Кіріспе
Өнеркәсіптік және ұйымдық психологиядағы зерттеу және тәжірибе саласы. Жұмыс дизайны (кейде жұмыс немесе міндет дизайны деп те аталады) – өнеркәсіптік және ұйымдық психологиядағы зерттеу және тәжірибе саласы болып табылады, және ол "адамның жұмыс міндеттерінің, іс-әрекеттерінің, қарым-қатынастарының және жауапкершіліктерінің мазмұны мен ұйымдастырылуымен" айналысады (662-бет). Дегенмен, берілген техникалық міндеттерді орындаудан өзге, жұмыстағы адамдар көбінесе түрлі жаңа туындайтын, әлеуметтік және дербес бастамаларға қатысады. Сонымен қатар, жұмыс дизайнын өзгертуге бағытталған мақсатты шаралар кейде жұмысты қайта жобалау деп аталады. Мұндай шараларды ұйым басшылығы (мысалы, жұмыс орынды ауыстыру, жұмыс орынды кеңейту, жұмыс орынды байыту) немесе жеке жұмыскерлер (мысалы, жұмыс орынды жасау, рөлдік жаңару, жеке келісімдер) бастауы мүмкін.
Work design (also referred to as job design or task design) is an area of research and practice within industrial and organizational psychology, and is concerned with the "content and organization of one's work tasks, activities, relationships, and responsibilities" (p. 662). However, in addition to executing assigned technical tasks, people at work often engage in a variety of emergent, social, and self initiated activities. Additionally, deliberate interventions aimed at altering work design are sometimes referred to as work redesign. Such interventions can be initiated by the management of an organization (e. g., job rotation, job enlargement, job enrichment) or by individual workers (e. g., job crafting, role innovation, idiosyncratic deals).
Тарих
Жұмыстың жақсы болуын анықтайтын мәселеге қызығушылық көбінесе индустриялық революция кезінде пайда болды, сол кезде ірі зауыттардағы машинамен атқарылатын жұмыс кішкентай, қолөнерге негіделген өнеркәсіптерді ығыстырды. 1776 жылы Адам Смит өзінің «Халықтардың байлығы» атты кітабында еңбектің бөлінуі тұжырымын танымал етті, онда өндіріс процестерін түрлі сатыларға бөлу арқылы жұмысшылар нақты міндеттерге шоғырлана алатынын, осылайша жалпы өнімділікті арттыруға болатынын айтты. Бұл идеяны Фредерик Уинслоу Тейлор 19 ғасырдың соңында өте ықпалды ғылыми басқару теориясымен (кейде Тейлоризм деп аталады) одан әрі дамытты. Тейлор жұмысты ең кішкентай бөліктерге бөлуге және басшылар осы міндеттерді орындаудың ең тиімді жолын анықтауы керек деп сақты.
Жұмыстың ерекшеліктері үлгісі
Әлеуметтік-техникалық жүйелер – ұйымдық дамуға қатысты тәсіл, ол жұмысты жобалау кезінде жұмыстың техникалық және әлеуметтік аспектілерін бірлесіп оңтайландыруды ұсынады. Әлеуметтік-техникалық теорияны қолдану көбінесе жеке жұмыс дизайнына қарағанда топтық жұмысқа бағытталған, және бүгінгі күнге дейін танымал автономды жұмыс топтарының пайда болуына себепкер болды. Мысалы, жұмындағы жоғары қысым мен талаптар психологиялық стресс, қанағатсыздық және денсаулықтың нашарлауы сияқты түрлі жағымсыз салдарларға әкелуі мүмкін. Бұдан өзге, модель жоғары деңгейдегі жұмысқа бақылаудың жұмыс талаптарының жоғары болуынан туындайтын денсаулыққа зиянды әсерді азайтуға немесе жоюға мүмкіндік беретінін көрсетеді. Керісінше, мұндай шешім қабылдау еркіндігі шеберлік пен сенімділік сезімін қалыптастырады, бұл өз кезегінде адамға жұмыстың қосымша талаптарымен күресуге көмектеседі. Жұмыс талаптары мен бақылау моделі жұмыс дизайнының классикалық теориясы ретінде кеңінен танылып, көптеген зерттеулерге түрткі болды. Дегенмен, модель жұмыстың шектеулі сипаттамаларына назар аударғаны үшін сынға ұшырады. Сонымен қатар, жұмыс орындарындағы жоғары талаптардың теріс әсеріне қатысты көптеген дәлелдер болғанымен, кейбір зерттеушілер жоғары бақылау деңгейінің талаптардың теріс әсерін азайтуы ошар екенін айтады.
Жұмыс сұранысы мен ресурстар моделі
Жұмыс ресурстарын талап ету моделі жұмыс талаптарын бақылау моделіне теориялық толықтыру ретінде ұсынылды және жұмыс талаптарына қарсы тұру үшін бақылау мен қолдаудан өзге жұмыстың да түрлі аспектілері ресурстар қызметін атқаратынын мойындайды. Бұл модельде анықталған ресурстарға мансаптық мүмкіндіктер, шешім қабылдауға қатысу және әлеуметтік қолдау жатады.
Қарым-қатынастық жұмыс жобалау теориясы
Реляциялық жұмыс дизайны теориясы – американдық ұйымдық психолог Адам Грант әзірлеген жұмыс дизайнына қатысты танымал қазіргі заманғы тәсіл, ол Hackman & Oldham (1976) қалаған негіздерге сүйенеді. Жұмысты құрайтын міндеттердің ерекшеліктеріне назар аудармай, реляциялық жұмыс дизайны жұмыс орнының «реляциялық архитектурасымен» айналысады, ол жұмыскерлердің жеке қарым-қатынастары мен жұмыстың нәтижесін алатын адамдармен байланысына әсер етеді. Бұл контексте, нәтиже алушылар – жұмыскердің өз жұмысына әсер етеді деп санайтын адамдар. Жұмыс беруші жұмыскерлерді қоғамдық пайдаға жұмыс істеуге ынталандыру үшін жұмыс орнының реляциялық архитектурасын жобалай алады. Нәтиже алушылармен байланыс – бұл қызметкерлердің өз жұмысынан пайда көретін адамдармен қарым-қатынас жасау және әрекеттесу мүмкіндіктерін білдіреді. Клиенттермен өзара әрекеттесудің артуы қызметкерлердің «өмір сүретін, тыныс алатын адамға олардың әрекеттерінің әсерін тікелей сезінуі нәтижесінде» эмоционалды түрде көбірек қатысуына әкеледі (307 бет). Автономия, күрделі жұмыс және аз бақылау жұмыскерлердің білім алуы мен дамуын ынталандыруға мүмкіндік береді. Кейбір міндеттерді өлшеу басқаларына қарағанда оңай, сондықтан қай міндеттерді біріктіру керектігін зерттеуге болады. Алғашқы модель агенттер тәуекелге бейім болған кезде ынталандыру мен сақтандыру арасындағы айырмашылыққа бағытталған болса, кейінгі жұмыстар тәуекелге бейтарап агенттердің, олардың жауапкершілігі шектеулі жағдайларын да зерттеді. Осы аяқтамада зерттеушілер бір-бірімен тікелей қайшылықта болатын міндеттерді (мысалы, толық емес алмастырылатын өнімдерді сату) бір агентке немесе әртүрлі агенттерге тапсыру керек пе деп зерттеді. Міндетті оңтайлы түрде тағайындау міндеттердің бір уақытта немесе бірінен соң бірін орындалуына байланысты.
Жұмысты диагностикалау бойынша сауалнама (JDS)
Жұмысты диагностикалық сауалнама (JDS) 1975 жылы Хакман мен Олдхэм жұмыс сипаттамалары теориясында баяндалған негізгі жұмыс сипаттамаларын қабылдауды бағалау мақсатымен әзірленген. JDS жеті өлшемнен тұрады: жұмыстың әртүрлілігі, тәуелсіздік, міндеттің айқындығы, маңыздылығы, жұмысқа байланысты кері байланыс, басқалардан алынатын кері байланыс және басқа адамдармен өзара әрекеттесу. Сонымен қатар, JDS-тің психометриялық қасиеттері күмәнді, оның ішінде төмен ішкі сәйкестік және факторлық құрылымдағы мәселелер де бар.
Көп әдіспен жұмыс жасау сұранысы (ММЖЖ)
Көпәдісті жұмыс дизайны сауалнамасы (MJDQ) 1988 жылы Майкл Кэмпион жасаған. Бұл сауалнама сол кездегі жұмыс дизайнына қатысты негізгі пәраралық тәсілдерді (яғни, мотивациялық, механикалық, биологиялық, сезімдік-қимылдық) бағалау мақсатымен әзірленді. JDS-тің кемшіліктерін жоюға бағытталған MJDQ, өлшеу мәселелерінен және конструкцияны өлшеудегі жетіспеушіліктерден зардап шекті.