеу үшін Таранакидегі отарлаушылар мен британдық әскерлерге қарсы күреске көмектесу үшін жауынгерлерін жіберді. Те Авамутудағы миссионерлер Кингтиангаға патшаға адалдық серт беруден бас тартқан жағдайда үкімет оларды көтерілісшілер деп есептейтінін ескертті. Те Авамуту – 1839 жылдың шілде айында миссионерлер мен маори христиандары салған миссионерлік елді мекен. Олар Роторуа шайқасынан 60 қап адам сүйегімен оралған тайнуи каннибалдарының Отаухао па-сында оларды пісіріп жегенін көргеннен кейін осы елді мекенді салған.

Уайкатоға британдықтардың басып кіруі

Патша қозғалысының өркендеуі губернатор Томас Гор Браунды оларды британдық үкімге бағынуға мәжбүр ету қажеттігіне көндірді. 1861 жылдың ортасында ол қозғалыстың көшбасшыларына соңғы талап қойды. Олар оны қабылдамаған соң, Вайкатоға шабуыл жасау және патшаны тақтан түсіру жоспарларын жасады. Бір кезде тоқтап қалған бұл жоспарларды оның орнын баскан губернатор Джордж Грей жалғастырды. Ол жаңадан құрылған Комиссариат көлік корпусының әскерлерін Дрюриден басталып, Манагатавири өзенінің жанындағы Пёкено маңындағы патшалық шекараға дейінгі «Ұлы Оңтүстік жолын» салу жұмысына жұмылдырды. 1863 жылдың басындағы оқиғалар жағдайды шиеленістің шегіне жеткізді. Наурыз айында патшалық жақтастары Меремереге жақын Те Кохекохеде полиция бекетінің салынуына кедергі келтірді және Те Авамутудағы судья және комиссар Джон Горст тұрған үйге шабуыл жасады. Реви Маниапото мен Вирему Кинги бастаған шабуылдаушылар Горстке – ол сол кезде болмағандықтан – үйді тастап кетуді немесе өліміне қауіптенуді ескертіп хабар жіберді. Грей оны Ақпараттанғаннан кейін дереу Ақпаратқа қайтарды. 4 маусымда британдық әскерлер Татараимакада Тайнуи маорилеріне шабуыл жасады. 1863 жылдың 9 шілдесінде Грей жаңа соңғы талап қойды, онда Окленд пен Вайкато арасында тұратын барлық маорилер патшайым Викторияға адалдық серт беруі керек немесе өзеннің оңтүстігіне қуылды деп бұйырды. Жаңа Зеландия соғыстары кезінде салынған ең ірі маори бекінісі – Патерангиге бағытталған оңтүстікке жаңа қорғаныс шебі салынды. Ол Те Авамутудың шығысындағы ауыл шаруашылығымен бай Рангиаовиа аймағына басты жолдарды тоқтату үшін жоспарланған. 1864 жылдың 20 ақпанында Камерон бекіністі айналып өтіп, тікелей Те Авамутуға шабуыл жасады, онда ол бейбіт тұрғындарды қырды. Патшалық күштері шегінді; Вирему Тамихана Вайкато өзенімен Нгати Раукава аумағына британдық шабуылды тоқтату үшін Маунтаутариге шығысқа қарай кетті. Британдықтар мен күпапа маорилерден жеңілгеннен кейін, олар әскермен бірге соғысты, патша Тāвхиао және оның халқы Нгати Маниапотоның орталық аймағына шегінуге мәжбүр болды. Олар «аукати» («шекара») деп аталатын шекарадан оңтүстікке қарай Кингтигана негізінде құрылған, дербес қоғам болып табылатын «Король елі» деп белгіленді. 1863 жылдың желтоқсанында қабылданған Жаңа Зеландия қоныстану актісіне сәйкес, губернатор Грей Вайкатодағы Тайнуи івисінен (тайпасынан) 480 000 гектардан астам жерді «қарсылық» көрсеткені үшін жаза ретінде тартып алды. Соғыс және жерді тартып алу Вайкато Тайнуиге ауыр экономикалық, әлеуметтік және мәдени зиян келтірді. Маниапото тайпасы, керісінше, Вайкато тайпасынан соғысқа көбірек құштар болғанымен, олардың аумағы ақ қоныс салушыларға пайдалы болмағандықтан жерін жоғалтпады. Кейбір Тайнуилер, мысалы, Покено аймағының судьясы болған және кейін Маори депутаты болған Нгати Находан Вирему Те Виоро, шабуыл кезінде британдықтармен бірге соғысты.

The growith of the king movement led Governor Thomas Gore Browne to conclude that they would have to be compelled to submit to British rule. in mid 1861 he sent an ultimatum to the movement's leaders. When it was rejected he began drawing up plans to invade the Waikato and depose the king. After a pause, these plans were continued by his successor Governor George Grey, who used troops from the newly formed Commissariat Transport Corps to start construction work on the so called Great South Road from Drury to the Kingite border at the Mangatāwhiri Stream near Pōkeno. Events in early 1863 brought tensions to a head. In March Kingites obstructed the construction of a police station at Te Kohekohe, near Meremere, and raided the property at Te Awamutu occupied by magistrate and Commissioner John Gorst. The raiders, led by Rewi Maniapoto and Wiremu Kīngi, sent a message to Gorst—who was absent at the time—to quit the property or risk death; Grey recalled Gorst to Auckland soon after. On 4 June, British troops attacked Tainui Māori at Tataraimaka. On 9 July 1863 Grey issued a new ultimatum, ordering that all Māori living between Auckland and the Waikato take an oath of allegiance to Queen Victoria or be expelled south of the river. A new defensive line was built to the south, centered on Paterangi, the largest system of Māori fortifications built during the New Zealand Wars, which was designed to block the main approaches to the agriculturally rich Rangiaowhia district, east of Te Awamutu. On 20 February 1864, Cameron by passed the fortress and attacked Te Awamutu directly, where he massacred civilians. The kingite forces withdrew; Wiremu Tamihana went east to Maungatautari to block a British advance up the Waikato River into Ngati Raukawa territory. After their defeat at the hands of the British and kūpapa Māori, who fought alongside the troops, King Tāwhiao and his people were forced to retreat into the heartland of Ngāti Maniapoto, establishing a quasi autonomous community based around the Kīngitanga, known as the King Country, south of a border known as the aukati ('boundary'). Under the New Zealand Settlements Act, which had been passed in December 1863, Governor Grey confiscated more than 480,000 hectares of land from the Tainui iwi (tribe) in the Waikato as punishment for their "rebellion". The war and confiscation of land caused heavy economic, social and cultural damage to Waikato Tainui. The Maniapoto, by contrast, had been more zealous for war than the Waikato, yet suffered no loss of land because its territory was too remote to be of use to white settlers. Some Tainui, such as Wiremu Te Wheoro of Ngati Naho, who was a magistrate for the Pokeno area and later became a Māori MP, fought with the British during the invasion.

Патша елінде өмір сүру

Олар өздерінің баспасөз құралдарын, полиция күштерін, заңдарын және басқару органындарын құрды. Кингитанга аймағына кірген еуропалықтар өлтірілді. Дегенмен, ел өнімді болмағандықтан және халық еуропалық өркениеттен өзін оқшаулағандықтан, Кингитанга идеалын дамытуда қиындықтарға тап болды. Бірнеше пакеха 1842 жылдан бері Нгати Маниапотомен бірге өмір сүрді, мысалы, француз саудагері Луи Хетет. Олардың барлығы маори әйелдеріне үйленді. Пуньиудің оңтүстігіндегі Кингитанга жақтастары арасында маскүнемдік мәселесі туды, әсіресе Те Кути келгеннен кейін, ол жастығынан бері ішімдікке тәуелді болған. Еуропалық қоныс салушылармен байланыс құруды қалаған Маниапото қабылдаушылары мен билікті сақтап, оқшауланған күйде қалуды көздеген консервативті Кингитанга жақтастары арасында шиеленіс туды.

Бейбітшілік

Уақыт өте келе Маниапотоның көрегендік идеялары басым болды, жерлер үкіметке сатылды және Тайнуи ерлеріне жолдар салуда және негізгі магистральдық теміржолда жұмыс берілді. Маори еркектеріне дауыс беру құқығы берілді және маорилерге парламентте төрт депутат тағайындалды, олардың барлығы жаңарту мен Пакеха өркениетінің артықшылықтарын қабылдауды ынтамен қолдады. Содан кейін мектептер, дүкендер және шіркеулер салынды. Тайнуи көшбасшыларының кейбіреулері үкімет тарапынан кеңесшілер ретінде жұмысқа алынды немесе олардың пікір өзгертулері мен үкіметпен ынтымақтасуға дайындығы үшін мемлекеттік зейнетақы алды. Тайнуи жер соғыстарында жеңілгеннен кейін, олардың бұрыңғыда тартып алынған деп санайтын жерлерін қайтарып алу үшін жасырын түрде жұмыс істей берді (1873 жылға дейін қайтарылды). Кейбір жерлер немесе қорықтар Тайнуиге қайтарылды, бірақ бұл іс-әрекет көп жылдар бойы тайпалық шиеленістерге себеп болды, себебі үкімет сақтап қалған жерлердің көп бөлігі Солтүстік және Орталық Вайкатода орналасқан еді. Маниапотоның жерлері тартып алынбады, бірақ олар Таранакиде және Вайкато науқаны кезінде ең белсенді қарсылық көрсеткен иви болды, бұл басқа Тайнуи ивилерін ашуландырды.

Қамтылған жерді қайтару және өтемақы

Ұлыбритания жеңісінен кейін бірнеше ай өткен соң, тартып алынған жердің бір бөлігі көтерілісшілерге қайтарылды. 1926 жылы үкіметтік комиссия жыл сайын 3000 фунт стерлинг төлеуге келісті. Тайнуи басшылығының негізгі тұлғасы Те Пуэа, үкіметке тайпа тартып алынған жер үшін өтемақы ретінде ақша алуға дайын екенін жеткізді. 1946 жылдың сәуірінде жыл сайын 5000 фунт стерлинг (кейін 15 000 доллар) қосымша төлем жасалды – бұл төлем Корольдік тарапынан толық және соңғы өтемақы деп есептелді. Кингтианга басшылығы оны қабылдағанмен, кейбір мүшелер жерді қалағандықтан наразылық білдірді. Бұл келісім Тайнуи басшылығы мен премьер-министр Фрейзер арасында Турангавеада өткен кеңестен кейін жасалды. Келісімді Те Пуэаның атынан Руре Эдвардс қабылдады. Тайнуи тайпасы 1863 жылы жерлердің, су құқықтарының және портының құқықтарын тартып алуға байланысты туындаған мәселені шешуге белсенді түрде тырысуда. Тайпа мүшелері басшылықтың жылдық табысты қымбат кеңестерге ысыраптап жатқандай көрінуіне ашуланды. Қаржының көп бөлігі әкімшілік шығындарға, мараелерге танги және қонақтарды күту сияқты шараларға берілетін гранттарға жұмсалды. 1995 жылы Уайтанги шарты аясында тайпа 195 миллион доллар көлемінде екінші өтемақы алды, ол ақша және Гамильтон маңындағы жерлерден, соның ішінде Те Рападағы бұрынғы әуе күштері базасынан (қазір "База" деп аталады) тұрады. Өтемақы 1863 жылғы басып алу салдарынан тартып алынған жерлердің құнының 1 пайызынан сәл ғана асып түседі.

Тайнуи бизнесі

Бастапқыда жасалған көптеген инвестициялар, мысалы, балық шаруашылығы келісімі, Окленд Уорриорс регби лигасының командасын сатып алу және Сингапурдағы қонақ үй сәтсіз аяқталды. Қаржылық қайта құрылымдама және Kīngitanga-ның Tainui бизнес-кәсіпорындарынан бөлінуі нәтежесін берді. The Base сауда орталығының құрылысы iwi үшін табысқа жеткізді, ол Гамильтон қаласының орталық бизнес аймағынан көптеген бөлшек сауда клиенттерін тартты. Tainui бизнесі Kīngitanga-ны қаржылық тұрғыдан қолдайды, сондай-ақ тайпа мүшелеріне стипендиялар арқылы жоғары білім алуға көмектеседі. Tainui Уайкато университетімен тығыз байланыста, және әдетте университет Tainui-дің маңызды мерекелері кезінде жабылады. 2002 жылдан 2008 жылға дейін Tainui Парламенттегі маори сайлау округінің атауы болды. Оның орнына Hauraki Waikato сайлау округі құрылды. 2009 жылы Tainui Group Holdings Ruakura зерттеу станциясы мен Уайкато университетіне жақын жердегі егістік жерлерді дамытуды және Окленд пен Тауранга порттарына толықтыратын контейнерленген тауарларды қайта бөлу және қайта жинау үшін ішкі хаб құруды жоспарлап отырғаны жарияланды. Ruakura жоспары негізгі инфрақұрылымға, атап айтқанда Шығыс жағалаудағы басты теміржол желісіне және жоспарланған Уайкато тас жолына сүйенеді. Ruakura теміржол арқылы тасымалды көбейтуге бағытталған, бұл Окленд пен Тауранга порттары маңындағы шығарындыларды және кептелістерді азайтуға көмектеседі. Tainui бұл жобаның 30-50 жылға созылатынын және 12 000-ға жуық жұмыс орнын құруға мүмкіндік беретінін мәлімдеді. Жобаға 195 гектарлық логистикалық аймақ, 262 гектарлық жеңіл өнеркәсіптік аймақ, 108 гектарлық инновациялық аймақ, 3 сауда орталығы, 1800 тұрғын үй және 60 гектардан астам жаяу және велосипед жолдары, экологиялық және дауылдық су жүйелері үшін ашық кеңістік кіреді. Жоба тәуелсіз сарапшылар кеңесімен мақұлданды, бұл 2015 жылы құрылыс жұмыстарын бастауға мүмкіндік береді, соның нәтижесінде Гамильтон қаласының шығыс жағында жұмыс орындары мен инфрақұрылымдық нысандар пайда болады. 2008 жылы Tainui Таупо көлінде 10 миллион долларлық сәнді курортты салуға кірісті. Бірақ экономикалық дағдарыс басталысымен бизнес сәтсіз аяқталды, ал активтерді Jones, Lang, Lasalle бағалау компаниясы шамамен 3 миллион долларға бағалады. Tainui Holdings бас директоры Майк Похио басшылығымен бұл жобаның сәтсіз аяқталуы iwi-дің 3 миллиард долларлық ішкі портты дамыту қабілетіне күмән тудырды. Тауподағы оқиғаның толық мәліметтері көпшілікке жарияланбады. 2014 жылдың қыркүйек айында Waikato Times газеті тайпа ішінде портты дамытуды тәуекелді деп санайтындар мен жоғары тәуекелді модельді жақтаушылар арасындағы шиеленіс туралы хабарлады. Тауподағы сәтсіздіктен кейін тайпа өзінің активтерін мұндай ірі жобаға тәуекелге салуға тартынды. 2014 жылдың қараша айында тәуекелді дамуды шектеу мақсатында мареге негізделген жаңа басқару құрылымы бекітілді.

At first many of the investments made were poor such as a fisheries deal, the purchase of the Auckland Warriors rugby league team and a hotel in Singapore, which all failed. A financial overhaul and the separation of the Kīngitanga from Tainui business enterprise has paid dividends. The construction of The Base shopping complex has been a winner for the iwi, drawing many retail customers from the Hamilton central business district. Tainui business supports the Kīngitanga financially, as well as fostering tertiary education for tribal members with grants. Tainui has very close links with Waikato University and each year the university closes down during major Tainui celebrations. From 2002 until 2008 Tainui was also the name of a Māori electorate in Parliament. It was replaced by the Hauraki Waikato electorate. In 2009 it was announced that Tainui Group Holdings was to develop farm land adjacent to the Ruakura Research Station and University of Waikato and plan to establish an inland hub for the redistribution and repackaging of containerized products complementing the ports of Auckland and Tauranga. Ruakura will be centered around the existing and planned infrastructure being the East Coast Main Trunk railway line and the proposed Waikato Expressway. Ruakura is intended to support more freight by rail versus road, thus reducing emissions and congestion around the ports of Auckland and Tauranga. Tainui have said that this may provide up to 12,000 jobs and will be a 30–50 year project. The project will include a 195ha Logistics precinct, 262ha Light Industrial precinct, 108ha Innovation precinct, 3 retail areas, 1,800 mixed density houses and over 60ha of public open space for walk and cycle ways, ecological and storm water functions. The project has been approved by an independent Board of Inquiry, which will enable development to start in 2015 which will provide much needed employment and amenities to the eastern side of Hamilton. In 2008 Tainui started work on developing a luxury $10 million resort at Lake Taupō. The business failed with the onset of the recession and the assets were valued by Jones, Lang, Lasalle registered valuers, at about $3 million. The failure of this venture under the direction of Mike Pohio Tainui Holdings CEO has raised questions about the ability of the iwi to develop the $3 billion inland port. Few details of the Taupō disaster have been made public. The Waikato Times in September 2014 reported internal friction in the tribe between those who see the Port development as risky and those favouring a higher risk model. After the failure of the Taupō venture the tribe is uneasy about risking its asset base on such a huge venture. In November 2014 a new marae based management structure was voted in designed to rein in risky development.