Кіріспе

Исаак Азимовтың Ғылыми-қияли әлемінен шыққан ойдан шығарылған кейіпкер – R. Daneel Olivaw. R. Daneel Olivaw – Исаак Азимов жасаған ойдан шығарылған робот. Оның есіміндегі "R" әрпі "Робот" дегенді білдіреді, бұл Азимовтың болашақ қоғамындағы Жердің ғарышқа отарлау кезеңінің алғашқы жылдарындағы атау жүйесі. Данель 1953 жылдың қазан айынан желтоқсан айына дейін Galaxy Science Fiction журналында жарияланған "Сталь үңгірлері" (The Caves of Steel) атты сериялық әңгімесінде таныстырылады. Толық әңгіме 1954 жылы Doubleday баспасынан қатты мұқабамен жарық көрді. Алғашқы әңгімесінде Данель жаратушыларының біріне ұқсас ғана емес, сонымен қатар адамнан физикалық тұрғыдан ажыратуға болмайтын алғашқы робот екені айтылады. Азимовтың басқа роботтары сияқты, оның "позитрондық миы" Робототехниканың Үш Заңымен басқарылады. Данельдің миы мен жүйесі орташа роботтан гөрі жетілген. Ол адамның мінез-құлқы мен реакцияларын сенімді түрде имитациялай алады, білім мен тәжірибе арқылы бейімделіп, дами алады, сондай-ақ "ми талдауын" (cerebroanalysis) жүргізе алады, бұл қабілет "тірі ми жасушаларының электромагниттік өрістерін интерпретациялау" ретінде анықталады, ол "адамның темпераменті мен эмоционалдық құрылымы туралы ақпаратты" ұсынады. Данель – Азимовтың "Роботтар" сериясындағы "Сталь үңгірлері" (1953), "Жалған күн" (The Naked Sun, 1956) және "Таңның роботтары" (The Robots of Dawn, 1983) кітаптарының екі басты кейіпкерінің бірі. Осы кітаптарда және "Көзілдіріктегі кескіні" (Mirror Image, 1972) атты әңгімеде ол адам детектив Илайджа Бейлимен бірге ерекше қылмыстарды шешу үшін жұмыс істейді. Қылмыстың құпиялық аспектісімен қатар, әңгімелер ғарыш зерттеулері мен адамзаттың әлеуметтік нормалары туралы талқылауларға назар аударады және екі кейіпкер арасындағы достық қарым-қатынастың және Данельдің жеке адамгершілік сезімінің қалыптасуын көрсетеді. Данель сондай-ақ "Роботтар мен империя" (Robots and Empire, 1985) кітабында пайда болады, ол Азимовтың "Роботтар" сериясы мен "Қор" (Foundation) сериясы арасындағы көпір ретінде қызмет етеді, соңғысы галактиканың Бірінші Империясы кезінде және одан кейін өтеді. Алғашқы "Қор" трилогиясының преквелдері мен жалғауларында кейіпкердің Данель екені анықталады, ол қазір басқа тұлғамен өмір сүреді, яғни ол мыңдаған жылдар бойы өмір сүріп, Бірінші Империяның бүкіл дәуірі мен одан да асып өтіп, өмір сүрген. Осы уақытқа дейін ол денесінің көп бөлігін жаңа аппараттармен алмастырған, бірақ оның санасы әлі де Робототехниканың Үш Заңы бойынша жұмыс істейді.

Кейіпкердің өмірбаяны

Данель – Родж Неменну Сартон мен Хан Фастольфтың 4920 жылы Аурора планетасынан келген ғарыш роботшылары жасаған робот. Ауроралық роботшылар жобалағанмен, Данель Жерде құрастырылған. Ол адам тәрізді, яғни «адам бейнелі» робот, және сырттан қарағанда адамнан ешқандай айырмасы жоқ. Осы «жасырын» қасиеті оған Жер полициясының қызметкері Илайджа Бейлиге қылмыстарды шешуге көмектесуге мүмкіндік береді. Данель мен Бейли алғаш рет Бейли Данельдің серіктесі Сартонның Spacetown қаласындағы кісі өлтіруін тергеп жатқанда кездеседі. Данель физикалық тұрғыдан доктор Сартонға толыққанды ұқсайды. Оның беті кең, биік жақ сүйектерімен, қысқа қола түсті шашы артқа қарай жатқан, бөлінбеген. Ол киім киеді және «Болат үңгірлерде» оны адамнан ажырату мүмкін емес, егер ол робототехниканың үш заңын бұзудан бас тартса, тіпті осы жағдайда да өте қайырымды адамнан ажырату қиын. «Болат үңгірлерде» Данель мидың эмоционалдық белсенділігін түсіндіруге мүмкіндік беретін церебралды талдау жасау қабілеті бар екенін көрсетеді. «Роботтар мен империяда» Данель басқа тірі жандардың – адамдардың, роботтардың және, мүмкін, жануарлардың психикалық жағдайына әсер ету қабілетін иеленеді. Данель бұл қабілетті Р. Гискард Ревентловтан ерікті түрде қайта бағдарламалау нұсқауларын қабылдағаннан кейін алады.

Элайджа Бейлимен қарым-қатынасы

Данель "Сталь үңгірлері" кітабында таныстырылады, онда оған Илья Бейлиге оның жасаушысы Родж Неменну Сартонның кісі өлтіруін тергеуде көмектесу міндеті жүктеледі. Кітапта Жердің роботтарға деген көзқарасы көрсетіліп, осы іске адам кейпіндегі роботтың неліктен тағайындалғаны түсіндіріледі. Бастапқыда Бейли Данельді күдікті санап, роботтың кісі өлтіруге қатысы бар екенін жорамалдаған екі түрлі теория құрастырады. Бірінші жорамал бойынша, Данель – робот болып көрінетін Сартон; екінші жорамал бойынша, Данельде Үш заң жоқ. Екі теория да жоққа шығарылғаннан кейін, Бейли Данельмен достық қарым-қатынас орната бастайды. Сонымен қатар, Бейлиді бақылау арқылы Данель әділет туралы терең түсінікке келеді, жамандықты жоюдың орнына оны жақсылыққа айналдырудың дұрыс екенін ұғынады. Бейли Данельмен "Жылаңаш күн" романында қайта кездеседі, онда ол Гладыя Делмаррдың күйеуі Рикайн Делмаррдың кісі өлтіруін тергеу үшін Spacer планетасы Солярияға жіберіледі. Соляриялықтар Данельдің робот екенін білмейді, бұл Аврораның роботтар жасаудағы басымдығын көрсету мақсатында жасалады. Данель екі кітапта Бейлидің тергеу әдістерінен үйренеді, бұл оған "Жылаңаш күн" романында маңызды рөл атқаруға мүмкіндік береді. Данель Бейлимен бірге Азимовтың "Көзілдірмелер бейнесі" атты әңгімесінде де бір істі шешеді. Бұл әңгіме Бейли/Данель туралы тағы бір әңгіме жазу үшін жанкүйерлердің өтініші бойынша жазылған. Жазылғаннан кейін, кейбір жанкүйерлер оған риза екенін, бірақ тағы бір роман шығуын күткендерін айтты. Бейли мен Данельдің соңғы ісі "Таңның роботтары" романында Аврорада өтеді. Кісі өлтірудің құрбаны – адам кейпіндегі робот, Р. Яндер Панелл, ол Гладыя Делмаррға тиесілі және сыртқы келбеті Данельге ұқсас. Халыққа белгісіз, Гладыя мен Яндер жыныстық қатынаста болған және ол жасырын түрде адам кейпіндегі роботты күйеуі деп санаған. Бейли мен Данельдің достығы әр романмен бірге нығая түседі, нәтижесінде Данель Елді мекендер әлеміне аяқ басқан алғашқы екі роботтың біріне айналады, ол кезде Илья Бейли өлім төсегінде оны көргісі келеді (Р. Гискард екінші робот, көп жылдар өткен соң). Бейли Данельді өлер алдында бірден жібереді, өйткені оның өліміне куә болу робототехниканың Бірінші заңына қайшы келіп, Данельге зиян келтіруі мүмкін. Бейлидің Данельді өліміне сендіру үшін айтқан сөздері – ол "адамзаттың ұлы тоқымасындағы бір жіп қана" екенін түсіндіру арқылы, Данельге робототехниканың Нөлдік заңын қалыптастыруға көмектеседі. Бейли және Данельмен болған тәжірибелері Данель үшін мыңдаған жылдар өткен соң да маңызды болып қала береді. Бейлидің қазіргі мифтік тұлғасы туралы сұрағанда (оның бар екендігі күмәнді), Данель оның мифтен де ұлы болғанын айтады.

Робототехниканың нөлдік заңы

Роботтар мен империяда, Азимов Роботтар сериясын Империя сериясымен байланыстыратын жерде, Гискард пен Данель робототехника заңдарының шектеулерін жиі талқылайды. Бұл процеске олардың позитрондық жолдары осы салада ойлауға кедеріс келтіретіні себеп, нәтижесінде сөйлеу немесе қимыл-қозғалыс қабілетін уақытша жоғалту жиі болады. Кітаптың соңында Данель робототехниканың Бірінші нөлдік заңын ("Робот адамзатқа зиян келтірмеуі керек, немесе әрекетсіздік арқылы адамзатқа зиян келтіруге жол бермеуі керек") қалыптастырғанда, Гискард осы жаңа заң бойынша әрекет ететін алғашқы робот болады. Дегенмен, Бірінші заңды бұза отырып, адамға зиян келтіру әрекеті Гискард үшін өлімге алып келеді, себебі оның іс-әрекеттерінің ұзақ мерзімде адамзатқа пайда әкелері анық емес. Ол заңға сенеді, бірақ жеке адамға тиген пайдасын немесе зиянын бағалай алатынындай, "адамзатты" нақты анықтап көрсете алмайды. Толық деактивацияға ұшырамас бұрын, Гискард Данельге ойларды оқу және оларға әсер ету қабілетін береді (Данельдің миында қайта жаңарту қажетті схемаларды сипаттап). Данельдің адамзатқа жақындығы оған жаңа заңға көп қауіпсіздікпен бейімделуге мүмкіндік береді деген ой айтылады.

"Қорған" сериясы

Данель мен Гискард бірге "психотарих" немесе адамтану заңдары туралы ғылымды ойластырады, бұл оларға "Бірінші Заңды" сандық тұрғыда орындауға мүмкіндік береді. Мыңдаған жылдар өткен соң, бұл математик Хари Селдонның қолдануымен тәжірибелік ғылымға айналады. Осы кезден бастап Данель көптеген робот әріптестерінің көмегімен галактиканы басқарады. Хари Селдонның әйелі Дорс Венабили – Данельдің кітаптарда көрсетілген, адам кейпіндегі робот әріптестерінің бірегейі. Ол роботтарға мұқтаждығы жоқ қоғам құру үшін Галактикалық империяны және Гайяны құрады. Ол Это Демерцель кейпінде Галактикалық императорлар Стенл VI мен Клеон I-нің бірінші министрі болады. Хари Селдон алғаш рет "Негіздік қағидаларға кіріспе" (1988) еңбегінде Транторға келгенде, Данель репортер Четер Хэммин ( "алдаушы" және "адам" сөздерімен ойын) кейпінде, Галактикалық империяның құлдырап бара жатқанына және оны құтқару үшін психотарихты практикалық ғылымға айналдыру қажеттігіне оны көндіреді. Хэммин ретінде ол Селдонды Клеонның бірінші министрі Это Демерцель оны қуғындап жүргеніне және Харидің қашып, психотарихты практикалық ғылымға айналдыруы керек екеніне сендіреді. Ол Хариді Дорс Венабилимен таныстырады, ол Харидің досы, қорғаушысы және болашақ әйеліне айналады. Селдонның "Қашқыштығы" романының соңында Хэммин мен Демерцельдің бір адам екені және екеуінің де Данельдің жалған кейіптері екені анықталады. Демерцель "Негізді алға" (1993) еңбегінде қайтадан пайда болады, алдымен ол Селдонмен өзінің жетістіктері мен империяның болашағын талқылайды. Демерцель қызметінен қанағаттанып, оны Селдонға ұсынады және жоғалып кетеді. Кейінірек ол эпилогта қысқаша көрінеді, онда ол Хари Селдонның қоштасу рәсіміне қатысқандардың бірі болғаны айтылады. Данель тағы да "Негіз және Жер" (1986) еңбегінде пайда болады, онда Негізден Голан Тревиз және Янов Пелорат радиоактивті Жерді және Данельдің Айтағын табады, оның әкесіндей қамқорлық танытқан манипуляциялары туралы, соның ішінде Альфа Центавраның қоныстануы, Гайяның құрылуы және психотарих туралы біледі. Тәуелсіз уақыт шебіне сүйенсек, Данель "Негіз және Жер" оқиғалары кезінде 19 230 жаста болған. Данель – Азимовтың ең ұзақ өмір сүрген кейіпкері, сондай-ақ осы ғаламдағы ең ұзақ өмір сүрген адам кейпіндегі робот (бірінші адам кейпіндегі робот). Ол теориялық тұрғыдан өлмейді, себебі ол робот. Алайда оның бөліктерін, соның ішінде миын да ауыстыру қажет, және ол ақырында биологиялық миды пайдалануға мәжбүр болады, өйткені ол оны ауыстырған сайын миы күрделене түседі. Данель миы неғұрлым күрделі болса, соғұрлым осал болатынын айтады. Кітаптың соңында ол миын Солариялықтың миымен біріктіруді жоспарлайды, өйткені ол жаңарту мүмкін емес нүктеге жетті. Данельдің алғашқы миы 10 мың жыл бойы өмір сүрді, яғни оның өмірінің жартысы. Ал оның соңғы миы, алғашқысынан мың есе дамыған, 600 жылдан кейін жұмыс істемейтінін көрсетті.