Кіріспе

Британ мәдениетінің бір қыры – Ұлыбританиядан шыққан музыка. Британ аралдарының тарихы бойында, қазіргі Ұлыбритания мемлекетінің жері үлкен музыка өндіруші болып келді. Ол шіркеу музыкасы мен дәстүрлі халық музыкасынан шабыт алып, Англия, Шотландия, Солтүстік Ирландия және Уэльстен келген аспаптарды пайдаланды. Ұлыбританияның төрт елінің әрқайсысының өзіне тән сан алуан және ерекше халық музыкасы түрлері бар. Олар индустрияландыру дәуіріне дейін гүлдеп өсті, бірақ кейіннен музыка залдары мен мыс оркестрлері сияқты жаңа танымал музыка түрлерімен ығыстырыла бастады. Көптеген британ музыканттары заманауи музыкаға әлемдік деңгейде әсер етті, ал Ұлыбритания әлемдегі ең ірі музыка индустриясының біріне ие. Ағылшын, шотланд, ирланд және уэльс халық музыкасы, сондай-ақ британдық музыканың басқа да стильдері американдық халық музыкасына, марш музыкасына, көне уақыт музыкасына, рэгтаймға, блюзге, кантриге және блюграссқа зор әсер етті. Ұлыбританияда бит музыкасы, психоделикалық музыка, прогрессивті рок/поп, хэви метал, жаңа толқын және индустриалды музыка сияқты көптеген танымал музыка жанрлары дүниеге келді. 20-ғасырда Ұлыбританияда АҚШ-тың блюз, джаз және рок-н-ролл музыкасының ықпалы байқалды. 1960 және 1970-жылдары Ливерпульдік «The Beatles» тобы бастамасымен болған «Британдық шабуыл» бүкіл әлемде британдық рок-топтарының зор беделін қалыптастырды. «Битлз» және «The Rolling Stones» сияқты британдық әртістер «рок-н-ролл және оның ықпалындағы жаңа жастар музыка стильдерін» сипаттаған «поп музыка» терминін 1950-жылдардың ортасында Ұлыбританияда қалыптастырды және рок-н-роллдың рок музыкасына айналуына жетекшілік етті.

Бастапқы және классикалық музыка

Британ аралдарындағы музыка, ең ерте жазба дәуірден бастап барокко кезеңіне дейін және танымал қазіргі классикалық музыканың қалыптасуына дейін, әртүрлі және бай мәдениетті құрады, онда діни және әлемдік музыкалар, сондай-ақ халықтық және элиталық өнердің түрлері болды. Англия, Ирландия, Шотландия және Уэльстің әрқайсысы өзінің ерекше музыкалық формалары мен аспаптарын сақтап келді, бірақ британдық музыка континенттік үрдістердің күшті ықпалына түсті. Сонымен қатар, британ композиторлары Еуропадағы ерте музыканың маңызды қозғалыстарына, оның ішінде Ars Nova полифониясына елеулі үлес қосты және кейінірек ұлттық және халықаралық классикалық музыканың негізін қалады. Британ аралдарының музыканттары кельт әні, Contenance Angloise, рота, полифониялық құрбандық антифондары және орта ғасырлардағы карол сияқты музыканың ерекше түрлерін дамытты. 16 ғасырдан бастап Ұлыбританияға әсер еткен протестанттық реформация шіркеу және діни музыкаға терең әсер етті, британдық музыкамен байланысты шараларды шектеді және ерекше ұлттық музыканың, құлшыныстың және сенімнің дамуын күштеді. Ренессанс дәуіріндегі ағылшын мадригалдары, лютня әндері және маскарады ағылшын тіліндегі операның пайда болуына әкелді, ол XVII ғасырдың басындағы барокко кезеңінде дамыды. Керісінше, Англия, Шотландия және Ирландия патшалықтарының сарай музыкасы, бірегей элементтеріне ие болғанымен, Еуропа мәдениетіне одан да көп интеграцияланды. Музыкадағы барокко дәуірі, орта ғасырлар мен Ренессанс кезеңдерінің ерте музыкасы мен XVIII ғасырдың екінші жартысындағы толыққанды және формалдану оркестрлік классикалық музыканың дамуы арасында, музыкалық әшекейлеудің күрделілігімен, музыкалық нотациядағы өзгерістермен, жаңа аспаптық ойнау техникаларымен және опера сияқты жаңа жанрлардың пайда болуымен сипатталды. Барокко термині шамамен 1600 жылдан бастап Еуропа музыкасына қолданылса да, оның толыққанды әсері Ұлыбританияда 1660 жылдан кейін ғана сезілді, бұл музыканың жергілікті тенденциялары мен дамуымен, көптеген Еуропа елдерінен діни және мәдени айырмашылықтармен және Үш патшалық соғысы мен аралық кезеңде сарай музыкасына келген бұзылыстармен байланысты болды. Қайта орналасқан Стюарт монархиясы кезінде сарай музыкалық демеушіліктің орталығына айналды, бірақ музыкаға патшалық қызығушылық XVII ғасырдың аяғына қарай азайды және Ганновер үйі кезінде қайта жанданды. Британдық камералық және оркестрлік музыка қазіргі классикалық музыкаға айналғанда континенттік Еуропадан шабыт алды. Британ музыкасындағы барокко дәуірін ұлттық және халықаралық тенденциялардың өзара әрекеттесуі ретінде қарастыруға болады, кейде континенттік модалар мен тәжірибелерді сіңіріп, кейде балладалық операны жасау сияқты жергілікті дәстүрді құруға тырысады. Алайда, дәуірдің ең маңызды британ композиторы Джордж Фридерик Гендель, британдық және континенттік музыканы біріктіруге көмектескен және 1801 жылы ресми түрде құрылатын Ұлыбританияның классикалық музыкасының болашағын анықтаған, табиғи немiс едi. XVIII ғасырдағы (әсіресе Ұлыбританияда Гендельдің үлгісінен) еуропалық классикалық дәстүрлер музыкалық композиция, орындау және оқыту Ұлыбританияда мұраға қалды және XIX ғасырда үлкен кеңейіс көрді. Романтикалық ұлтшылдық XIX ғасырдың соңында Ұлыбритания елдері ішінде нақты ұлттық ерекшеліктерді және сезімталдықтарды нығайтып, көптеген композиторлар мен музыканттарды тудырды және халықтық дәстүрге сүйенді. Бұл дәстүрлер, соның ішінде Ұлыбританияның құрамына кіретін мемлекеттер мен провинциялардан алынған мәдени элементтер, Артур Салливан, Густав Холст, Эдвард Эльгар, Хьюберт Пэрри, Ральф Воган Уильямс, Бенджамин Бриттен, Майкл Типпет, Питер Максвелл Дэвис және Харрисон Биртуистл сияқты композиторлардың еңбектері арқылы ерекше жолдармен дамуын жалғастырды. Қазіргі кездегі белгілі британдық классикалық композиторларға Майкл Найман, Джеймс Макмиллан, Джереми Пейтон Джонс, Гэвин Брайарс, Эндрю Поппи, Джудит Вейр, Салли Бимиш және Анна Мередит жатады.

Халықтық музыка

Ұлыбританияның төрт елінің әрқайсысының өзіне тән сан алуан және ерекше халық музыкасының түрлері бар. Халық музыкасы индустрияландыру дәуіріне дейін гүлдеп өсті, бірақ оны музыкалық залдар мен мыс құбырлы оркестрлер сияқты жаңа танымал музыка түрлері ығыстыра бастады. Осының салдарынан үш рет халық музыкасы қайта жанданды, біріншісі – 19 ғасырдың соңында, екіншісі – 20 ғасырдың ортасында, үшіншісі – 21 ғасырдың басында болды, бұл халық музыкасын қоғамдағы маңызды субмәдениет ретінде сақтап тұр.

Ағылшын халық музыкасы

Англияда халық музыкасының ұзақ және алуан түрлі тарихы бар, ол кем дегенде орта ғасырлар дәуіріне дейін жетеді және көптеген музыка, ән мен би формаларын қамтиды. XIX ғасырдың соңынан бері үш рет жандану арқасында осы дәстүрдің көп бөлігі сақталды және осы күнгі күнге дейін қолданылып келеді.

Солтүстік Ирландияның халық музыкасы

Ирландия, Солтүстік Ирландияны қоса алғанда, жанды халықтық дәстүрлерге ие. Скрипка сияқты дәстүрлі аспаптардың танымалдылығы ғасырлар бойы сақталып келді, тіпті Ұлыбританиядағы осындай аспаптар жойылғаннан кейін де. Шынжырда, халықтық дәстүрдің ықпалымен Солтүстік Ирландиядан шыққан ең белгілі қазіргі заманғы музыканты – Ван Моррисон.

Шотландияның халық музыкасы

Шотландия халық музыкасы балладалар мен ағымдарды қоса алғанда, көптеген әндерді қамтиды, олар бір әншімен домбыра, скрипка немесе арфаның сүйемелдеуімен орындалады. Дәстүрлі билерге вальс, рилс, стратспей және джиг жатады. Ұлыбританияның басқа аймақтарымен бірге, Шотландияда 1960 жылдары халықтық музыкаға қызығушылық қайта жанданды. Кэти Энн Макфи және Джинни Робертсон осы жаңғырудың қаһармандары болды, олар The Clutha, The Whistlebinkies, The Boys of the Lough және Incredible String Band сияқты топтардың құрамындағы жаңа форматтарға әсер етті.

Уэльстік халық музыкасы

Уэльс – кельт елі, онда twmpathau (халық билері) және gwyl werin (музыка фестивальдері) орындалатын халық музыкасы дамыған. Уэльс музыкасына ерлер хорлары және арфамен сүйемелденген әндер де кіреді. Ұзақ жылдар бойы ағылшын мәдениетіне бағынышты болғандықтан, Уэльс музыканттары 20-шы ғасырдың соңында халық музыкасын қайта жаңғыртуға мәжбүр болды. Бұл жаңғыру 1970-ші жылдардың аяғында басталды және 1980-ші жылдары Робин Хью Боуэн, Мониарс және Гверинос сияқты орындаушылардың арқасында Ұлыбританияда белгілі бір жетістікке қол жеткізді.

Британдық ескі халық музыкасы

Халықтың танымал музыкаға деген ықыласын ескеретін болсақ, британдық эстрада музыкасының бастауы XVI және XVII ғасырларда, XIX ғасырға дейін арзан бағада көптеп сатылған "broadside ballad" әндерінің пайда болуымен байланысты. Келесі технологиялық, экономикалық және әлеуметтік өзгерістер ХХ ғасырда музыканың жаңа түрлерін тудырды, соның ішінде классикалық музыканың танымал және қоғамдық түрін жасаған мыс оркестрі де болды. Сол сияқты, музыкалық залдар жаңа қалалық қоғамдардың ойын-сауығын қамтамасыз ету үшін құрылды, бұл оларға қолданыстағы музыка түрлерін бейімдеуге және танымал әндер мен қойылымдар жасауға мүмкіндік берді. 1930 жылдары американдық джаздың ықпалы британдық би ансамбльдерінің құрылуына әкелді, олар әлеуметтік және танымал музыкамен қамтамасыз етіп, қоғамдық шаралар мен радио эфирінде үстемдік құрды.

Басты бет және даму

Ұлыбритания өзінің көлеміне сәйкес келмейтін деңгейде танымал музыкаға ықпал етті, себебі оның көптеген елдермен, әсіресе АҚШ және Австралия, Оңтүстік Африка және Канада сияқты бұрынғы отарларымен тілдік және мәдени байланыстары бар, сондай-ақ өнертабыс, жаңару және бірігу қабілетінің арқасында танымал музыканың көптеген маңызды бағыттарының дамуына немесе қатысуына себепкер болды. Халықтық музыканың түрлері, оның ішінде халық музыкасы, джаз, рэп/хип-хоп, поп және рок музыкасы, ХХ ғасырдан бері Ұлыбританияда ерекше дамыды. ХХ ғасырдың басында АҚШ-тың ықпалы танымал музыкада басым болды, жас орындаушылар американдық музыканың өз нұсқаларын жасады, соның ішінде 1950-ші жылдардың соңындағы рок-н-ролл және параллель музыкалық ортаны дамытты. 1960 жылдардың басында «The Beatles» тобы бастаған британдықтар поп және рок музыкасының дамуындағы маңызды күш ретінде британдық орындаушылардың беделін нығайтты. «The New Grove Dictionary of Music and Musicians» сайтында айтылғандай, «поп музыка» термині «1950 жылдардың ортасында Ұлыбританияда рок-н-ролл мен оның ықпалымен пайда болған жаңа жастар музыкалық стилдерді сипаттау үшін пайда болды». ХХ ғасырда Ұлыбританияның танымал музыкаға қосқан ең маңызды үлесі – рок музыкасын кеңейту болды. Прогрессивті рок 1960-шы жылдардағы «прогрессивті» поп-топтарына негізделген, олар рок-н-роллды үнді рагалары, шығыс мелодиялары және грегориандық әндер сияқты әртүрлі музыкалық стильдермен біріктірді. AllMusic сайтына сәйкес, 1960-шы жылдардың ортасында психоделикалық рок АҚШ нарығына британдық шабуыл жасаған британдық топтардың нәтижесінде пайда болды. 1960 жылдары британдық топтардың көптеген өкілдері жас кезінде өнер мектебінде оқыды және өнер мен ерекшелікке негізделген көзқарас ұстанды, бұл арт-рокты құруға әкелді. 1960 жылдардың басындағы танымал поп-роктан өзгешелігі ретінде «The Rolling Stones» хард-рокты анықтаған қатаң, ауыр дыбыстың алға басушысы болды. Ауыр металл британдық музыканттар, соның ішінде «Black Sabbath» және «Deep Purple» сияқты топтармен жасалды. 1970 жылдардың басында Ұлыбританияда дамыған глэм-рок музыканттардың әдепсіз костюмдер, макияж және шаштараздық киімдерімен, әсіресе платформа аяқ киімдерімен және жылтырақпен ерекшеленді, бұл Дэвид Боуимен байланысты. Rolling Stone журналы 1970 жылдардағы панк-роктың өрлеуіне себепкер болған және оны бейнелеген танымал панк-рок тобы – «Sex Pistols»-ты атап өтті. Музыка тарихшысы Вернон Джойнсон жаңа толқынның 1976 жылдың соңында Ұлыбританияда пайда болғанын мәлімдеді, ол кезде көптеген топтар панктан алыстады. Готик-рок 1970 жылдардың соңында Ұлыбританиядағы пост-панктан пайда болды, оған «Siouxsie and the Banshees», «Joy Division», «Bauhaus» топтары кірді. 1960 жылдардағы АҚШ-қа британдық шабуылдан туындаған «Екінші британдық шабуыл» Ұлыбританиядан шыққан музыкалық топтардан тұрды, олар 1980 жылдардың басында және ортасында АҚШ-та танымал болды, негізінен кабельдік музыка арнасы MTV арқылы. Бұл синтпоп және жаңа толқынмен байланысты топтар көбінесе американдық поп-карталарда кездеседі және Rolling Stone журналының пікірінше, «дыбыс пен стильде революция» жасады. Жаңа поп музыка индустриясы жас, негізінен британдық, андрогин және технологиялық бағытталған суретшілерді, мысалы «Culture Club» және «Eurythmics» сипаттау үшін қолданған термин болды. «Culture Club» тобының Boy George АҚШ-қа британдық шабуылдың екінші толқынында маңызды рөл атқарған жаңа романтикалық қозғалыстың жетекші тұлғасы болды. Британдық рок-топтар, әсіресе «Def Leppard» және «Iron Maiden» британдық музыканың жаңару танымалдылығының бір бөлігі болды. Newsweek журналы Eurythmics және Boy George әншілері, шотланд әншісі Энни Леннокс пен Boy George-ты мұқабасында жариялады. «Британия қайтадан Американы шайқалтады» деген қаптал жазумен. 1990 жылдардың көп бөлігінде Cool Britannia – 1960 жылдардың Swinging Sixties-тен шабыт алған Ұлыбритания мәдениетіне деген мақтаныш кезеңі «Spice Girls» қыздар тобының және «Britpop» топтары «Blur» және «Oasis» жетістіктерімен байланысты қалыптасты, бұл 1970 және 1980 жылдардың пессимистік көңіл-күйінен кейін Ұлыбританияда оптимизмнің жаңаруына әкелді. Трип-хоп, дубстеп және индустриалды сияқты электрондық жанрлар 1990 жылдары Ұлыбританияда пайда болды. ХХІ ғасырда көк көзді соул музыкасы британдық әншілердің, соның ішінде Эми Уайнхаус, Даффи және ең бастысы Адельдің үстемдігіне ие болды, ол бірнеше сатылым және чарт рекордтарын бұзды. Адель АҚШ-тан тыс жерде туған кез келген әйелге қарағанда көбірек «Grammy» сыйлығын жеңіп алды. Британдық соул әншілерінің бұл толқыны үшінші британдық шабуыл болып жатқандығын қарастыруға әкелді – бұл жолы соул шабуылы, 1960 жылдардағы рок пен поп және 1980 жылдардағы жаңа толқын мен синтпоп шабуылдарына қарама-қайшы. Ағылшын әншісі Эд Ширан 2010 жылдардың ең басты халыққа бағытталған суретшісі болды; «Official Charts Company» оны 2010 жылдардағы Ұлыбританияның альбом және сингл чарттарындағы ең үлкен жетістікке ие болған суретші деп атады. Әлемдік деңгейде Spotify Ширанды онжылдықтың екінші ең көп ойнатылған суретшісі деп атады.

Иммиграцияның музыкалық әсері

ХХІ ғасырда Ұлыбританияға көшіп келгендердің ықпалын көрсете отырып, британдық африкалық-карибтік халқы грим, афробиттер және афросуинг музыкалық стилдерін жасады. Грим «Ұлыбританиядағы соңғы ондаған жылдардағы ең маңызды музыкалық жетістік» деп танылды. Бұған қоса, британдық азиялықтар Оңтүстік Азия диаспорасында бханграны кеңінен танымал етті.