Арыстан, Қарлы Ханым және Гардероб

Кіріспе

1950 жылы балаларға арналған К. С. Льюисдің фантастикалық романы

«Арыстан, сиқыршы және гардероб» – К. С. Льюистің 1950 жылы Джеффри Блес баспасынан шыққан балаларға арналған портал фантастикасы. Бұл «Нарния жылнамалары» (1950–1956 жж.) сериясындағы жеті романның біріншісі және ең танымал туындысы. Автордың барлық кітаптарының арасында осы кітап кітапханаларда ең көп кездеседі. Бұл «Нарния жылнамаларының» жазылып, басылған алғашқы кітабы, бірақ жаңа басылымдарда оқиғалардың ішкі хронологиясына сәйкес реттелгендіктен екінші том ретінде көрсетілген. Басқа «Жылнамалар» сияқты, оны Паулин Бейнс суреттеген, және оның суреттері көптеген кешіккен басылымдарда сақталған. 2003 жылы «Арыстан, сиқыршы және гардероб» BBC-нің «The Big Read» дауыс беруінде тоғызыншы орынға ие болды. Time журналы осы романды «Барлық уақыттың 100 үздік жасөсперім кітабы» тізіміне, сондай-ақ 1923 жылдан бері жарық көрген 100 үздік ағылшын тіліндегі роман тізіміне қосты.

Сюжет

Питер, Сьюзан, Эдмунд және Люси Певенси 1940 жылы Лондоннан Блитцтен қашу үшін эвакуацияланады және профессор Дигори Киркпен бірге Англияның ауылдық жеріндегі үлкен үйге орналастырылады. Үйді зерттеу барысында Люси гардеробқа кіріп, Нарнияның сиқырлы әлемін ашады. Мұнда ол Тумнус есімді фаунмен кездеседі, оны "мырза Тумнус" деп атайды. Тумнус оны өз үңгіріне шайға шақырады және Люсиді Ақ Сиқыршыға, Нарнияның жалған билеушісіне, жерді мәңгілік қысқа ұстап тұрғаны туралы хабарлауға ниеттенгенін мойындайды, бірақ ол өкініп, оны үйге қайтарады. Люсидің бауырлары бастапқыда Нарния туралы оның әңгімесіне сенбесе де, Эдмунд оның ізінен гардеробқа кіріп, Нарнияның бөлек аймағына келіп, өзін Нарнияның патшайымы деп атаған Ақ Сиқыршымен кездеседі. Сиқыршы Эдмундқа түрік тіліндегі тәттілерден ұсынып, оны бауырларын өзіне әкелуге көндіреді, оған ханзада болады деген уәде береді. Эдмунд Люсимен қайта қосылады және екеуі де үйлеріне оралады. Алайда, Люсиден Ақ Сиқыршының кім екенін білгеннен кейін Эдмунд Питер мен Сьюзанға Нарнияның бар екенін мойындамайды. Біраз уақыттан кейін төрт бала да Нарнияға бірге кіреді, бірақ Тумнус сатқындық үшін тұтқындалғанын біледі. Балалар Мистер және Миссис Бивермен дос болады, олар оларға «Адамның екі ұлы мен Хауаның екі қызы» Кейр Паравелдің төрт тағына отырғанда Ақ Сиқыршының билігі аяқталады және Нарнияның нағыз билеушісі – Аслан есімді ұлы арыстан бірнеше жылдан кейін Тас үстелге оралады деген болжамды айтады. Эдмунд Ақ Сиқыршының сарайына қашып кетеді, онда ол Сиқыршының жауларымен толы ауланы көреді. Эдмунд Асланның оралуын Ақ Сиқыршыға хабарлайды, ол Эдмундпен бірге Тас үстелге қарай жол тартады және Эдмундтың бауырларын және бобрларды өлтіруге бұйырады. Осы уақытта Бобрлар Эдмундтың қайда кеткенін біліп, балаларды Асланмен Тас үстелде кездестіреді. Жолда топ қардың еруін байқайды және оны Ақ Сиқыршының сиқырының әлсірегенінің белгісі деп қабылдайды. Бұл туралы Нарнияның сиқырымен шыға алмаған Санта Клаустың келгені растайды, ол топқа сыйлықтар мен қару-жарақтар сыйлайды. Балалар мен бобрлар Тас үстелге жетеді және Асланмен оның әскерімен кездеседі. Ақ Сиқыршының қасқыр капитаны Могрим лагерьге жақындап, Сьюзанға шабуыл жасайды, бірақ оны Питер өлтіреді. Ақ Сиқыршы келіп, Асланмен келіссөздер жүргізеді, «Уақыттың басынан бергі терең сиқырды» шақырып, оған Эдмундты сатқындық үшін өлтіруге құқық береді. Аслан содан кейін Сиқыршымен жеке сөйлеседі, ал оралғанда ол Сиқыршы Эдмундтың өміріне талап етуден бас тартқанын жариялайды. Аслан мен оның ізбасарлары лагерьді жақын орманға көшіреді. Сол кешкі Сьюзан мен Люси Асланды Тас үстелге жасырын ілеседі. Олар Сиқыршының Асланды өлтіргенін алыстан бақылайды, олар Эдмундты сақтап қалу үшін келісімге келгендей. Ертесі күні Аслан «Уақыттың басынан бұрынғы терең сиқырмен» қайта тіріледі, ол ерікті құрбан сатқынның орнын алмаса, өлімді кері қайтаруға қабілетті. Аслан қыздарды Сиқыршының сарайына алып барып, Сиқыршының тасқа айналдырған нарниялықтарды қайта тірілтеді. Олар Нарния күштерімен Сиқыршының әскерімен шайқасады. Нарния әскері жеңіске жетеді, ал Аслан Сиқыршыны өлтіреді. Содан кейін Певенси балалары Кейр Паравелде Нарнияның патшалары мен патшайымдары болып тағайындалады. Ұзақ және бақытты билік еткеннен кейін, енді ересектерге айналған Певенсилер ақ елікке аң аулауға шығады, ол оны ұстағандардың тілектерін орындайды деген сенімде. Төртеу Нарнияның кіреберісін белгілейтін шам бағанасына жетеді және оны ұмытып, гардероб арқылы Англияға қайта оралады; олар қайтадан балаларға айналады, кеткендерінен бері уақыт өткен жоқ. Олар осы оқиғаны профессорға айтады, ол оларға сенеді және балалар күтпеген кезде Нарнияға қайта оралатынын айтады.

Peter, Susan, Edmund and Lucy Pevensie are evacuated from London in 1940, to escape the Blitz, and sent to live with Professor Digory Kirke at a large house in the English countryside. While exploring the house, Lucy enters a wardrobe and discovers the magical world of Narnia. Here, she meets the faun named Tumnus, whom she addresses as "Mr. Tumnus". Tumnus invites her to his cave for tea and admits that he intended to report Lucy to the White Witch, the false ruler of Narnia who has kept the land in perpetual winter, but he repents and guides her back home. Although Lucy's siblings initially disbelieve her story of Narnia, Edmund follows her into the wardrobe and winds up in a separate area of Narnia and meets the White Witch, who calls herself the Queen of Narnia. The Witch plies Edmund with Turkish delight and persuades him to bring his siblings to her with the promise of being made a prince. Edmund reunites with Lucy and they both return home. However, Edmund denies Narnia's existence to Peter and Susan after learning of the White Witch's identity from Lucy. Soon afterwards, all four children enter Narnia together, but find that Tumnus has been arrested for treason. The children are befriended by Mr. and Mrs. Beaver, who tell them of a prophecy that claims the White Witch's rule will end when "two Sons of Adam and two Daughters of Eve" sit on the four thrones of Cair Paravel, and that Narnia's true ruler – a great lion named Aslan – is returning at the Stone Table after several years of absence. Edmund slips away to the White Witch's castle, where he finds a courtyard filled with the Witch's enemies turned into stone statues. Edmund reports Aslan's return to the White Witch, who begins her movement toward the Stone Table with Edmund in tow, and orders the execution of Edmund's siblings and the Beavers. Meanwhile, the Beavers realise where Edmund has gone, and lead the children to meet Aslan at the Stone Table. During the trek, the group notices that the snow is melting, and take it as a sign that the White Witch's magic is fading. This is confirmed by a visit from Father Christmas, who had been kept out of Narnia by the Witch's magic, and he leaves the group with gifts and weapons. The children and the Beavers reach the Stone Table and meet Aslan and his army. The White Witch's wolf captain Maugrim approaches the camp and attacks Susan, but is killed by Peter. The White Witch arrives and parleys with Aslan, invoking the "Deep Magic from the Dawn of Time" which gives her the right to kill Edmund for his treason. Aslan then speaks to the Witch alone, and on his return he announces that the Witch has renounced her claim on Edmund's life. Aslan and his followers then move the encampment into the nearby forest. That evening, Susan and Lucy secretly follow Aslan to the Stone Table. They watch from a distance as the Witch puts Aslan to death – as they had agreed in their pact to spare Edmund. The next morning, Aslan is resurrected by the "Deeper Magic from before the Dawn of Time", which has the power to reverse death if a willing victim takes the place of a traitor. Aslan takes the girls to the Witch's castle and revives the Narnians that the Witch had turned to stone. They join the Narnian forces battling the Witch's army. The Narnian army prevails, and Aslan kills the Witch. The Pevensie children are then crowned kings and queens of Narnia at Cair Paravel. After a long and happy reign, the Pevensies, now adults, go on a hunt for the White Stag who is said to grant the wishes of those who catch it. The four arrive at the lamp post marking Narnia's entrance and, having forgotten about it, unintentionally pass through the wardrobe and return to England; they are children again, with no time having passed since their departure. They tell the story to the Professor, who believes them and reassures the children that they will return to Narnia one day when they least expect it.

Негізгі кейіпкерлер

Люси төрт бауырдың ең кішісі. Кейбір жағынан ол оқиғаның басты кейіпкері. Профессордың үйін зерттегенде ол киім шкафына кіріп, әлдебірде Нарния жерін ашады. Люси үш бауырына Нарния туралы айтқанда, олар оған сенбейді: Питер мен Сьюзан оның ойын ойнап отырғанын ойлайды, ал Эдмунд оны үнемі мазақтайды. Нарнияда ол Батыл Люсия патшайымы болып тағайындалады. Эдмунд төрт бауырдың екіншісі. Оның ағалары мен апаларымен қарым-қатынасы жаман. Эдмунд жалғаншы ретінде танымал және Люсиді жиі мазақтайды. Ақ сиқыршының билік және сиқырлық сыйлықтардың шексіз қорын уәделеуіне алданған Эдмунд бауырларына сатқындық жасайды. Кейін ол өкініп, Ақ сиқыршыны жеңуге көмектеседі. Соңында ол Әділ Эдмунд патшасы болып тағайындалады. Сьюзан екінші үлкен бауыр. Ол Нарнияға барып келгенше оған сенбейді. Ол және Люси Асланмен бірге Тас үстелге саяхат жасайды, онда ол Эдмундтың орнына сиқыршыға өмірін беруге рұқсат береді. Асланның денесіне қарап, оның қадір-қасиетін қайтару үшін тұмсығын алып тастайды және оның байлауларын кеміретін тышқандар тобына бақылайды. Содан кейін ол оның қайта тірілуіне қуанып, маңызды шайқасқа күш қосуға тырысады. Сьюзан Мейірімді Сьюзан патшайымы болып тағайындалады. Питер үлкен бауыр. Ол кіші бауырлары арасындағы дауларды әділдікпен шешеді және Эдмундты оның мінезі үшін жиі сөкпейді. Питер Люсидің Нарния туралы әңгімелеріне өзі көзімен көрмейінше сенбейді. Ол Могримды өлтіргені үшін және Ақ сиқыршыны құлату үшін шайқаста басшылық еткені үшін батыр ретінде құрметтеледі. Ол Нарнияның Жоғарғы патшасы болып жарияланады және Ұлы Питер деп аталады. Аслан, арыстан, Нарнияның және басқа да сиқырлы елдердің заңды патшасы. Ол Эдмундты құтқару үшін өзін құрбан етеді, бірақ Нарния тұрғындарына және Певенси балаларына Ақ сиқыршы мен оның қол астындағыларына қарсы көмектесу үшін уақытында қайта тіріледі. "Теңіздің үстіндегі Императордың ұлы" (Құдайға сілтеме) ретінде Аслан Нарнияның құдіретті жаратушысы. Льюис Асланды Мәсіхтің бейнесі ретінде жазғанын айтты, бірақ бұл аллегориялық бейне емес. Ақ сиқыршы - өздігінен патшайым болып жариялаған және оқиғаның басты қарсыласы. Оның Нарниядағы билігі қысты жүз жыл бойы тоқтатусыз жалғастырып келеді. Ол ашуланса, жаратылыстарды таяғымен тасқа айналдырады. Ол "Адамның екі ұлы мен Хауаның екі қызы" (яғни екі еркек және екі әйел) оның орнын басады деген болжамның орындалуынан қорқады. Ол көбінесе "Ақ сиқыршы" немесе жай ғана "Сиқыршы" деп аталады. Оның нақты аты, Жадис, Тұмнус тұтқынға алынғаннан кейін оның есігіне қалдырылған хабарламада бір рет кездеседі. Кейін Льюис оның өмірбаянын және Нарния әлеміне қалай келгенін түсіндіретін преквел жазды. Профессор - мейірімді қарт кісі, ол балаларды Лондоннан эвакуациялау кезінде қабылдайды. Ол Люсидің Нарния жеріне барғанына бірінші болып сенеді. Ол басқаларын оның ойлап тапқандықтарына сендіруге тырысады. Балалар Нарниядан оралғаннан кейін, ол олардың бір күні қайта оралатынына сендіреді. Кітапта ол Нарния туралы өзі айтқаннан да көп білетіні айтылады (бұл серияның кейінгі кітаптарында кеңінен жазылған). Тумнус, фавн, Люсидің (оны "Тұмнус мырза" деп атайды) Нарнияда кездесетін алғашқы адамы. Тумнус Люсимен достық қарым-қатынас жасайды, бірақ Ақ сиқыршының кез келген адамды тапқан жағдайда тапсыру туралы бұйрығы бар. Ол бастапқыда бұйрыққа бағынуды жоспарлайды, бірақ Люсиді ұнатып қалғаннан кейін, ол Сиқыршының күштерін ескертуге шыдамайды. Оның орнына ол оны өз елінің қауіпсіздігіне қарай сүйемелдейді. Оның жақсылығы кейін Эдмундпен Сиқыршыға беріледі. Сиқыршы Тумнусты тұтқындауға бұйрық береді және оны тасқа айналдырады, бірақ кейіннен Аслан оны қайта тірілтеді. Мистер және Миссис Бивер, екі бобр, Тумнустың достары. Олар Питер, Сьюзан және Люсиге қонақ болып, оларды Асланға жетеледі.

Lucy is the youngest of four siblings. In some respects, she is the primary character of the story. She is the first to discover the land of Narnia, which she enters inadvertently when she steps into a wardrobe while exploring the Professor's house. When Lucy tells her three siblings about Narnia, they do not believe her: Peter and Susan think she is just playing a game, while Edmund persistently ridicules her. In Narnia, she is crowned Queen Lucy the Valiant. Edmund is the second youngest of four siblings. He has a bad relationship with his brother and sisters. Edmund is known to be a liar, and often harasses Lucy. Lured by the White Witch's promise of power and an unlimited supply of magical treats, Edmund betrays his siblings. He later repents and helps defeat the White Witch. He is eventually crowned King Edmund the Just. Susan is the second oldest sibling. She does not believe in Narnia until she actually goes there. She and Lucy accompany Aslan on the journey to the Stone Table, where he allows the Witch to take his life in place of Edmund's. Tending to Aslan's carcass, she removes a muzzle from him to restore his dignity and oversees a horde of mice who gnaw away his bonds. She then shares the joy of his resurrection and the endeavor to bring reinforcements to a critical battle. Susan is crowned Queen Susan the Gentle. Peter is the eldest sibling. He judiciously settles disputes between his younger brother and sisters, often rebuking Edmund for his attitude. Peter also disbelieves Lucy's stories about Narnia until he sees it for himself. He is hailed as a hero for the slaying of Maugrim and for his command in the battle to overthrow the White Witch. He is crowned High King of Narnia and dubbed King Peter the Magnificent. Aslan, a lion, is the rightful King of Narnia and other magic countries. He sacrifices himself to save Edmund, but is resurrected in time to aid the denizens of Narnia and the Pevensie children against the White Witch and her minions. As the "son of the Emperor Over the Sea" (an allusion to God the Father), Aslan is the all powerful creator of Narnia. Lewis revealed that he wrote Aslan as a portrait, although not an allegorical portrait, of Christ. The White Witch is the land's self proclaimed queen and the primary antagonist of the story. Her reign in Narnia has made winter persist for a hundred years with no end in sight. When provoked, she turns creatures to stone with her wand. She fears the fulfilment of a prophecy that "two sons of Adam and two daughters of Eve" (meaning two male humans and two female humans) will supplant her. She is usually referred to as "the White Witch", or just "the Witch". Her actual name, Jadis, appears once in the notice left on Tumnus's door after his arrest. Lewis later wrote a prequel to include her back story and account for her presence in the Narnian world. The Professor is a kindly old gentleman who takes the children in when they are evacuated from London. He is the first to believe that Lucy did indeed visit a land called Narnia. He tries to convince the others logically that she did not make it up. After the children return from Narnia, he assures them that they will return one day. The book hints that he knows more of Narnia than he lets on (hints expanded upon in later books of the series). Tumnus, a faun, is the first individual Lucy (who calls him "Mr. Tumnus") meets in Narnia. Tumnus befriends Lucy, despite the White Witch's standing order to turn in any human he finds. He initially plans to obey the order but, after getting to like Lucy, he cannot bear to alert the Witch's forces. He instead escorts her back towards the safety of her own country. His good deed is later given away to the Witch by Edmund. The witch orders Tumnus arrested and turns him to stone, but he is later restored to life by Aslan. Mr. and Mrs. Beaver, two beavers, are friends of Tumnus. They play host to Peter, Susan and Lucy and lead them to Aslan.

Суреттер

Льюистің баспашысы Джеффри Блес оған роман мен Нарния сериясы үшін суретшіні өзі таңдауға рұқсат берді. Льюис Паулин Бейнсті таңдады, мүмкін Дж. Р. Р. Толкиннің ұсынысымен. 1949 жылдың желтоқсан айында Блес Льюиске романның алғашқы суреттерін көрсетті, ал Льюис Бейнске, әсіресе егжей-тегжейлілігі үшін, құттықтау хат жіберді. Льюис суреттерді бағалағанын "Соңғы шайқас" кітабы 1956 жылғы ең жақсы балалар кітабы үшін Карнеги медалін жеңіп алғаннан кейін Бейнске жазған хатынан көруге болады: «Бұл біздің медаліміз емес пе? Мен суреттер де, мәтін де ескерілгеніне сенімдімін». Романның британдық басылымында 43 иллюстрация болса, американдық басылымдарда көбінесе одан аз болды. 1970 мен 1994 жылдар аралығында Collier баспасы шығарған, миллиондаған дана сатылған АҚШ-тың танымал жұмсақ мұқабалы басылымында бар болғаны 17 иллюстрация болды, олардың көпшілігі түпнұсқадан қатты қиылып, сол елдегі көптеген оқырмандарға романды оқуда өте әлгішекті тәжірибе сыйлады. 1994 жылғы HarperCollins басылымында барлық иллюстрациялар қайта жаңартылды, бірақ бұл суреттердің алғашқы басылымдардағы айқындығы болмады.

Қабылдау

Льюис «Арыстан, сиқыршы және киім шкафы» романын жазуды өте ұнатты және алғашқы романы аяқталғаннан кейін көп ұзамай «Принц Каспиан» романының жалғасын жазды. Ол жалғасын 1949 жылдың соңында, алғашқы кітабын бітіргеннен кейін бір жылдан да аз уақыт өткенде аяқтады. «Арыстан, сиқыршы және киім шкафы» 1949 жылы аз оқырмандарға ие болды және 1950 жылдың соңына дейін жарияланбады, сондықтан оның бастапқы ынтасы жұртшылықтың оң пікірінен туындамады. Льюис бүгінде Нарния оқиғалары арқасында өте табысты балалар жазушысы ретінде танымал болғанымен, бастапқы сын-пікірлер сыңарлы болды. Сол кезде балалар әдебиетінде реализм басым болды; қиял-ғажайыптар мен ертегілер тек өте кішкентай оқырмандарға ғана лайықты және үлкен балаларға зиянды, тіпті күнделікті өмірмен байланысу қабілеттерін шектеуі мүмкін деп есептелді. Кейбір сыншылар осы туындының тым әдепкілікке толы деп санайды немесе христиандық элементтер балаларды дінге баулуға бағытталған асыра шектенген әрекеттер деп түсіндірді. Басқалары көптеген зорлық-зомбылық көріністері балаларды қорқытуы мүмкін деп алаңдады. Льюистің баспагері Джеффри Блес Нарния ертегілері сатылмауынан қорқып, оның беделін түсіріп, басқа кітаптарының сатылуына кері әсер ете алады деп ойлады. Дегенмен, роман мен оның жалғасы жас оқырмандардың арасында үлкен танымалдылыққа ие болды, ал Льюистің баспагері жақын арада Нарния туралы жаңа әңгімелерді шығаруға құштар болды. 2004 жылы АҚШ-та жүргізілген зерттеуде «Арыстан» кітабы Калифорния штатының Сан-Диего округіндегі мектептердегі жетінші сынып оқушылары арасында жиі оқылатын кітап екені анықталды. 2005 жылы ол 1923 жылдан бері жарық көрген 100 ең жақсы ағылшын тіліндегі роман тізіміне (Time журналының рейтингсіз тізімі) енді. 2012 жылы ол негізінен АҚШ аудиториясына арналған School Library Journal журналының сауалнамасында барлық уақыттың балалар романдарының арасында бесінші орынды иеленді. 2012 жылы Вустер университетінің жүргізген зерттеуі бойынша, Ұлыбританияда бала кезінде оқыған кітаптардың саны бойынша «Алисаның ғажайыптар еліндегі оқиғаларынан» кейін екінші орында тұрды. (Ересектер, әсіресе ата-аналар, келесі ұрпақтың оқуы тиіс кітаптар ретінде Алиса мен Арыстанды тиісінше бесінші және алтыншы орындарға қойды, немесе олардың балалары өмір бойы оқуы керек деп санайтын.) TIME журналы бұл романды «All TIME 100 Novels» (1923-2005 жылдардағы ең жақсы ағылшын тіліндегі романдар) тізіміне қосты. 2003 жылы роман BBC-нің «The Big Read» сауалнамасында тоғызыншы орынды иеленді. Сондай-ақ, ол 47 шетел тіліне аударылды.

Lewis very much enjoyed writing The Lion, the Witch and the Wardrobe and embarked on the sequel Prince Caspian soon after finishing the first novel. He completed the sequel by the end of 1949, less than a year after finishing the initial book. The Lion, the Witch and the Wardrobe had few readers during 1949 and was not published until late 1950, so his initial enthusiasm did not stem from favourable reception by the public. While Lewis is known today on the strength of the Narnia stories as a highly successful children's writer, the initial critical response was muted. At the time, children's stories being realistic was fashionable; fantasy and fairy tales were seen as indulgent, appropriate only for very young readers and potentially harmful to older children, even hindering their ability to relate to everyday life. Some reviewers considered the tale overtly moralistic or the Christian elements overstated attempts to indoctrinate children. Others were concerned that the many violent incidents might frighten children. Lewis's publisher, Geoffrey Bles, feared that the Narnia tales would not sell, and might damage Lewis's reputation and affect sales of his other books. Nevertheless, the novel and its successors were highly popular with young readers, and Lewis's publisher was soon eager to release further Narnia stories. A 2004 U. S. study found that The Lion was a common read aloud book for seventh graders in schools in San Diego County, California. In 2005, it was included on Time unranked list of the 100 best English language novels published since 1923. In 2012, it was ranked number five among all time children's novels in a survey published by School Library Journal, a monthly with a primarily U. S. audience. A 2012 survey by the University of Worcester determined that it was the second most common book that UK adults had read as children, after Alice's Adventures in Wonderland. (Adults, perhaps limited to parents, ranked Alice and The Lion fifth and sixth as books the next generation should read, or their children should read during their lifetimes.) TIME included the novel in its "All TIME 100 Novels" (best English language novels from 1923 to 2005). In 2003, the novel was listed at number 9 on the BBC's survey The Big Read. It has also been published in 47 foreign languages.

Оқу тәртібі

Нарния сериясының оқу реті, олардың жариялану тәртібі өзгергенде – бастапқысынан (Арыстан, Сиқыршы және Гардеробтан бастап) кейін қабылданған, қазіргі кезде кең таралған оқиғалардың хронологиялық ретіне (Саққырдың Немере Інісінен бастап) – көп жылдар бойы қызу талқылаулардың нысаны болды. Арыстан алғашқыда Хроникалардың бірінші кітабы ретінде жарық көрген, және романның көптеген қайта басылымдары сол тәртіпті сақтады, 1980 жылы Коллинстің «Фонтана Лайонс» басылымынан басқа. 1994 жылы HarperCollins серияның бірыңғай, бүкіл әлемдік басылымын ұсынғанда, бұл реттілікті де қолданды, тіпті «Хроникалардың басылымдары автор С.С. Льюистің бастапқы тілегіне сәйкес нөмірленген» деп мәлімдеді. Шакельдің жазбалары, Хупердің пікірлерін, Криг хаты сияқты құжаттарды, сондай-ақ кейінірек шығарылған шығармалардың коммерциялық мүдделерін ескере отырып, қайта қарастырылған тәртіпті сынға алады, бірақ соған қарамастан, кейінірек түзетілген ретте «ойша оқу тәжірибесінің» өзгеруіне қатысты қарсылық білдіреді. Басты айырмашылық – бастапқы жариялану тәртібінде Нарния елі Арыстанда мұқият таныстырылады (мысалы, балалар бұл терминді естіп, оның мағынасын білуге тиіс), ал Саққырдың Немере Інісінде, бастапқыда екінші болып жарық көргендіктен, Нарния туралы еске салған мәлімет алғашқы бетте түсіндірмесіз пайда болады; орталық кейіпкер Асланның екі оқу тәртібінде қабылдануында да ұқсас үзіліс байқалады. Сондай-ақ, «Көптеген ғалымдар бұл шешіммен келіспейді және оны Льюистің ең терең ниеттеріне ең аз сәйкес деп санайды» делінеді. Льюис қайтыс болған кезде, 1963 жылы Англияда қайта басылған «Пуффин» сериясы (Арыстаннан бастап үш том жарық көрді, ал қалған төртеуі жақын арада шығатын болды) бастапқы тәртіпті сақтады, ал сол басылымның редакторы Кэй Веббке Льюис айтқан сөздерге сүйене отырып, ол «кітаптарды қайта өңдеуге, байланыспаған нәрселерді біріктіруге» ниеттенгенін көрсетеді. Дегенмен, 2022 жылдың қаңтарына қарай, Арыстан, Сиқыршы және Гардеробты серияның екінші кітабы ретінде жариялау тәртібі сақталып келеді – бұл Уолтер Хупердің Льюистің ниетін түсінуіне сәйкес келеді, серияда одан әрі өзгерістер болсын болмасын, ол бүкіл әлем бойынша таратылатын серияның өндірістік дизайны болып қала береді.

The matter of the reading order of the Narnia series, in the context of the change in their publication order—from its original (beginning with The Lion, the Witch and the Wardrobe) to the later adopted, now pervasive chronology of events order (beginning with The Magician's Nephew)—has been a matter of extensive discussion for many years. The Lion was originally published as the first book in the Chronicles, and most reprintings of the novels reflected that order, until departure with the Collins' "Fontana Lions" edition in 1980. When HarperCollins presented its uniform, worldwide edition of the series in 1994, it also used this sequence, going so far as to state that its "editions of the Chronicles have been numbered in compliance with the original wishes of the author, C. S. Lewis." Schakel's writings go on to pointedly question the revised order in literary critical analyses that recognise the view of Hooper, documents such as the Krieg letter, as well as the commercial inclinations behind the creation of later editions of works in a unique order, but nevertheless argue strenuously with regard to the change in the "imaginative reading experience" in the later revised arrangement—the key difference being that, in the original publication order, the land of Narnia is carefully introduced in The Lion (e. g., the children hearing the term and having to have it explained), whereas in The Magician's , with its original publication second, has Narnia's mention appearing on the first page, without explanation; a similar disconnection in experience is noted with regard to how the central character Aslan is experienced in the two reading orders. and continues, "most scholars disagree with this decision and find it the least faithful to Lewis's deepest intentions". Critically, the reissue of the Puffin series in England, which was proceeding at the time of Lewis' death in 1963 (with three volumes out beginning with The Lion , and the remaining four soon due) maintained the original order, with contemporary comments ascribed to Lewis—made to Kaye Webb, the editor of that imprint—suggesting he yet intended "to re edit the books [to] connect the things that didn't tie up". Regardless, as of January 2022, the publication order placing The Lion, the Witch and the Wardrobe second in the series continues—in accord with Walter Hooper's perception of Lewis' intent, whether intended with or without further series changes—such that it remains the production design for the series as it is distributed worldwide.

Айтуға арналған сөздер

Льюис былай деп жазды: "Нарния кітаптары аллегория емес, гипотеза. Егер Нарнияның да әлемі болса, ол да біздің әлеміміз сияқты құтқарылуға мұқтаж. Мәсіхтің онда қандай бейнеде көрінуі және қандай құрбандықтарға баруы мүмкін?" Негізгі оқиға – Иса Мәсіхтің айқышқа қадалған құрбанының аллегориясы: Аслан Эдмунд үшін өзін құрбан етеді, ол өлімге лайық сатқын, христиандар Исаның күнәкарлар үшін өзін құрбан еткеніне сенетіндей. Аслан Тас үстелде өлтіріледі, бұл Мұса заңының символы, ол қайта тірілгенде бұзылады, христиан теологиясына сәйкес, Ескі өсиет заңдарының қатаң әділдігінің орнына, құрбандық арқылы кешірім мен рақыммен алмастырылуын көрсетеді. Профессордың кейіпі 16 жасар Льюисті оқытқан У.Т.Киркпатрикке негізделген. Оны кейде "Кирк" деп атаған, ол жас Льюиске ойлау және анық әңгімелесуді үйретті, бұл дағдылар оған кейіннен өте қажет болды. Балалар алғаш рет Нарнияға кіргенде, ол бір ғасырдан бері жалғасып келе жатқан мәңгілік қысқа толы еді. Скандинавиялық дәстүрде "Рагнарёкке" дейін болатын "үлкен қыс" – "Фимбулвинтер" деп мифологияда айтылады. Ақ сиқыршының Эдмундты тұтқындауы Ханс Кристиан Андерсеннің сол аттас ертегісіндегі Қар патшайымының Кайды азғырып, тұтқындағанын еске салады. Ақ сиқыршы мен өлмейтін ақ патшайым Айша арасында бірнеше ұқсастықтар бар. Эдит Несбиттің "Тәтесі мен Амабель" атты әңгімесінде, сиқырлы орынға кіру үшін киім шкафына кіретін қыздың мотиві бар. Асланның денесін Тас үстелден босату Эдгар Аллан Поның "Шықу мен маятник" әңгімесіндегі бір көріністі еске салады, онда егеуқыр тышқандар тұтқынның байлауын шайнап, оны босатады. Кейінірек жазылған "Принс Каспиан" кітабында, олардың іс-қимылдары үшін сыйлық ретінде тышқандар басқа Нарния жануарлары сияқты интеллект пен сөйлеу қабілетіне ие болды.

Діни тақырыптар

К.С.Льюистің "Арыстан, сиқыршы және киім шкафы" атты еңбегіндегі маңызды тақырыптардың бірі – христиандық. Романның кейіпкерлері мен оқиғаларының көптеген аспектілері христиан дінінен алынған Киелі кітаптағы идеяларды көрсетеді. Арыстан Аслан – осыған ең айқын мысал, өйткені оның өлімі Иса Мәсіхтің өліміне өте ұқсас. Көптеген оқырмандар осы байланысты байқағанмен, Льюис христиандық тақырыптарды әдейі салғанын жоққа шығарды, оның жазуы кейіпкерлердің бейнесін елестетуден басталып, қалғаны жазу процесінде қалыптасқан деді. Льюис бұл әңгімені қатаң христиандық теологиялық роман деп санауды қастамағанмен, оның жас балаларға өскенде христиан дінін қабылдауға көмектесетінін мойындады. Балалар киім шкафы арқылы Нарния әлеміне енгеннен кейін, Эдмунд Ақ сиқыршының қызметінде қиын жағдайға түседі, себебі ол оны түрік тәттілерімен азғырады. Эдмундқа өлім қаупі туғанда, Аслан оның сатқындығы үшін өзін құрбандыққа шалуға дайындығын білдіреді. Асланның жүні қырқылып, тас тұғырға тігіледі. Бұл Исаның көпшілік алдында ұрып-сапалануына, қорлануына және айқышқа ілініп өлтірілуіне ұқсас. Құрбандықтан кейін Аслан қайта тіріледі және балаларға Нарнияны құтқаруға көмектеседі. "Арыстан, сиқыршы және киім шкафы" кітабының мәтіні 1950 жылы Macmillan US баспасында алғашқы американдық басылымға дайындалғанда қайта жөнделді. Америкалық басылымның алтыншы тарауында Ақ сиқыршының полиция бастығының аты "Маугрим" дегеннен "Фенрис Ульф" деп өзгертілді. Америкалық басылымның 13-тарауында "Құпия төбенің отты тастары" "Әлемдік күл ағашының діңі" деп ауыстырылды. 1994 жылы HarperCollins серияны басып шығаруды қолға алғанда, барлық келесі ағылшын тіліндегі басылымдарда бастапқы британдық басылымды пайдалана бастады. Қазіргі Scholastic баспасының АҚШ-тағы басылымында 36 135 сөз бар.

Теледидар

Бұл оқиға үш рет теледидарға бейімделді. Біріншісі – 1967 жылы ITV арнасы үшін ABC Weekend Television компаниясы түсірген 10 бөлімді сериал. Бұл нұсқаны Тревор Престон өңдеп, режиссері Хелен Стандейдж болды. 1979 жылы «Peanuts» мультфильмінің режиссері Билл Мелендез салған анимациялық телефильм көрсетіліп, «Үздік анимациялық бағдарлама» номинациясы бойынша алғашқы «Эмми» сыйлығын жеңіп алды. 1988 жылы BBC тірі актерлер, қуыршақтар мен анимацияны бірге пайдалана отырып, үшінші теледидарлық бейімдеуін жасады. 1988 жылғы бейімдеу үш маусымдық төрт «Narnia» бейімдеуінің біріншісі болды. Бағдарлама «Эмми» сыйлығына ұсынылып, «BAFTA» сыйлығын жеңіп алды.

Театр

Сахналық бейімделулерге 1984 жылы Ваннеса Форд Продакшнс ұйымдастырған Лондонның Вестминстер театрында қойылған нұсқа кіреді. Глин Роббинс бейімдеген пьесаны Ричард Уильямс қойды, ал декорациясын Марти Флод жасады. Жюль Таска, Тед Драхман және Томас Тирни 1986 жылы жарық көрген музыкалық бейімделудің авторы болды. 1997 жылы филиппин христиандық театр және музыкалық өндіріс компаниясы Trumpets Inc. қойылым жасады. Льюистің кеңесшісі (және Walden Media фильмдерінің қосымша продюсері) Дуглас Грешем, бұл нұсқаның Льюис ниетіне ең жақын екенін айтты. Эдмунд Певенси рөлінде танымал филиппин әншісі Сэм Консепсьон ойнады. 1998 жылы Корольдік Шекспир компаниясы Адриан Митчеллдің бейімделуін жасады, актерлік нұсқасы жарияланды. Канададағы Стратфорд фестивалі 2016 жылдың маусым айында Митчеллдің жаңа қойылымын көрсетті. 2003 жылы Малкольм К. Кук Продакшнның Австралиядағы коммерциялық сахналық қойылымы ел бойынша гастрольдік сапармен өтті, онда өмірлік көлемдегі қуыршақтар мен актерлер қолданылды. Бұл қойылымды танымал режиссер Надя Тасс қойды, ал басты рөлдерде Аманда Маггелтон, Деннис Олсен, Меган Дэвис және Йоланде Браун ойнады. 2011 жылы Le Clanché du Rand екі актерлік сахналық бейімделуін Нью-Йорктегі Бродвейден тыс, Санкт-Люка театрында ашты. Қойылымды Джулия Бирдсли О'Брайен режиссерлік етті, ал басты рөлдерді Эрин Лейтон мен Эндрю Фортман сомдады. 2014 жылғы мәліметтер бойынша, қойылым Абигейл Тейлор Сансом мен Рокфорд Сансомнан құралған актерлер тобымен жалғасуда. 2012 жылы Майкл Фентиман мен Руперт Гулд бірлесіп «Арыстан, сиқыршы және гардероб» спектаклін Лондонның Кенсингтон бағында орналасқан «Триэссиксти» шатырлы қойылымында қойды. Спектакль Guardian газетінен үш жұлдызды баға алды. Жаңа сахналық бейімделу 2017 жылы Лидс ойын үйінде дебют жасады. Содан кейін қойылым 2019 жылы Лондонның Бридж театрына көшірілді. 2021 жылдың қарашасынан бастап, спектакль Ұлыбритания бойынша гастрольдік турнеге шықты және 2022 жылдың 28 шілдесінен (алдын ала көрсетілімдер 18 шілдеден бастап) 2023 жылдың 8 қаңтарына дейін Уэст-Эндтің Джиллиан Линн театрына көшірілді. Майкл Фентиманның режиссерлігімен, Ақ Сиқыршы рөлінде Саманта Уомэк, Певенси аға-інілері рөлінде Аммар Даффус, Робін Синклер, Шака Калокох және Делайни Хейлс, ал Аслан рөлінде Крис Джаред ойнады.

Stage adaptations include a 1984 version staged at London's Westminster Theatre, produced by Vanessa Ford Productions. The play, adapted by Glyn Robbins, was directed by Richard Williams and designed by Marty Flood. Jules Tasca, Ted Drachman and Thomas Tierney collaborated on a musical adaptation published in 1986. In 1997, Trumpets Inc., a Filipino Christian theatre and musical production company, produced a musical rendition that Douglas Gresham, Lewis's stepson (and co producer of the Walden Media film adaptations), has openly declared that he feels is the closest to Lewis's intention. It starred among others popular young Filipino singer Sam Concepcion as Edmund Pevensie. In 1998, the Royal Shakespeare Company did an adaptation by Adrian Mitchell, for which the acting edition has been published. The Stratford Festival in Canada mounted a new production of Mitchell's work in June 2016. In 2003, an Australian commercial stage production by Malcolm C. Cooke Productions toured the country, using both life sized puppets and human actors. It was directed by notable film director Nadia Tass, and starred Amanda Muggleton, Dennis Olsen, Meaghan Davies, and Yolande Brown. In 2011, a two actor stage adaptation by Le Clanché du Rand opened off Broadway in New York City at St. Luke's Theatre. The production was directed by Julia Beardsley O'Brien and starred Erin Layton and Andrew Fortman. As of 2014, the production is currently running with a replacement cast of Abigail Taylor Sansom and Rockford Sansom. In 2012, Michael Fentiman with Rupert Goold co directed The Lion, the Witch and the Wardrobe at a Threesixty 'tented production' in Kensington Gardens, London. It received a Guardian three star review. A new stage adaptation debuted at Leeds Playhouse in 2017. The production then transferred to London's Bridge Theatre in 2019. Beginning in November 2021, the show began a tour across the U. K. and transferred to the West End's Gillian Lynne Theatre for an engagement lasting from 28 July (previews from 18 July) 2022 to 8 January 2023. Directed by Michael Fentiman, the production stars Samantha Womack as the White Witch; Ammar Duffus, Robyn Sinclair, Shaka Kalokoh, and Delainey Hayles as the Pevensie siblings; and Chris Jared as Aslan.

Фильм

2005 жылы оқиға Уолт Дисней Пикчерз және Уолден Медиа компаниялары бірлесіп түсірген толық метражды фильмге бейімделді. Одан кейін «Нарния жылнамалары: Принц Каспиан» және «Нарния жылнамалары: Таңғы сапар» деген екі фильм түсірілді, соңғысын Диснейдің орнына 20th Century Fox өндірді.