Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Америкалық дін қызметкері және жазушы (1792–1875)
американдық фантастикалық романдардың авторы
American minister and writer (1792–1875)
the American fantasy novelist
Чарльз Грандисон Финни (29 тамыз 1792 – 16 тамыз 1875) – американдық пресвитериан дін қызметкері және АҚШ-тағы Екінші Ұлы оянудың жетекшісі. Ол "Ескі жаңғырудың әкесі" деп аталды. Финни дәстүрлі реформаторлық теологияның көп бөлігін қабылдамады. Финни 1825-1835 жылдары Нью-Йорк штатының солтүстігіндегі және Манхэттендегі "Күйген аймақ" аймағындағы құлшынысты жаңғырту уағыздаушысы, Ескі мектептің пресвитериан теологиясына қарсы болған, христиандық кемелдікті жақтаған және діни жазушы ретінде кеңінен танылды. Оның діни көзқарастары оны және басқа да евангелистік лидерлерді әйелдер мен афроамерикандықтарға тең білім беру сияқты әлеуметтік реформаларды, сондай-ақ аболиционизмді қолдауға итермеледі. 1835 жылдан бастап ол Огайодағы Оберлин колледжінде оқытумен айналысты, ол нәсіліне немесе жынысына қарамастан студенттерді қабылдады. 1851 жылдан 1865 жылға дейін колледждің екінші президенті болды, ал оның профессорлары мен студенттері аболиционизм, Жер асты жолы және барлық үшін білім беру қозғалыстарында белсенділік танытты.
Charles Grandison Finney (August 29, 1792 – August 16, 1875) was an American Presbyterian minister and leader in the Second Great Awakening in the United States. He has been called the "Father of Old Revivalism". Finney rejected much of traditional Reformed theology. Finney was best known as a passionate revivalist preacher from 1825 to 1835 in the Burned over District in Upstate New York and Manhattan, an opponent of Old School Presbyterian theology, an advocate of Christian perfectionism, and a religious writer. His religious views led him, together with several other evangelical leaders, to promote social reforms, such as abolitionism and equal education for women and African Americans. From 1835 he taught at Oberlin College of Ohio, which accepted students without regard to race or sex. He served as its second president from 1851 to 1865, and its faculty and students were activists for abolitionism, the Underground Railroad, and universal education.
Ерте өмір
1792 жылы 29 тамызда Коннектикут штатының Уоррен қаласында туылған Финни тоғыз баланың ең кенжесі болды. Америка Тәуелсіздік соғысынан кейін штаттың солтүстік аймағына, Нью-Йорк штатының Джефферсон округіне көшіп келген фермерлердің ұлы, Финни ешқашан колледжге бармады. Оның көшбасшылық қабілеті, музыкалық дағдысы, 1 метр 83 сантиметрдей бойы және өткір көздері оған қауымдастығында танымал есімді әкелді. Ол отбасымен бірге Нью-Йорк штатының Хендерсон қаласындағы баптист шіркеуіне қатысты, онда дін қызметкері эмоционалдық, жаңғырту үлгісінде жиналыстар өткізді. XIX ғасырдың басында баптистер мен методистердің ынтасы зор болды. Ол Бенджамин Райттың шәкірті ретінде заң оқыды, адвокат болуға дайындалды. Адамс қаласында (Нью-Йорк) Джордж Вашингтон Гейлдің қауымына қосылып, шіркеу хорының жетекшісі болды. Ол күшті рухани өзгеріске ұшырап, Киелі Рухта шомылдырылды, заңгерлік қызметтен бас тартып, Ілгі хабарды уағыздауға кірісті. Жастығында Финни «Еркін мұрагерлер» ұйымының мүшесі болды, бірақ дінге келгеннен кейін, христиандыққа қайшы болғандықтан ұйымнан шығып, антимасондық қозғалыстарда белсенділік танытты. 1821 жылы Финни 29 жасында Джордж Вашингтон Гейлтің жетекшілігімен Пресвитериан шіркеуінің лицензияланған дін қызметкері болу үшін оқуды бастады. Ғалымы Гейл сияқты, ол да Онейда округінде орналасқан Әйелдер миссионерлік қоғамының алты айлық тапсырмасын қабылдады. «Мен Джефферсон округінің солтүстік бөлігіне барып, Ле-Рей қаласындағы Эванс Миллсте жұмысымды бастадым». Гейл Нью-Йорк штатының Онейда округіне қарасты Уэстерн қаласындағы фермаға көшіп келгенде, Финни онымен бірге жүріп, Теодор Дуайт Уэлдпен бірге Гейлдің фермасында оқу үшін жұмыс істеді, бұл Гейлдің Онейда институтының алғы күші болды. Ол Пресвитериандық діннің негізгі нанымдарына күмәнданды. 1832 жылы Нью-Йорк қаласына көшіп келді, онда ол Чатем-стрит шіркеуінің дін қызметкері болды және барлық құл иелері мен саудагерлерін қасиетті тамаққа қатысудан тыюға батыл қадам жасады. 1835 жылы Огайо штатының Оберлин қаласында жаңадан құрылған Оберлин колледжінің жүйелі теология профессоры болды.
Born in Warren, Connecticut, on August 29, 1792, Finney was the youngest of nine children. The son of farmers who moved to the upstate frontier of Jefferson County, New York, after the American Revolutionary War, Finney never attended college. His leadership abilities, musical skill, 6'3" height, and piercing eyes gained him recognition in his community. He and his family attended the Baptist church in Henderson, New York, where the preacher led emotional, revival style meetings. The Baptists and the Methodists displayed fervor in the early 19th century. He "read the law", studying as an apprentice to become a lawyer under Benjamin Wright. In Adams, New York, he entered the congregation of George Washington Gale and became the director of the church choir. After a dramatic conversion experience and baptism into the Holy Spirit he gave up legal practice to preach the Gospel. As a young man, Finney was a Master Mason, but after his conversion, he left the group as antithetical to Christianity and was active in anti Masonic movements. In 1821, Finney started studies at 29 under George Washington Gale, to become a licensed minister in the Presbyterian Church. Like his teacher Gale, he took a commission for six months of a Female Missionary Society, located in Oneida County. "I went into the northern part of Jefferson County and began my labors at Evans' Mills, in the town of Le Ray." When Gale moved to a farm in Western, Oneida County, New York, Finney accompanied him and, along with Theodore Dwight Weld, worked on Gale's farm in exchange for instruction, a forerunner of Gale's Oneida Institute. He had many misgivings about the fundamental doctrines taught in Presbyterianism. He moved to New York City in 1832, where he was minister of the Chatham Street Chapel and took the breathtaking step of barring all slave owners and traders from Communion. In 1835, he became the professor of systematic theology at the recently created Oberlin Collegiate Institute in Oberlin, Ohio.
Қайта өрлеулер
Финни 1825 жылдан 1835 жылға дейін Джефферсон округінде және бірнеше жыл Манхэттенде жаңғырушы ретінде белсенді болды. 1830–1831 жылдары ол Нью-Йорк штатының Рочестер қаласында жаңғыруға жетекшілік етті, бұл Екінші Ұлы Оянудың басқа жаңғыруларына түрткіс болды деп есептеледі. Нью-Йорктегі жетекші пастор, Рочестердегі жиналыстарда христиандыққа келген, Финидің сол қаладағы жиналыстарының әсері туралы былай деді: «Бүкіл қауым қозғалысқа келді. Діни мәселелер үйлерде, дүкендерде, кеңселерде және көшелерде талқыланды. Қаладағы жалғыз театр ат қорасына, жалғыз цирк сабын мен шам фабрикасына айналдырылды. Арақты сататын орындар жабылды, сенбі күні құрметке ие болды, ғибадатханалар қуанышты жандармен толы болды, қайырымдылыққа бағытталған әрекеттерге жаңа серпін берілді, мейірімділік көздері ашылды, адамдар жақсылыққа ұмтылды». Фини уағыздау және діни жиналыстарды өткізудегі жаңалықтарымен танымал болды, бұл көбінесе бүкіл қауымдарға әсер етті. Жаңалықтардың қатарында әйелдердің әр жыныстан қатысушылар бар жиналыстарда дауыстап дұға етуі, христиан болуды ойлағандардың дұға алу үшін отыратын «үміткерлер орынының» енгізілуі және уағыздар мен дұғаларда адамдардың есімдерін атап, оларды жазалау болды. Ол сондай-ақ спонтанды уағыздаумен де белгілі болды. Фини «адамның шексіз бұрышықтарына терең түсінікке ие болды. Ол ізгі хабардың махаббатын тыңдаушыларға құйды. Ол адамдардың жүректеріне тікелей жол тапты және оның күші сенімсіздіктің хитролықтарын жойды». Финидің шәкірттері Теодор Уэлд, Джон Хамфри Нойс және Эндрю Лит Стоун болды.
Finney was active as a revivalist from 1825 to 1835 in Jefferson County and for a few years in Manhattan. In 1830–1831, he led a revival in Rochester, New York, which has been noted as inspiring other revivals of the Second Great Awakening. A leading pastor in New York who was converted in the Rochester meetings gave the following account of the effects of Finney's meetings in that city: "The whole community was stirred. Religion was the topic of conversation in the house, in the shop, in the office and on the street. The only theater in the city was converted into a livery stable; the only circus into a soap and candle factory. Grog shops were closed; the Sabbath was honored; the sanctuaries were thronged with happy worshippers; a new impulse was given to every philanthropic enterprise; the fountains of benevolence were opened, and men lived to good." Finney was known for his innovations in preaching and the conduct of religious meetings, which often impacted entire communities. Innovations included having women pray out loud in public meetings of mixed sexes, the introduction of the "anxious seat" in which those considering becoming Christians could sit to receive prayer, and public censure of individuals by name in sermons and prayers. He was also known for his extemporaneous preaching. Finney "had a deep insight into the almost interminable intricacies of human depravity He poured the floods of gospel love upon the audience. He took short cuts to men's hearts, and his trip hammer blows demolished the subterfuges of unbelief." Disciples of Finney included Theodore Weld, John Humphrey Noyes, and Andrew Leete Stone.
Аболиционизм
Ол кеңінен танымал христиан үгітшісі болумен қатар, әлеуметтік реформаларға, әсіресе құлдықтан құтылу қозғалысына қатысты. Фини жиі құлдықты айыптап, оны "үлкен ұлттық күнә" деп атады және құл иелеріне қасиетті тағдыр сыйлаудан бас тартты.
In addition to becoming a widely popular Christian evangelist, Finney was involved with social reforms, particularly the abolitionist movement. Finney frequently denounced slavery from the pulpit, called it a "great national sin," and refused Holy Communion to slaveholders.
Оберлин колледжінің президенті
1835 жылы бай жібек саудагері және меценат Артур Таппан (1786–1865) жаңа Оберлин колледж институтына (Оберлин колледжі 1850 жылға дейін осылай аталған) қаржылық көмек көрсетті және аболиционист Теодор Дуайт Уэлдтың (1803–1895) ұсынысымен Финниді теологиялық факультетті құруға шақырды. Ұзақ келісімдерден кейін Финни Нью-Йоркте уағыздауын жалғастыруға рұқсат беру, мектепке қара нәсілді студенттерді қабылдау және Оберлинде сөз бостандығы кепілдігін беру шарттарымен келісті. Он жылдан астам уақыттан соң ол 1851 жылдан 1866 жылға дейін колледждің екінші президенті болып сайланды. (Ол 1849 жылы президент міндетін атқарушы болып та қызмет еткен.) Оберлин әйелдер мен қара нәсілді студенттерді ақ еркектермен қатар қабылдаған алғашқы американдық колледжі болды. Колледждің алғашқы жылдарынан бастап профессорлары мен студенттері құлдырау қозғалысына белсенді қатысты. Олар қала тұрғындарымен бірлесіп, "Жер асты жолы" арқылы қашқан құлдарға көмектесіп, 1850 жылғы қашқан құлдар туралы заңға қарсы күресті. Көптеген құлдар Кенткиден Огайо өзені арқылы Огайоға қашып, осы аймақты бостандыққа жол ашу үшін маңызды мекеңге айналдырды.
In 1835, the wealthy silk merchant and benefactor Arthur Tappan (1786–1865) offered financial backing to the new Oberlin Collegiate Institute (as Oberlin College had been known until 1850), and he invited Finney, on the recommendation of abolitionist Theodore Dwight Weld (1803–1895), to establish its theological department. After much wrangling, Finney accepted on the conditions that he be allowed to continue to preach in New York, the school admit blacks, and free speech be guaranteed at Oberlin. After more than a decade, he was selected as its second president, serving from 1851 to 1866. (He had already served as acting president in 1849.) Oberlin was the first American college to accept women and blacks as students in addition to white men. From its early years, its faculty and students were active in the abolitionist movement. They participated together with people of the town in biracial efforts to help fugitive slaves on the Underground Railroad and to resist the Fugitive Slave Act of 1850. Many slaves escaped to Ohio across the Ohio River from Kentucky, which made Ohio a critical area for their passage to freedom.
Жеке өмір
Финни екі рет әйелінен айырылып, үш рет үйленген. 1824 жылы Джефферсон округінде тұрғанда Лидия Рут Эндрюсқа (1804–1847) үйленді. Олардың алты баласы болды. 1848 жылы, Лидия қайтыс болғаннан кейін бір жыл өткен соң, ол Огайо штатында Элизабет Форд Аткинсонға (1799–1863) үйленді. 1865 жылы ол Ребекка Аллен Рейлге (1824–1907) де Огайода үйленді. Финнидің үш әйелі де оның жаңарту сапарларына қатысып, оның уағыздық еңбегіне қолдау көрсетті. Финнидің шөбересі, сол аттас Чарльз Грандисон Финни, белгілі жазушы болды.
Finney was twice widowed and married three times. In 1824, he married Lydia Root Andrews (1804–1847) while he lived in Jefferson County. They had six children together. In 1848, a year after Lydia's death, he married Elizabeth Ford Atkinson (1799–1863) in Ohio. In 1865, he married Rebecca Allen Rayl (1824–1907), also in Ohio. Each of Finney's three wives accompanied him on his revival tours and joined him in his evangelistic efforts. Finney's great grandson, also named Charles Grandison Finney, became a famous author.
Теология
Фини Нью-Школаның пресвитериандық мүшесі болды, оның теологиясы Натаниел Уильям Тейлордың теологиясына ұқсас еді. Фини дәстүрлі кальвинистік теологиядан күрт айырмашылыққа түсті. Сотериология саласында ол толық бұзылу туралы ілімді жоққа шығарды, адамдар Құдайдың араласуынсыз да Оған ұнай алатынын білдірді. Кейбіреулер оның ұстанымын пелагиандық деп санайды. Дегенмен, Фини құтқарылу контекстінде Киелі Рухтың сыртқы және ішкі жұмысын растады, бірақ тек мотивация мақсатымен. Сондықтан басқалар оның ұстанымын «жұмсақ жартылай пелагиандық» деп атайды, бірақ оның таза пелагиандық екенін мойындайды. Финидің құтқару туралы теориясы әртүрлі тарихи теориялардың принциптерін, әсіресе моральдық ықпал теориясын біріктіреді, бірақ оларды толығымен ешқайсысына жатқызуға болмайды. Фини перфекционизмді жақтады, яғни Мәсіхке толық сенім білдіргендер Киелі Рухтың «екінші нығматын» алып, христиандық кемелділікке – қасиеттіліктің жоғары деңгейіне жете алады деген ілімді жақтады. Фини үшін бұл Құдайдың заңына бағыну, Құдайды және жақындарын сүюді білдірді, бірақ бұл күнәсіз кемелділік емес еді. Финидің пікірінше, тіпті қасиетті христиандар да тәлкеуге ұшырап, күнә жасауға қабілетті. Фини христиандардың құтқарылудан айырылуы мүмкін деп сенді. Оның уағыздауының басты тақырыбы – ол «өзгеру» деп атаған нәрсеге деген қажеттілік болды. Сондай-ақ, ол дінге келгендердің өздерін мүсіркемеушілікке беріп, Құдайдың жердегі Патшалығын құру үшін жұмыс істеуі керек екендігіне назар аударды. Ол уағыздаушылардың жаңаруды қозғауда маңызды рөл атқаратынын айтып, 1835 жылы былай деп жазды: «Жаңару керемет емес, ол ешқандай кереметке тәуелді емес. Бұл – құралдарды дұрыс пайдаланудың таза философиялық нәтижесі». Финидің эсхатологиясы мыңжылдықтан кейінгі болды, яғни ол Мыңжылдықтың (Мәсіхтің Жердегі мың жылдық билігі) Мәсіхтің екінші келуінен бұрын басталатынына сенді. Фини христиандар әлемді «үлкен және қатты жамандықтардан» тазарту арқылы Мыңжылдық билікті әкеле алады деп сенді. Франсис Фицджеральд былай деп жазды: «Оның уағыздауында әрқашан адамдардың өз құтқарылуын таңдауға, жалпы әл-ауқат үшін жұмыс істеуге және жаңа қоғам құруға қабілеттілігіне баса назар аударылды».
Finney was a New School Presbyterian, and his theology was similar to that of Nathaniel William Taylor. Finney departed strongly from traditional Calvinist theology. In the field of soteriology, he denied the doctrine of total depravity, implying humans can please God without the intervention of his grace. Some consider his stance as Pelagianism. However, Finney affirmed both the external and internal work of the Holy Spirit within the context of salvation, though with the sole purpose of motivation. This is why some others call his stance "soft semi Pelagianism", although recognizing its mere Pelagian nature. Finney's theory of atonement combines principles from different historical theories, notably the moral influence theory, but can't be associated exclusively with either of them. Finney was an advocate of perfectionism, the doctrine that through complete faith in Christ believers could receive a "second blessing of the Holy Spirit" and reach Christian perfection, a higher level of sanctification. For Finney, that meant living in obedience to God's law and loving God and one's neighbors but was not a sinless perfection. For Finney, even sanctified Christians are susceptible to temptation and capable of sin. Finney believed that it is possible for Christians to backslide, even to the point of losing their salvation. A major theme of his preaching was the need for what he called conversion. He also focused on the responsibilities that converts had to dedicate themselves to disinterested benevolence and to work to build the kingdom of God on earth. He taught that preachers had vital roles in producing revival, and wrote in 1835, "A revival is not a miracle, or dependent on a miracle, in any sense. It is a purely philosophical result of the right use of the constituted means." Finney's eschatology was postmillennial, meaning he believed the Millennium (a thousand year reign of Christ on Earth) would begin before Christ's Second Coming. Finney believed Christians could bring in the Millennium by ridding the world of "great and sore evils". Frances FitzGerald wrote, "In his preaching the emphasis was always on the ability of men to choose their own salvation, to work for the general welfare, and to build a new society."
Сындар
Принстон теологиялық семинариясының теология профессоры Бенджамин Уорфилд: "Құдайды оның [Финни теологиясының] мәнін түбегейлі өзгертпей-ақ алып тастауға болады", - деп жазды. Алберт Болдуин Дод, тағы бір Ескі мектеп пресвитерианы, Финнидің 1835 жылғы "Діннің қайта жаңғыруы туралы лекциялары" кітабына шолу жасады. Ол оны теологиялық тұрғыдан негізсіз деп санады. Дод реформаланған ортодоксияны қорғады және әсіресе Финнидің толық тәуелсіздік туралы доктринасын сынады.
Benjamin Warfield, a professor of theology at Princeton Theological Seminary, wrote, "God might be eliminated from it [Finney's theology] entirely without essentially changing its character." Albert Baldwin Dod, another Old School Presbyterian, reviewed Finney's 1835 book Lectures on Revivals of Religion. He rejected it as theologically unsound. Dod was a defender of Reformed orthodoxy and was especially critical of Finney's view of the doctrine of total depravity.
Танымал мәдениетте
Чарльз В. Чеснатттың 1899 жылы жарық көрген "Грандисонның өлімі" атты әңгімесі, "Жас әйелі және басқа да әңгімелер" жинағында жарияланған, құл болған басты кейіпкері "Грандисон" деп аталады, бұл, әлдеқайда белгілі құлдықты жойған адамға сілтеу болуы мүмкін. Чарльз Финни мектебі 1992 жылы Нью-Йорк штатының Рочестер қаласында ашылды. Финни "Victoria 3" видео ойынында саяси қайраткер ретінде енгізілген.
In Charles W. Chesnutt's short story "The Passing of Grandison" (1899), published in the collection The Wife of His Youth and Other Stories of the Color Line, the enslaved hero is named "Grandison", likely an allusion to the well known abolitionist. The Charles Finney School was established in Rochester, New York, in 1992. Finney is included as a political figure in the video game Victoria 3.