Кіріспе

Саяси және әскери тактика

Шектеушілік тактика – қауіпті жағдайларды белсенді қақтығысқа дейін жеткізу арқылы пайдалы нәтижеге қол жеткізуге тырысу амалы. Қарсыласты жағдайды шегіне дейін сырғыту арқылы, оны мойынсұнуға және уақытша жеңіліске келуге мәжбүрлеуге болады, өйткені екі тарапқа да зиян келтіретін қақтығысқа түсу қаупі туады. Бұл дипломатиялық шаралар арқылы, немесе біреудің келісімге бармаудың орнына, қатаң шаралар қолдануға дайын екенін көрсету арқылы іске асырылуы мүмкін. Бұл тактика халықаралық саясатта, сыртқы саясатта, еңбек қатынастарында, қазіргі әскери стратегияда (ядролық қару қолдану қаупін қамти отырып), терроризмде және үлкен салмақты сот ісінде қолданылады. Бұл термин ең алдымен Джон Фостер Даллес есімімен байланысты, ол 1953-1956 жылдары Эйзенхауэр басшылығымен АҚШ Мемлекеттік хатшысы болды. Даллес Кеңес Одағының агрессиясын тоқтатуға тырысты, оларға қарсы кең ауқымды жазалау шаралары қолданылуы мүмкін екенін ескертіп.

Шығу тегі

Шектеушілік – мақсатқа жету үшін қауіп-қатерлерді әдейі күшейту тактикасы. Бұл сөзді, Стивен Поттердің "ойыншылдық" атаулы түсінігіне ұқсатып, американдық саясаткер Адлай Стивенсон, Айзенхауэр әкімшілігі кезінде АҚШ Мемлекеттік хатшысы Джон Фостер Даллеспен сұхбаттасуда "шегіне дейін бару" деп сипатталған философияны сынағанда қолданған болуы мүмкін. Жеймс Р. Шепли Life журналында жариялаған мақаласында Даллес өзінің шектеушілік саясатын былай түсіндірді: "Соғысқа бармай, шегіне жету мүмкіндігі – қажетті өнер". Суық соғыс кезінде АҚШ Кеңес Одағын әскери тұрғыдан мойынсұнуға мәжбүрлеу үшін осы саясатты пайдаланды. Бірақ қауіп-қатерлер тым үлкен болып кетсе, оларды басқару мүмкін болмайды, сол кезде екі тарап та мойынсұнуға мәжбүр болады. Суық соғыс кезінде осындай жағдай болды, себебі ядролық соғыс қаупінің күшеюі өзара толық қырып-жоюға (MAD) алып келуі мүмкін еді. Алғашқы ойын теориясының маманы Томас Шеллинг шектеушілікті "соғыс қаупін ортақ түрде басқару" деп анықтады. Мұндай дағдарыстың мәні – ешбір тарап оқиғалардың барысын толық бақылай алмайды, бұл қате есептеулер мен жағдайдың ушығуына қауіпті жағдай тудырады.

Қырғи қабақ соғыс

Қауіптің шегіне дейін бару суық соғыс кезінде тиімді тактика болды, себебі қақтығыстың екі тарапы да ядролық соғыста өзара толық қырылу мүмкіндігін көріп шығара алмады. Екі жақтың ядролық үркітуі бір-біріне зор құрылыс бұзу қаупін тудырды. Нәтижесінде, қауіптің шегіне дейін бару кеңестік және американдық қарым-қатынастарды нашарлатты.

Тұжырымдамалық

Салқын соғыс аясында Батыс пен Кеңес Одағы қарсы тарапты мойынсұндыру үшін қорқыту мен үрей тактикасын стратегия ретінде қолданды. Әрбір тарап қауіпті жағдайларды шегіне дейін жеткізіп, халықаралық саясат және сыртқы саясат мәселелерінде екінші тарапты үстемдіктен бас тартуға және жеңілдіктер алуға ұмтылды. Дегенмен, Салқын соғыста екі тарап та ядролық соғыс қаупінің ешқандай жағдайда бақылана алмайтындығына байланысты қорқынышты салдарларға тап болды. Ядролық соғысқа қауіп төндіру және кең ауқымды жазалау шараларын күшейту арқылы екі тарап та күшпен жауап беруге мәжбүр болды. Бұл тактиканың негізгі қағидасы – ешбір тарап екіншісіне мойынсұнуды қаламайды, бірақ біреуінің мойынсұнуы керек, әйтпесе екеуі үшін де ең жаман нәтижеге келуі мүмкін. Алайда, мәселе мынада: мойынсұну әлсіз тарап ретінде қарастырылуы мүмкін еді. Салқын соғыс кезінде Кеңес Одағы мен Американдықтар өз халқының, сондай-ақ көрші елдер мен одақтастарының алдында беделдерін сақтауға тиіс болды. Осы себепті бұл тактика өте қауіпті болды, себебі егер екі ел де мойынсұнбаса, өзара жойылмау үшін келісімге келудің жалғыз жолы болды. Британдық философ, математик және зиялы Бертран Рассел оны "құс ойынына" теңеді: Ядролық тұрақсыздық байқалғаннан бері Шығыс пен Батыс үкіметтері мырза Даллестің "шектен шығу" деп атаған саясатын қабылдады. Бұл, менің білуімше, кейбір жастардың ойнайтын ойынынан бейімделген. Осы ойын "Құйрық!" деп аталады.

Контекстуализация

Кеңес Одағы мен Батыс шамамен 50 жыл соғыс қаупінің алдында тұрды. Куба зымырандық дағдарысы сияқты қақтығыстар кезінде шиеленіс осы деңгейге жетіп, Суық соғыс нақты ядролық соғысқа ұласуы мүмкін болды. Қауіптің шегіне дейін бару (brinkmanship) соғыс басталуға апаратын қадамдардың бірі еді. Идеологиялық тұрғыдан мүлдем қарама-қарсы екі ел арасындағы қақтығыста, мұндай қауіпті саясатты қолдану ғана келісімге келудің жалғыз жолы сияқты көрінді. Америка мен Кеңес Одағы әскери қауіп-қатерге дереу жауап бермеу саясатын қатаң сақтады. Бірақ, соғыс мүмкіндігін арттыру арқылы екі ел де келіссөздер мен бейбітшілікке қатысты маңызды прогресс жасауға қол жеткізді.

Айзенхауэрдің "Жаңа көзқарас" саясаты

АҚШ президенті Дуайт Д. Эйзенхауэрдің «Жаңа бағыт» саясаты, егер Кеңес Одағының премьер-министрі Никита Хрущев кеңеюді жалғастыруға тырысса, Кеңес Одағын тоқтатуға болатын бұрынғы пікірге қайта оралды. Бұл тактика Кеңес Одағын оқшаулап, коммунизмнің таралуын болдырмау және оның іштен құлауын қамтамасыз ету үшін жасалды. Осы тактиканы іске асыру үшін американдықтар Кеңес Одағының ықпалына бейім деп саналған көптеген елдермен одақ құрды. Кеңес Одағының ядролық қаруға ие екені белгілі болғандықтан, екі үлкен державаның мүмкіндіктері теңесті. Осы мәселені шешу үшін Эйзенхауэр Кеңес Одағы шабуылға өткен жағдайда Американың барлық қару-жарағын қолдануға дайын екенін мәлімдеді. Бұл өте батыл қадам болды, себебі бұл әрекет екі тарапқа да зор қиындықтар әкелуі мүмкін еді. Бұл қаулы салдарынан жаңылғыштық пен шиденіс күшейді, екі тарап та қарсы тараптың реакциясынан қорқып, соғыс бастауға бармады.

Кеннедидің икемді реакциясы

Икемді жауап – 1961 жылы АҚШ президенті Джон Кеннеди жүзеге асырған қорғаныс стратегиясы. Оның мақсаты Кеннеди әкімшілігінің Эйзенхауэрдің «Жаңа бағыт» саясатына деген күмәнін сейілту болды, әсіресе оның жаппай қарсы шабуыл саясатын. Икемді жауап тактикалық, стратегиялық және конвенциялық деңгейлерде өзара ұстауды және Америка Құрама Штаттарына симметриялық конвенциялық соғыс пен ядролық соғыстың барлық спектріндегі агрессияға жауап беру қабілетін беруді талап етті. Икемді жауап беру үшін тұрақты түрде айтарлықтай конвенциялық күштердің болуы қажет болды. Бұл күштер соғыстың шектеулі масштабтағы қақтығыстарын болдырмауға да, соғыс жүргізуге де арналған еді. Кеннеди барлық соғыстарды, олардың сипатына қарамастан, тоқтатуға үміттенді. Эйзенхауэр мен Даллес Кеннедидің мақсаттарына ұқсас мақсаттарға қол жеткізуді қалағанмен, олар екеуі де шығындарға көбірек мән берді. Эскалациядан және жеңіліс сезімінен сақтану үшін Кеннеди жеткілікті икемділіктің маңыздылығын атап өтті және шығындарды ескермеді. Ядролық соғысқа дейін Кеннеди қолда бар опциялардың ауқымын кеңейтуді көздеді. Ол сондай-ақ еуропалық одақтастар өздерінің қорғанысына үлес қосуын қалады. Негізінен, икемді жауап беру тұжырымы – «ядролық қару қолданбастан жауап беруді шектеу мүмкіндігін арттыру» болды.

Корея соғысы (1950-1953 жж.)

Корея соғысы – 1950 жылдың 25 маусымында басталған Оңтүстік Корея мен Солтүстік Корея арасындағы әскери қақтығыс. 1953 жылдың 27 шілдесінде қарулы қақтығыстар Кореяның қару тоқтату туралы келісімімен аяқталса да, атысты тоқтату халықаралық құқық бойынша келісім емес еді, сондықтан техникалық тұрғыдан соғыс жағдайы сақталды. АҚШ БҰҰ коалициясын Оңтүстік Кореяны қолдауға жетекшілік етті, ал Кеңес Одағы мен Қытай Халық Республикасы Солтүстік Кореяны қолдады. Корея соғысы – Суық соғыстың алғашқы қарулы қақтығысы және прокси-соғысы болды. 1949 жылдың қыркүйегінде Кеңес Одағы алғашқы атом бомбасын сынап көрді, бұл шектеулі соғысты іс жүзінде мүмкін емес етті. Висконсин штатының АҚШ сенаторы Джозеф Маккарти бастаған Екінші Қызыл үрейден кейін коммунизмге қатысты қорқыныш артты, ол коммунистік қауіп-қатерді шектеу саясатын қолдауға шақырып, NSC-68 құжатын жасады. NSC-68 баяндамасында барлық коммунистік қызметтің Кеңес Премьер-министрі Иосиф Сталин бақылап отырғаны және коммунистік қауіп-қатерге қарсы тұрған кез келген елге әскери және экономикалық көмек көрсету қажеттігі айтылды. Осыған сәйкес, америкалықтар 1950 жылдың 25 маусымында Солтүстік Кореяның Оңтүстік Кореяны басып алуынан кейін әскер жіберді. Бұл баяндамаға қайшы келді, себебі АҚШ тағы да соғысқа қатысты (баяндамада АҚШ соғыстан сақтануы керек делінген), бірақ АҚШ президенті Гарри С. Трумэн домино эффектісінен қорқып, коммунизмнің таралуын тоқтатуды қалады: «Егер біз Кореяны тастап кетсек, Кеңес Одағы Азияның бір бөлігін екіншісінен кейін жұтып қояды. Егер біз Азияны жіберсек, Таяу Шығыс құлап, Еуропада не болатынын болжау қиын. Корея – Азиядағы Грекия сияқты. Егер біз қазір жеткілікті мықты болсақ, егер үш жыл бұрын Грекиядағыдай оларға қарсы тұрсақ, олар енді ешқандай қадам жасамайды». Кеңес Одағы АҚШ Қытай Халық Республикасының Біріккен Ұлттар Ұйымына кіруіне келіспегендіктен БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесіне бойкот жариялады. БҰҰ, АҚШ қолдауымен, Солтүстік Кореяға қарсы әскери шаралар қабылдау туралы резолюция қабылдады. Генерал Дуглас Макартур басшылығымен БҰҰ күштері АҚШ күштерімен бірге 1950 жылдың 1 шілдесінде келді. Трумэн Солтүстік Кореяның атомдық қауіптің «бомбаны қолдануды жоспарлауға негізделген қауіп» деп есептеді, көптеген адамдар оны қателік деп есептемейтініне сенді және шұғыл әрекетке бармады, сонымен қатар шектеулі соғысты таңдады. Оның Солтүстік және Оңтүстік арасындағы атысты тоқтату және бейбітшілікті сақтау туралы сенімі Макартурмен толық соғыс қалағандықтан қақтығыс тудырды. Макартур АҚШ коммунизмді күштірек болғанша, барлық қаруларын қолданып, соғысты ядролық соғысқа айналдыру арқылы біржола жоюға мүмкіндік алуы керек деп сенді. 1951 жылдың 11 сәуірінде Макартур Трумэнға және басқа да жоғары лауазымды тұлғаларға наразылық білдіргені үшін, ол Трумэннің келісімінсіз Қытай армиясына ультиматум жібергеннен кейін қызметтен босатылды. Тарихшы Брюс Каммингс атап өткендей, Корея соғысы Суық соғысты күшейтіп, екі елді де ядролық соғысқа жақындатты. АҚШ Біріккен Ұлттар Ұйымының Ұлттар Лигасынан гөрі табысты болуын қамтамасыз етуді және өзінің күшін әлемге көрсетуді, сондай-ақ Азияда да пайда болған коммунистік қауіп-қатерді бағындыра алатынын көрсетуді қалады. Сол сияқты, Кеңес Одағы да АҚШ-қа жаңадан құрған әскери күшін көрсетуді қалады.

Берлин дағдарысы

1950-1961 жылдары Шығыс пен Батыс арасына жыл сайын 100 000-нан 200 000-ға дейін босқындар ағылып келді. Батыс Берлиндегі экономикалық жағдай Шығыс Берлиндегіден жақсы болғандықтан, көптеген жас жұмысшылар осы жерге тартылды. Халықтың қозғалысын тоқтатудың жолын іздеген Шығыс Германия президенті Вальтер Ульбрихт Кеңес Одағынан Берлин және эмиграция мәселелерінде көмек сұрады. Хрущев Батыс одақтастарының Берлиннен кетуін немесе Шығыс Германиямен жеке бейбіт келісімге қол қоюын қалады. Ол Батыс Германияның Шығыс Германияны экономикалық және саяси тұрғыдан басып тастап, соның салдарынан Кеңес Одағы басымдық танытқан Варшава шартының ыдырауына әкелуінен қорқады. 1958 жылдың 10 қарашасында Хрущев Батыс державаларының алты ай ішінде Батыс Берлиннен шығуын талап еткен мәлімдеме жасады. Сонымен қатар, Хрущев Шығыс Германияның барлық коммуникациялық желілерді бақылауға алуы керек екенін және Батыс Берлинге тек Шығыс Германияның рұқсатымен кіруге болатынын мәлімдеді. Хрущевтің мәлімдемесін ультиматум ретінде қарастырған АҚШ, Франция және Ұлыбритания бас тартты және Батыс Берлинде қалатындарын айтты. 1959 жылы Үлкен Төрт ел Женевада конференция өткізді, онда сыртқы істер министрлері Берлин мәселесі бойынша келісімге келуге тырысты. Алайда, конференция Кеңес Одағы мен АҚШ арасында келіссөздерді бастаудан басқа ештеңе істемеді. Кеңес Одағы Батыс державаларының Батыс Берлиннен кетуін қалады, осылайша Берлиннің бірігуіне мүмкіндік беруді көздеді. АҚШ Батыс Берлиннен бас тартудан бас тартты. 1961 жылы Хрущев Кеннедимен кездесіп, Берлин мәселесін шешуді жалғастырды. Хрущев АҚШ-қа тағы да ультиматум жіберіп, Батыс Берлиннен кетуді талап етті. Соның салдарынан Кеннеди әскери және қорғаныс шығындарын арттырды. 1961 жылдың 13 тамызында Ульбрихт Шығыс және Батыс Берлин арасына тікенді сым қоюға бұйрық берді. Кейін тікенді сым цементтен жасалған қабырғаларға алмастырылды. Бұл екі жақ арасындағы қозғалысты тоқтатты. Екі Берлиннің арасындағы бұл бөлініс Берлин қабырғасы деп аталды. АҚШ Берлин қабырғасын қатты айыптап, Батыс Германияға әскер орналастырды. Кеңес Одағы да осы әрекетке жауап ретінде Шығыс Германияға әскер мен танк орналастырды. Бұл Германияның шығыс және батыс бөліктерінің бөлінуін символдайтын "Чарли бақылау-өткізу пунктінде" бір-біріне қарама-қарсы тұрған танктердің танымал суретіне әкелді. Екі тараптың кез келген әрекеті Кеңес Одағы мен АҚШ арасында ядролық соғысқа әкелуі мүмкін еді. Соның салдарынан 1961 жылдың жазында Кеннеди Берлин мәселесін шешу үшін Венада Хрущевпен кездесті. Кеннеди Хрущевке Кеңес әскерлерін алып кетуді ұсынды, содан кейін Американдық әскерлер де алынып кетеді. Алайда, тараптардың ешқайсысы да жеңілдіктер жасауға дайын болмағандықтан, ешқандай шешімге келісімге келе алмады. Конференция Хрущевтің АҚШ-қа Берлиннен кету үшін алты ай мерзім берген тағы бір ультиматуммен аяқталды. Соның салдарынан Кеннеди мойынсұнудан бас тартып, әскери қимылға дайындалды, бұл Хрущевтің одан әрі әскери эскалациясына әкелді. Екі үлкен держава да ядролық қарумен қаруланған және қақтығыс кезінде қауіпті жағдайға толы саясатты ұстанды. Куба зымырандары дағдарысы АҚШ пен Кеңес Одағының қарулы қақтығысқа ең жақын келген кезеңі ғана емес, сонымен қатар "әлемнің [толыққанды] ядролық соғысқа ең жақын келген уақыты" болды. Дағдарыстың себебі - Кубада советтік ядролық қарудың орналастырылуы, бұл арал АҚШ-тың ықпал ету аймағында орналасқан және ұшыру қашықтығында болды. Бұл, әрине, АҚШ-ты қорқыту үшін Кеңес Одағының аймақтағы қару-жарақпен жасаған тәуекелді әрекеті еді. АҚШ Кубаны блокадаға алу арқылы қарудың болуына жауап берді. Куба блокадасы да қауіпті жағдайды тудырды, өйткені американдықтар кеңестік тараптың қысымына мойынсұнудың орнына, кеңестік кемелердің Кубаға кіруіне кедергі келтіргенде олардың қалай реакция жасайтынын көруге шешім қабылдады.

Қарулы қақтығыс

АҚШ ракеталарын күшейтіп жатты, ал президент Эйзенхауэр 1958 жылы Ұлттық қорғаныс білім беру актісін қабылдады, бұл кеңестік ракеталық үстемдікті қысқартуға жасалған әрекет болды. Ол АҚШ мектептеріне қаржы бөлді, осылайша АҚШ әскері кеңестік технологияға жете алатын зерттеулерді бастауға мүмкіндік берді. Эйзенхауэр сондай-ақ НАСА-ны НАКА-дан, бірнеше зерттеу лабораторияларынан және Армияның баллистикалық зымыран агенттігінің бөлімдерінен құрды: НАСА-ның құрылуына қараңыз.

Жарық

Детанция негізінен америкалықтар мен кеңес одағы арасындағы қарым-қатынастың уақытша тоқтауы еді. Оны АҚШ президенті Ричард Никсон және оның ұлттық қауіпсіздік жөніндегі кеңесшісі Генри Киссинджер бастады. Ол 1980 жылға дейін сақталды, содан кейін суық соғыстың екінші кезеңі басталды. Әскери күшейтуге ғана назар аударудан бас тарту, америкалықтар мен кеңес одағы арасындағы шиеленіс азайған 12 жылдық бейбітшілікке жол ашты.

Рональд Рейган және "Қара соғыс" аяқталды

Рональд Рейган 1981 жылғы 20 қаңтарда АҚШ президенті қызметіне кірді. Оның ядролық қарым-қатынастар туралы көзқарасы, басынан бастап-ақ, жақындасу саясатының тұрақтылыққа қол жеткізу мақсатынан өте ерекше болды. Ядролық дағдарыстан кейін бейбіт процесс басталды, ол ара-жібек нәтижелер берді.