Кіріспе

Фредерик Эдмунд Эмери (27 тамыз 1925 – 10 сәуір 1997) – австралиялық психолог. Ол ұйымдық даму саласындағы пионерлердің бірі болды, әсіресе өзін-өзі басқарушы топтар сияқты, қатысушылық еңбек дизайны құрылымдарының теориясын дамытуда. Ол өзінің буынындағы ең көрнекті әлеуметтік ғалымдардың бірі деп есептеледі.

Өмірбаян

Эмери Батыс Австралиядағы Наррогин қаласында малшының ұлы ретінде дүниеге келген. Ол 14 жасында Батыс Австралиядағы Фримантель ер балалар орта мектебінің үздігі болып мектепті бітірді. 1946 жылы Батыс Австралия университетінен ғылым бойынша диплом алып, 1947 жылы кафедраның оқытушылық құрамына қабылданды. Кейіннен Мельбурн университетінің психология кафедрасында тоғыз жыл жұмыс істеді, онда 1953 жылы Ph.D. дәрежесін алды. 1951–1952 жылдары ол әлеуметтік ғылымдар бойынша ЮНЕСКО стипендиясын иеленді және Ұлыбританиядағы Тависток Адам қатынастары институтымен байланысты болды. Мельбурн университетіндегі қызметкер ретінде ол ауылдық социология, CPA және фильм мен теледидар көрудің әсері саласындағы зерттеулерге үлес қосты. 1957 жылы Эмери Австралиядан Лондонға Тависток институтының құрамына қосылу үшін кетіп, өзінің алғашқы жұмыстарының көп бөлігін сонда атқарды. 1951–1952 жылдары ЮНЕСКО зерттеушісі ретінде Эрик Тристпен бірге әлеуметтік-техникалық жүйелердің жаңа ашылған тұжырымдамасы бойынша жұмыс істеді. Кейіннен ол 1959 жылы «Социотехникалық жүйелердің ерекшеліктері» атты еңбегін жариялады. Әлеуметтік ғылым теориясын далалық жағдайларда сынауға үнемі қызығушылық танытып, ол, оның ең жақын зиялы әріптесі Эрик Трист және басқа әріптестері Норвегияда ұлттық деңгейде сынақтан өткен ұйымдық жобалаудың баламалы парадигмасы ретінде «ашық әлеуметтік-техникалық жүйелер теориясын» Айнар Торсрудпен серіктестікте құрды. Австралияға оралғаннан кейін ол жұмыс орнындағы авторитарлыққа балама бар екенін дәлелдеудің орнына, осы тұжырымды таратуға бағытталған, бірлесіп оңтайландырылған әлеуметтік-техникалық жүйелерді енгізудің жаңа әдісін жобалауға кірісті. Бұл әдіс 1971 жылдан бері Австралияда және көптеген басқа елдерде қолданылып келеді. Ол Норвегияда қолданылған 9 қадамдық ескі әдісті алмастырды. Әлеуметтік-техникалық жүйелер Ашық жүйелер теориясы (OST) деп аталатын кең ауқымды теориялық шеңбердің бір бөлігі болып табылады. Эмери мен Тристің маңызды екі жарияланымдары: «Ұйымдық ортаның себептік құрылымы» (1965) және «Әлеуметтік экологияға қарай» (1972). Осы жарияланымдар Фред Эмеридің OST-ны әзірлеуінің негізін құрайды. Эмери 1969 жылы Австралияға оралып, Австралия Ұлттық университетіне (ANU) қабылданды. 1979 жылдың қарашасына дейін ол онда аға ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді, алдымен RSSS-тің социология кафедрасында, содан кейін 1974 жылдан бастап Ұдайы білім беру орталығында. Ол сондай-ақ Вортонның әлеуметтік жүйелер ғылымдары кафедрасында әлеуметтік жүйелер ғылымдарының қонақ профессоры болды және 1967–1968 жылдары Стэнфордтағы Мінез-құлық ғылымдарының озық зерттеулер орталығында болды. Эмери 1988 жылы Австралия Психологиялық қоғамынан алғашқы Элтон Майо сыйлығын алды және 1992 жылы Маккуари университетінен DSc дәрежесін алды. ANU-да Эмери өнеркәсіп және мемлекеттік сектордағы іс-әрекет зерттеулерін жалғастырды, ұйымдар мен қоғамдастықтарда демократияны таратуға арналған жаңа құралдарды жасады. Ол сондай-ақ жазылмаған материалдарды да дайындады. Келесі 10 жыл ішінде ол 10 кітаптың авторы, авторларының бірі немесе редакторы болды және шамамен 30 мақала жариялады. 1979 жылы оның CCE стипендиясының мерзімі аяқталғанда, оның кейбір әріптестері оған ANU-да тұрақты қызмет табуға тырысты. Бірақ Эмери Австралияның ең көрнекті тәуелсіз ғалымдарының біріне айналды. 1985 жылы ол кем дегенде тағы 15 журналдық мақала жариялады (бұл үрдіс өмірінің соңына дейін жалғасты); үкіметтер, кәсіпорындар, студенттер, университеттер және басқалар оның тәжірибесін іздеуді жалғастырды. Кейіннен ол кеңесші ретінде жұмыс істеді. Осы соңғы кезеңде ол Меррелин Эмеримен бірге Search Conference-тің қатысушылық жоспарлау процесін жетілдірді (Фред Эмери мен Эрик Трист 1958 жылы жасаған). Өмірінің соңғы екі жылында ол Пенсильвания университетінің баспасынан жарық көрген «Тависток антологиясының» үшінші және соңғы томын: «Әлеуметтік ғылымның әлеуметтік қатысуы» атты жинақтың редакциясына бірлесіп қатысты. Эмери 1997 жылдың 10 сәуірінде 71 жасында Австралияның Канберра қаласында дүниеден өтті.

Жұмысының қысқаша мазмұны

Эмери жұмыстың мәніне қызығушылық танытты; әсіресе, адамдар өздерін, жұмыс істейтін машиналарын және басқа да ресурстарды қалай ұйымдастырып, мақсаттарына жету, идеалдары мен құндылықтарын сақтап қалу үшін, "дағдарысты орта" деп таныған жағдайларда қалай жұмыс істейтініне назар аударды. Ол "Business Review Weekly" журналына тұрақты түрде материалдар жазып, сыншылдығы мен қарсылық танытуға дайын екенін көрсетті. Ол өз заманынан озып кетудің қиын екенін білді: "Мен неміс физигі Макс Борнмен келісемін, ол жаңа кванттық теорияны қабылдау ескі физика профессорларының өмірінен өткен соң ғана мүмкін болады деп есептеген. Қабылдау жаңа буынның сұрақ белгісімен басталатын ойларымен күтеді". Мұны көрсететін және (АУУ-да тұрақты қызметке тағайындаудан бас тарту себебін түсіндіруі мүмкін) бір оқиға 1975 жылы Фред пен Меррелин Эмерилердің (сонда екеуі де Австралия Ұлттық университетінің Ұдайы білім беру орталығында жұмыс істеген) теледидар көрудің неврологиялық әсерлерін талқылаған кітабын жариялаған кезде болды. Университет басылымындағы кітап туралы жарияланған мақалаға жауап ретінде зоология, физиология, фармакология, психология, нейробиология және мінез-құлық биологиясы кафедраларының алты профессоры мен басшылары кітапты және авторларын қатты сынға алған хат жазды. Алты профессор "нерв жүйесін ғылыми тұрғыдан зерттеудің қазіргі шектері" деп санайтынын атап өтті. Эмерилерді және олардың жұмысын сынға алғаннан кейін, олар кітап туралы мақаланың "осы университеттің миды зерттеу стандарттарын көрсететінін, онда жүйке жүйесінің қалай жұмыс істейтінін анықтауға тырысатын адамдар бар, әлеуметтік мәселені қолдау немесе жоққа шығару үшін емес" деген қорытындыға келді. Алайда, олар Эмерилердің кітабын оқымағандықтан, олардың сын-пікірлері де дұрыс емес болып шықты. Оның ойларын ең жақсы жеткізетін үш кітабы: 1972 жылы Эрик Тристпен бірге жазылған "Әлеуметтік экологияға қарай", 1972 жылы Рассел Аккоффпен бірге жазылған "Мақсатты жүйелер туралы" және 1977 жылы жарық көрген "Біз болашақта". Ол сонымен қатар Penguin баспасы үшін "Жүйелік ойлау" атты екі томдық оқулықты редакциялады (алғашқы том алты рет қайта басылды), ол өмір ғылымдарында ашық жүйелік ойлаудың пайда болуы мен дамуы туралы маңызды дереккөз болып табылады.