Кіріспе

Ұлы Ескендір соғыстарының маңызды шайқасы (б.з.д. 331)

Гаугамела шайқасы (/ɡ//ɔː//ɡ//ə/'/m//iː//l//ə/ GAWgəMEElə; Γαυγάμηλα), сондай-ақ Арбела шайқасы (Ἄρβηλα) деп те аталады, б.з.д. 331 жылы Ұлы Ескендір басқаратын Македония армиясы мен Дарий III патша басқаратын парсы армиясы арасында өтті. Бұл екі патша арасындағы екінші және соңғы шайқас болды және Ахеменид империясының күйреуіне соққы берді, нәтижесінде Александр оны толық жаулап алды. Шайқас Арбеланың (қазіргі Ербил, Ирак Курдистаны) солтүстігіндегі Бумудус өзенінің жағасындағы Гаугамела ауылында болды. Сан жағынан артық болғанына қарамастан, Македония армиясы жоғары тактикалық шеберлік пен жеңіл жаяу әскерді тиімді пайдалану арқасында жеңіске жетті. Бұл Қорынт лигасының шешуші жеңісі болды және Ахеменид империясының және Дарий III-нің құлауына себепкер болды.

Өмірбаян

333 жылдың қараша айында Дарий III Ұлы Ескендірге Исс шайқасында жеңіліп, оның әйелі, анасы және екі қызы – Статира II мен Дрипетис тұтқындалды. Ескендірдің Исс шайқасындағы жеңісі оған Кіші Азияның (қазіргі Түркия) оңтүстігін толық бақылауға алуға мүмкіндік берді. Шайқас аяқталған соң Дарий патша Бабылға қайтып, бұрынғы шайқаста болған әскерімен қайта жиналды. Александр 332 жылдың қаңтар айынан шілде айына дейін жалғасқан Тир қамалында шайқасты, нәтижесінде Левантты бақылауға алды. Содан кейін Александр Газа қамалында тағы да шайқасты. Исс шайқасына көмек көрсету үшін көптеген сарбаздар алынып кеткендіктен және сол жерде қаза болғандықтан, Персия әскерлерінің Мысырдағы саны азайды. Осының салдарынан Персияның Мысыр сатрабы Мазакес Александр келгенде оған бейбіт түрде бағынды.

Дарий мен Александр арасындағы келіссөздер

Дарий Александрдың империясына одан әрі шабуыл жасамауын дипломатиялық жолмен тоқтатуға тырысты. Навотка "[Ежелгі авторлардың қарама-қайшы пікірлері бейбіт келіссөздерді қайта құруды қиын етеді" деп жазады. Ежелгі тарихшылар оның Александрмен келіссөздері туралы әртүрлі мәліметтер береді, оларды үш келіссөз әрекетіне бөлуге болады. Дарий бастапқыда бейбітшілік пен отбасы мүшелерінің қауіпсіздігін сұрады, бастапқы ұсыныс ретінде 10 000 талант төлеуге келісім білдірді, содан кейін Халис өзенінің батысындағы Кіші Азиядағы жерлерді беруге ұсыныс жасады, және ақырында Александрды монарх ретінде тең дәрежеде мойындауды ұсынды. Александр барлық ұсыныстарды қабылдамады. І және ІІ ғасырларда жазған тарихшылар Юстин, Арриан және Курций Руф Дарийдің Исс шайқасынан кейін Александрға хат жібергенін айтады. Хатта Александр Азиядан кетуі және барлық тұтқындарды босатуы талап етілді. Курций мен Юстин Дарий тұтқындар үшін құн төлеу ұсынғанын айтады, бірақ Арриан құн төлеу туралы ештеңе айтпайды. Курций хаттың мәнерін ұстамсыз деп сипаттап, Александр оның талаптарын қабылдамады. Екінші келіссөз әрекеті Тир қаласы басып алынғаннан кейін болды. Дарий Александрға өзінің қызы Статира II-ге үйленуді, сондай-ақ Халис өзенінің батысындағы барлық жерді ұсынды. Юстин бұл мәселеде нақтырақ айтпайды, нақты қыздың атын атамайды және Дарий патшалығының бір бөлігі туралы ғана сөз етеді. Диодор Сицилий (1-ғасыр грек тарихшысы) сондай-ақ Халис өзенінің батысындағы барлық жерді ұсыну, достық туралы келісім және Дарийдің тұтқындары үшін үлкен құн төлеу туралы айтады. Диодор – Александр бұл хатты жасырып, достарына өзінің мүддесіне орай жасалған хатты көрсеткені туралы айтқан жалғыз ежелгі тарихшы. Дарийдің ұсынысын Александр тағы да қабылдамады. Екінші келіссөз әрекеті сәтсіз аяқталғаннан кейін Дарий патша Александрмен тағы бір шайқасқа дайындала бастады. Дегенмен, Дарий Ұлы Александр Мысырдан кеткеннен кейін онымен келіссөздер жүргізу үшін үшінші және соңғы әрекет жасады. Дарийдің үшінші ұсынысы әлдеқайда жомарт болды. Ол Александрды анасы Сисигамбиске жасаған құрметті жақсылығы үшін мақтап, оған Эвфрат өзенінің батысындағы барлық жерді, Әхеменид империясының бірлескен билігін, өзінің қыздарының біреуін және 30 000 күміс талантты ұсынды. Диодордың баяндамасында Александр бұл ұсынысты достарымен бірге талқылады. Парменион ғана: "Егер мен Александр болсам, ұсынысты қабылдап, келісім жасасам" деді. Александр: "Егер мен Парменион болсам, мен де солай істейтін едім" деп жауап берді. Ақырында Александр Дарийдің ұсынысынан бас тартып, Азияның тек бір ғана патшасы болуы мүмкін екенін мәлімдеді. Ол Дарийді өзіне бағынуға немесе Азияның жалғыз патшасы кім болатынын анықтау үшін шайқасқа шақырды. Басқа тарихшылардың үшінші келіссөз әрекеті туралы берген сипаттамалары Диодордың баяндамасына ұқсас, бірақ егжей-тегжейлі мәліметтерде ерекшеленеді. Диодор, Курций және Арриан хаттың орнына елшілік жіберілгенін жазады, бұл туралы Юстин мен Плутарх та (1-ғасыр) айтады. Плутарх пен Арриан тұтқындар үшін ұсынылған құнның 10 000 талант екенін айтады, бірақ Диодор, Курций және Юстин 30 000 санын көрсеткен. Арриан Дарийдің үшінші әрекеті Тир қамалы кезінде болғанын жазады, бірақ басқа тарихшылар екінші келіссөз әрекетін сол уақытта өткізгенін көрсетеді. Барлық қиындықтарға қарамастан, келіссөз әрекеттері сәтсіз аяқталғандықтан, Дарий Александрмен тағы бір шайқасқа дайындалуға шешім қабылдады.

Кіріспе

331 жылдың жаздың соңында немесе жаздың басында Александр Мысырдан солтүстік-шығысқа қарай Сирия арқылы Тигр өзеніне қарай жол тартты. Шілде не тамыз айларында ол Евфрат өзеніндегі Тапсакқа жетті. Арианның айтуынша, Дарий Мазаевқа Тапсақ маңындағы Евфрат өзенін 3000 атты әскермен күзетуді бұйырған, және Александрдың әскері өзеннен өтуге жақындағанда Мазаев қашқан. Александр қыркүйек айының соңында Тигр өзеніне келді.

Александрдың Месопотамияға аттанғаны

Александр Евфрат өзенін б.з.б. 331 жылдың жазында кесіп өтті. Одан кейін Александр Бабылға тікелей оңтүстік-шығыс бағытымен емес, солтүстік бағытта жол таңдады. Осы сапарда оның сол жағында Евфрат өзені мен Армения таулары болды. Солтүстік жол әскерге азық-түлік іздеуді жеңілдетті, сондай-ақ тікелей жолдағы қатал ыстықтан сақтады. Тұтқынға алынған парсы барлаушылары македониялықтарға Дарийдің Тигр өзенінен әрі орналасқанын хабарлады. Александр Тигр өзенінің қорғаны жоқ екенін анықтады және үлкен қиындықпен кесіп өтті. Ал Диодордың мәліметінше, Мазайдың міндеті – Александрдың Тигрден өтуіне тосқауыл қою ғана болған. Өзеннің күшті ағыны мен тереңдігіне байланысты оны қорғауға тырыспаған. Диодор мен Курций Руфтың айтуынша, Мазай Александр әскерінің өту жолындағы жерлерді өртеу тактикасын қолданды. Македония әскері Тигрден өткеннен кейін, б.з.б. 331 жылдың 20-21 қыркүйегінде толық ай тұтылуы болды. Төрт күннен соң Александр әскері Мазайдың атты әскерін көріп, бір-екі сарбазды тұтқынға алды. Олар Дарий әскерінің Гаугамела маңындағы орналасқан жері туралы ақпарат берді. Гаугамелада жерді тегістеу жұмыстарын ескере отырып, Александр Дарийдің орналасқан жерін өзгертуге ниеттенбегенін түсінді және әскеріне Дариймен шайқасқа дейін төрт күн демалыс берді. Есептеулерге сәйкес, Гаугамела шайқасы б.з.б. 331 жылдың 1 қазанында болған.

Стратегиялық талдау

Бірнеше зерттеушілер парсыларды Александрдың әскерін алаңдатуға және Месопотамия арқылы ілгерілегенде оның ұзақ көліктік желілерін бұзуға тырыспағаны үшін сынады. Классикалық ғалым Питер Гриннің пікірінше, Александрдың солтүстік бағытты таңдауы парсыларды дағдарысқа түсірді. Дарий оның Кир Кішінің б.з.д. 401 жылы Кунакса шайқасынан жеңіліске ұшырағанға дейін жасағандай, тікелей Вавилонға бағытталған оңтүстік жолды таңдауын күткен болар. Дарийдің күйдірілген жер тактикасын және орақ тісті шабуыл машиналарын қолдануы оның сол шайқасты қайталауға тырысқанын көрсетеді. Егер Александр оңтүстік жолды таңдағанда, тіпті күйдірілген жер тактикасы сәтсіз аяқталған жағдайда да, оның әскерін жеткілікті түрде жабдықтауға шамасы келмес еді. Азықтандырылмаған және ыстықтан шаршаған македониялық әскер Кунакса жазығында Дарийден жеңіліске ұшырар еді. Александр солтүстік жолды таңдағанда, Мазай хабар жеткізу үшін Вавилонға оралған болуы керек. Дарий, әдетте, Александрдың Тығрыс өзенін кесіп өтуіне кедергі келтіруді көздеген. Бұл жоспар сәтсіз аяқталды, өйткені Александр Вавилонға қарағанда Тапсакқа жақын жерде өзенді кесіп өтті. Ол жағдайға қарай әрекет етіп, Гаугамеланы шайқас үшін ең қолайлы орын деп таңдаған болар. Ал тарихшы Йона Лендеринг, керісінше, Дарий македониялықтарды парсылардың таңдаған шайқас алаңы болған Гаугамелаға әдейілеп жетеледі деп санайды.

Орналасқан жері

Ұрыс алаңының нақты орны белгілі емес, өйткені ежелгі дереккөздер кейде үйлеспейді және нақты топографиялық немесе географиялық ақпаратты қамтамасыз етпейді. Бұл аймақтардың барлығы қазіргі Ирактың Ниневия жазығында, Мосулдың шығысында және Эрбильдің батысында, Джебель Маклубтың (Маклуб тауы және Альфаф тауы деп те аталады) солтүстігінде және оңтүстігінде орналасқан. Арианның мәліметінше, Дарийдің әскері 40 000 атты және 1 000 000 жаяу әскерден тұрған, Диодор Сицилиялық оны 200 000 атты және 800 000 жаяу әскерден құралған деп есептейді, Плутарх 1 000 000 әскерден (құрамына қатысты егжей-тегжейлі ақпаратсыз) тұратынын айтады, ал Курций Руф оның 45 000 атты және 200 000 жаяу әскерден тұратынын көрсетеді. Бұдан өзге, Ариан, Диодор және Курцийдің айтуынша, Дарийдің 200 соғыс күймесі болған, ал Ариан 15 соғыс пілі туралы хабарлайды. Дарийдің жаяу әскеріне шамамен 2000 грек жалдамалы гоплиттері кірген. Арианның сөзіне қарағанда, үнді әскерлері де жұмылдырылған. Ол Дарий III «Бактриялықтармен шектес үндістердің, сондай-ақ Бактрияның сатрапы Бесс басқаруымен бактриялықтар мен соғдиандықтардың көмегін алды» деп түсіндіреді. Бұл үндістер, әдетте, Гандара аймағынан шыққан болуы мүмкін. Арианның мәліметінше, үнді «тау халқы» сатрап Барсент басқаратын арахоттарға қосылған, және олар саттагидтер немесе хиндустар болған деп саналады. Дарийдің әскері сандар бойынша басым болғанымен, оның көп бөлігі Ескендірдің әскерінен сапасы төмен болды. Ескендірдің пезхетайройлары алты метрлік сараймен қаруланған. Парсы жаяу әскерінің негізгі бөлігі Ескендірдің пезхетайройлары мен гоплиттеріне қарағанда нашар жаттығудан өткен және жабдықталған. Дарийдің құрметті жаяу әскері – оның 2000 грек гоплиттері және 10 000 өлі емес сақшылары ғана болды. Грек жалдамалылары үш метрден аспайтын сүңгілермен қаруланған фалангамен соғысқан, ал өлі емес сақшылардың сүңгілері екі метрлік болған. Персия әскерлерінің арасында ең жақсы қаруланғандары – гректер сияқты қаруланған армяндықтар, олар фаланга түрінде соғысқан болуы мүмкін.

Бастапқы тәртіп

Персиялықтар майданда болғанда шайқас басталды. Дарий өзінің шығыс сатрапиялары мен одақтас скиф тайпаларынан ең жақсы ат әскерін жинап, соғыс арбаларын қолданды. Оның 15 үнді пілі мен соғыс күймелері болды. Бірақ, шайқас барысында олар туралы есімдері аталмағандықтан және кейіннен перстердің лагерінен табылуынан, пілдер кері қайтарылған болуы мүмкін. Мүмкін, себебі шаршау болды. Персия патшаларының дәстүрі бойынша Дарий өзінің ең жақсы жаяу әскерін ортаға орналастырды. Оның оң жағында Кария атты әскері, грек жалдамалылары және парсы атты күзетшілері болды. Оң ортаға парсы жаяу қарауылдары (гректерде алма алып жүрушілер/өлімсіздер), үнді атты әскері және мардиан садақшылары орналастырылды. Екі жақта да атты әскер тұрды. Бесс сол жақ қанатқа бактриялықтар, дахалықтар, арахосиялықтар, парсылықтар, сузиялықтар, кадүсиялықтар және скифтерді басқарды. Арбалар алдыңғы қатарға бактриялықтардың шағын тобымен қойылды. Мазай оң жақ қанатқа Сириялықтар, Медиялықтар, Месопотамиялықтар, Парфиялықтар, Сакалықтар, Тапуриялықтар, Гирканиялықтар, Кавказ албаниялықтары, Сакесиниялықтар, Каппадокиялықтар және Армениялықтардың атты әскерлерін басқарды. Каппадокиялықтар мен Армениялықтар басқа атты әскерлердің алдына қойылды және шабуылға жетекшілік етті. Албан атты әскері гректердің сол жағын айналып өтуге жіберілді. Курцийдің сөзіне сәйкес, садақшылардың барлығы амардтар болған. Македониялықтар екіге бөлінді, оң жағы Александрдың, сол жағы Парменионның тікелей басқаруында болды. Александр өзінің серіктес атты әскерімен соғысты. Олармен бірге паиондықтар мен гректердің жеңіл атты әскері де болды. Жалдамалы атты әскер екі топқа бөлінді: тәжірибелілер оң қанатта, ал қалғандары агриандар мен грек садақшыларының алдында, фаланганың қасында тұрды. Парменион сол жақта тессалиялықтар, грек жалдамалылары және фракиялық атты әскерімен орналасты. Олар Александр оң жақтан шешуші соққы берген кезде, қорғаныс шараларын жүргізуге тиіс болды. Оң ортада криттік жалдамалылар тұрды. Олардың артында Филиптің басқаруындағы тессалиялық атты әскері мен ахаялық жалдамалылар тұрды. Олардың оң жағында одақтас грек атты әскерінің тағы бір бөлігі болды. Содан фаланга екі қатарлы түрде шықты. Атты әскерде 5:1-ден асып түсетін санда басымдыққа ие болып, олардың қатары бір шақырымнан асып кеткендіктен, гректердің перстермен қоршалуы мүмкін болды. Екінші қатарға кез келген қанаттық бөлімдермен күресуге бұйрық берілді. Бұл екінші қатар көбінесе жалдамалылардан құралды.

Ұрыстың басталуы

Александр жаяу әскеріне дұшпанның ортасына қарай фаланга түзілімінде жүріп өтуге бұйрық берді. Македониялықтар 45 градусқа қанаттарын артқа бұрып, парсы атты әскерін шабуылға ынталандыру үшін алға жылжыды. Фалангалар парсы жаяу әскерімен шайқасқанда, Дарий өзінің атты әскерінің көп бөлігін және бір бөлігі тұрақты жаяу әскерін Парменион әскеріне, сол қанатка шабуыл жасауға жіберді. Шаяу кезінде Александр сирек кездесетін, кейін бірнеше рет қайталанған ерекше стратегия қолданды. Жаяу әскер ортада парсы әскерімен шайқасқанда, Александр серіктес атты әскерімен бірге оң қанатын шетіне дейін атпен жүрді. Оның жоспары – парсы атты әскерінің барынша көп бөлігін қанаттарға тартып, дұшпан қатарында жарық жасап, содан кейін Дарийге шешуші соққы беру болатын. Бұл үшін мінсіз уақытты табу және шебер маневр жасау қажет еді, ал Александр өзі бірінші болып қимыл жасады. Ол Дарийді шабуылға мәжбүрлейді (олар дайындалған жерден жылдам шығып кетеді), бірақ Дарий Исс шайқасында осындай түзілімге қарсы болғаннан кейін бірінші болып шабуылдауға құлшынбады. Соңында Дарийдің қолынан келді, ол шабуыл жасады.

Персияның арабалары шабуылға түседі

Дарий енді өз соғыс арбаларын Ескендірдің жеке басқаруындағы әскерлерге шабуылдады; көптеген арбалар Агриандықтар мен серік атты әскерінің алдына орналастырылған сүңгілеушілердің тоқтатып қалды. Арбалардың өте алғандары Македониялық қатарға шабуыл жасады, олар қатарларын ашып, арбалардың зиянсыз өтуіне мүмкіндік беретін жолақтар жасады. Гипаспистер мен атты әскердің қарулы жалдамалылары осы аман қалғандарға шабуыл жасап, жойды.

Александрдың шешуші шабуылы

Парсы әскері гректердің қанатына қарай шабуыл жасағанда, Александр біртіндеп арттық күштерін енгізе бастады. Ол өз серіктерін шайқастан шығарып, шешуші шабуылға дайындалды. Олардың артында күзетшілер бригадасы және ол шайқастан қайтара алатын фаланга батальондары болды. Ол өз бөлімдерін алып кенеге (көкек) түрінде құрып, шабуылға өзі жетекшілік етті. Парсы жаяу әскері орталықта фалангамен әлі де шайқасып жатқандықтан, Александрдың шабуылына тойтарыс беруге тырысуларға кедергі келтірді. Бұл үлкен кене әлсіреген парсы орталығына соғылып, Дарийдің жеке күзетін және грек жалдамалыларын талқандады. Дарийдің қашып кету қаупі туды, қазіргі кезде кең таралған пікір бойынша, ол бірінші болып қашып кетті, ал оның әскері де оның соңынан ерді. Бұл Арианның баяндамасына сүйенеді:

Қысқа уақытқа қолға-қол соғыс болды, бірақ Александрдың өзі басқарған македониялық атты әскері күшпен алға жылжып, парсыларға шабуыл жасап, олардың беттерін найзаларымен тегіс еткенде, және македониялық фалангалар тығыз қатарда, ұзын найзаларымен шабуыл жасағанда, бәрі бірге Дарийге үлкен қорқыныш сезімін тудырды, ол бұрыннан-ақ үрейленген еді, сондықтан ол бірінші болып бұрылып қашты.

Сол жақ қанаты

Александр осы сәтте Дарийді қууға мүмкіндігі болды. Алайда, ол Парменионнан (кейін Каллистен және басқалар Парменионды жамандау үшін пайдаланған оқиға) сол жақтан шұғыл хабарлар алды. Парменионның қанатын парсы оң қанатының атты әскері қоршап алғандай көрінді; барлық жағынан шабуылға ұшырағандықтан, ол дүрбелеңге түсті. Александр Дарийді қууды және оны өлтіру мүмкіндігін таңдауға тиіс болды, бұл соғысты бірден аяқтауға мүмкіндік берер еді, бірақ армиясын жоғалту қаупі бар еді, немесе Парменионға көмектесу және күштерін сақтап қалу үшін сол қанатка қайтуға тиіс еді, осылайша Дарийге айналасындағы тауларға қашуға мүмкіндік беруге тиіс еді. Ол Парменионға көмектесуге шешім қабылдады және кейін Дарийді қуды. Сол жақта тұрып, Симмиас басқаратын пезhetaйрои бригадасы Александрдың шешуші шабуылына ілесе алмағандықтан, македондық фаланганың сол және орталық бөлігі арасында олқылық пайда болды, өйткені олар қатты қысымға ұшырады. Персия және үнді атты әскері Дариймен бірге орталықта бұзып өтті. Алайда, олар фаланганы немесе Парменионды арттан шабуылдамай, тонау үшін лагерьке қарай бет бұрды. Олар сондай-ақ патша анасы Сисигамбисті құтқаруға тырысты, бірақ ол олармен бірге барудан бас тартты. Бұл шабуылшылар өз кезегінде тонау кезінде артқы резервтік фаланга шабуылымен шабуылға алынып, таратылды. Арриан бұл оқиғаны шайқастың ең қаһарлы кезеңі деп сипаттады, өйткені Александр мен оның серіктері парсы оң қанатының атты әскерімен кездесті, олар үндістерден, парфтардан және "парсылардың ең батыл және көп санды бөлімшесінен" құралған, қашуға тырысып, өтуге асығысқан. Бұл шайқаста 60 серік қаза тапты, ал Гефестион, Коэн және Менидас жарақат алды. Алайда Александр жеңіске жетті, және Мазай да Бесс сияқты күштерін кері тартып алды. Бірақ, Бесспен болған жағдайдан айырмашылығы, парсылар тез арада тәртіпсіздікке түсті, өйткені тессалиялықтар мен басқа да атты әскер бөлімдері қашқан жауларына қарсы шабуыл жасады.

Салдары

Ұрыстан кейін Парменион парсы жүктерін жинады, ал Александр және оның жеке күзетшілері Дарийді қуды. Исс шайқасында болғандай, 4000 таланттық зор олжаға қол жеткізілді, соның ішінде патшаның жеке күймесі мен садағы, соғыс пілдері. Бұл парсылар үшін салмақты жеңіліс болды және Александрдың ең ұлы жеңістерінің бірі еді. Дарий шағын жасағымен атпен қашып құтылуға үміттенді. Бактриялық атты әскер және Бесс оны қуып жететін болды, сондай-ақ патшалық гвардиясының аман қалғандары мен 2000 грек жалдамалы әскерлері де қосылды. Осы кезде Парсы империясы екіге – шығысқа және батысқа бөлінді. Қашқан Дарий өзінің қалған әскеріне сөз сөйледі. Ол шығысқа қарай жол тартатындығын және Александрға қарсы жаңа әскер жинауды жоспарлады, гректердің Бабылға бет алатынын болжай отырып. Сонымен қатар, ол шығыс сатраптарына адал болуларын сұрап хаттар жіберді. Бірақ сатраптардың ойлары басқаша еді. Бесс Дарийді өлтіріп, содан кейін шығысқа қашты. Александр Дарийдің өлтірілгенін естігенде, өзі құрметтеген жаудың осындай жағдайда қаза тапқанына өкінді және Парсы империясының бұрынғы салтанатты астанасы Персепольде Дарийге толыққанды жерлеу рәсімін өткізді. Одан кейін ол Бесті ашумен қуды, келесі жылы оны қолға түсіріп, жазалады. Қалған сатраптардың көпшілігі Александрға адалдықтарын білдіріп, лауазымдарында қалуға рұқсат алды. Әдетте, Ахеменидтердің Парсы империясы Дарийдің өлімімен аяқталды деп есептеледі.