Кіріспе

C. S. Lewis-тің балалар фантастикалық романы, 1956 ж. «Соңғы шайқас» – C. S. Lewis-тің балаларға арналған портал фантастикалық романы, 1956 жылы The Bodley Head баспасында жарық көрді. Бұл «Нарния хроникасы» (1950–1956 жж.) сериясының жетінші және соңғы романы. Сериядағы басқа романдар сияқты, оны Паулин Бэйнс суреттеген, және оның жұмысы көптеген келесі басылымдарда сақталған.

Сюжет

Нарнияның батыс аймақтарында ақылды және ашкөз маймыл Шифт, наив есек Пузлді арыстан терісін киюге (Эзоптың "Арыстан терісіндегі есек" әңгімесінің эхосы) көндіреді және оны басқа нарниялықтарға Ұлы Арыстан Аслан ретінде таныстырады. Шифт Асланның өкілі болып, нарниялықтарды ағаштарды кесіп, ағаш-құрылыс материалдарын жинауға көндіреді. Шифт пайданы қалтасына салып, Калормендерден, Ришта Таркан басқаратын, қолдау алады. Олар Асланның Таш екенін, қанқұмар құдай Ташқа табынатын Калормендердің тағы бір аты екенін мәлімдейді. Шифттің сөздеріне күмән келтіргендер үлкен қораға шақырылады, онда "Ташлан" тұрады делінеді, бірақ Риштаның адамы оларды жасырын түрде өлтіреді. Патша Тириан, патша Каспиан X-тің ұрпағы, кентавр Рунвиттен Нарнияда таңғажайып және зұлым нәрселер болып жатқаны және жұлдыздар жаман оқиғаларды болжайтыны туралы ескерту алады. Тириан мен оның досы Бірігей мүйізді Жәшік Дриадалардың өлімі туралы естіп, қауіпке қарсы тұруға асығыс шығады, Рунвитке оларға кішкентай әскер жинап, қосылуға бұйрық береді. Екі Калорменді Нарнияның сөйлейтін атын қорлап жатқанын көріп, Тириан мен Жәшік оларды ашуланып өлтіреді. Олар ұялып, "Асланға" бойсұнады. Сот күтіп тұрған Тириан Шифттің Ришта мен сөйлейтін мысық Жинжермен бірлесіп жасаған алдауын таниды. Шифттің өтірік айтқанын айыптаған Тирианды түнгі уақытта ағашқа байлайды, ертеңгі күні сотталады. Орман жануарлары оның азаптарына ашырайды, бірақ "Асланға" қарсы тұра алмайды. Тириан Асланнан көмек сұрайды және көріністе Ұлы патша Питер мен басқаларын көреді. Олардан көмек тілейді. Біраз уақыттан кейін Джилл Поул мен Юстас Скрабб Жерден Нарнияға келеді. Олар Питер мен Эдмунд Певнсидің Лондонда профессор Кирк ескі үйінен (алдыңғы әңгімеде айтылған) сиқырлы сақиналарды қазып алуға барғанын, Джилл мен Юстас оларды Нарнияға жету үшін пайдалана алады деп үміттенгенін айтады. Бірақ Юстас пен Джилл Жердегі пойыз вагонында шок сезініп, сақиналарды көрмей-ақ Нарнияға келіп қояды. Тириан Юстас пен Джиллді жылы қарсы алады. Олар Тирианды босатып, Жәшікті құтқарады. Қорада Джилл Пузлді табады, ол өзінің қатесін түсініп, Тирианның жағына қосылады. Бір топ карликтер де құтқарылады, бірақ олардың Асланға деген сенімі сынған және олар "карликтер – карликтер үшін" деп жариялап, адалдықтарынан бас тартады. Тек Поггин есімді бір карлик Асланға адал болып, топқа қосылады. Тириан Шифт пен Риштаның нағыз Ташты Нарнияға шақырғанын біледі, ол және басқалары оның тұраққа қарай бара жатқанын көреді. Алыстан көреген Бөрік қасіретті хабар жеткізеді: Рунвит пен Тирианға адал Нарния әскерінің барлығы Тирианның жоқтығында Каир Паравелді алған Калормендермен қырғынға ұшырады. Тириан мен оның шағын тобы тұраққа қарай жылжып, Шифттің алдауын әшкерелеуге тырысады. Алдауға көмектесу үшін жіберілген Жәндік, сөйлеу қабілетін жоғалтып, үрейлене қашады. Риштаның адамы және Ташқа адал ізбасары Емет оның құдайымен кездесуді талап етеді. Ришта оны бұл әрекеттен айнытуға тырысады, бірақ Емет бос тұраққа кіреді. Таш есімімен жасалған алдауға ашуланып, ол тұраққа орналасқан басқа сарбазды, наразылық білдірген нарниялықтарды өлтіруге дайындалған сарбазды өлтіреді, бірақ Емет кейін жоғалады. Тұрақ сыртында Тирианның тобы Шифт пен Калормендермен күреседі, бірақ екі жақтағы қалған нарниялықтардың көпшілігі өлтіріледі немесе Ташқа құрбандыққа шалынады. Тириан Шифтті тұраққа лақтырады, ал Таш Шифтті жейді. Шынайы қауіп тұрақ ішінде екенін түсінген қорқынышты Ришта Таштың қаһарынан құтылу үшін қалған нарниялықтарды құрбандыққа шалады. Тириан жалғыз қалып, өмірі үшін күресіп, Ришты тұраққа сүйреп әкеледі және өзі кең, шалқар жазыққа түседі. Таш Риштаны басып алып, Тирианға қарай жылжиды, бірақ оны "Нарнияның достары": Дигори Кирк, Поли Пламмер, Питер Певенси және оның бауырлары Эдмунд пен Люси тоқтатады. Сюзан Нарнияға сенуін тоқтатқандықтан, ол жоқ. Питер Ташқа өз әлеміне оралуға бұйрық береді, ал Таш Риштамен бірге жоғалады. Шынайы Аслан пайда болып, Тирианды Нарнияны қорғаудағы ерлігі үшін мақтайды. Адал емес карликтер бар, бірақ олар Асланның елінде екенін көре алмайды; олар өздерін нақты тұраққа кіргендей сезінеді. Аслан олардың сенімсіздігін көрсетеді, тіпті өзі де оларға көмектесе алмайды. Достар Асланнан Нарнияны сауықтыруды сұрайды, бірақ ол тіпті себетін зұлымдықты жоя алмайтынын мойындайды және әлемді аяқтауға әкеледі: Әке Уақыт оянып, аспаннан теңізге жұлдыздарды шақырады. Нарнияның тұрғындары қора сыртында жиналып, Асланның сот алдында тұрады. Адалдар Асланның еліне кіреді, ал оған қарсы болғандар немесе оны тастағандар қарапайым жануарларға айналып, оның көлеңкесінде жоғалады, олардың тағдыры тіпті баяндаушыға да белгісіз. Өсімдіктер дракондар, саламандрлар және алып кесірткелер жейді, олар қартайып, өліп, сүйекке айналады. Теңіз Нарнияны жабады. Күн айды жойғаннан кейін мұзға айналады. Асланның бұйрығымен патша Питер Нарнияның есігін жабады. Аслан адалдарды өз еліне бастап, оларға "әрі жоғары, әрі тереңге" баруға айтады. Жақын арада олар Еметке кездеседі; Аслан оның Ташқа адал қызметін қабылдады, өйткені ол жақсы ниетпен жасалған және осылайша Асланға жасалған, ал Ташқа тек зұлымдықпен қызмет етеді. Аслан Достарды "нағыз" Нарнияға апарады, алдыңғы Нарния бұрынғыдан нашар және бұзылуға бейім көлеңке болған. Олар алға жылжығанда, Достар бұрынғы оқиғалардан жүзделген кейіпкерлермен кездесіп, қайта қосылады, Аслан олардың да қалуға болатынын айтады, өйткені олар Жердегі пойыз апатында қайтыс болған. Аслан өзінің арыстан бейнесінен айырылады ("Ал ол сөйлегенде ол енді арыстан сияқты көрінбеді"), және серия осы тек нағыз оқиғаның бастамасы болғанымен аяқталады, "ол мәңгіге соқады, және оның әр тарауы алдыңғыдан жақсы".

Негізгі кейіпкерлер

Тириан, Нарнияның соңғы патшасы, Нарнияның Калормендерге қарсы күресіне жетекшілік етеді. Юстас Скрабб, Нарнияның досы және Певнси ағайындыларының туысы, нарниялықтар үшін шайқасады. Джилл Поул, Нарнияның досы, нарниялықтар үшін шайқасады. Бір мүйізді Жүгер, Тириан патшаның кеңесшісі, сондай-ақ оның ең жақын досы. Шифт, Калорменмен одақтасып, "Ташлан" деген жалғанды жасаған маймыл. (Жалған пайғамбар және Антихристтің Нарниядағы бейнесі.) Пазл, Шифт алдаған есек. (Жануардың Нарниядағы бейнесі және "Арыстан терісіндегі есек" туралы әңгімеге сілтеу.) Ришта Таркан, Нарнияға қарсы шайқасқа басшылық ететін Калормен капитаны, Нарнияның құрылуы кезінде Таш оны алып кетеді. Жинджер, Ришта Тарканмен біріккен мысық. Таш, Калормендердің қамқоршы құдайы және Асланның зұлым қарсыласы. Грифл, қара гном, Аслан мен Ташқа сенімін жоғалтқан гномдар тобының басшысы. Емет, Асланға деген шынайы адалдығын тапқан Калорменнің адал сарбазы. Аслан, Нарния құдайы, Теңіздің әміршісінің ұлы, арыстан түрінде көрінеді.

Қабылдау

Флойд К. Гейл «Галактика ғылыми фантастика» журналында бұл кітапты «ағылшындар Льюис Кэрролдан бері – немесе, мүмкін, оның арқасында – ерекше шеберлік танытқан ғажайып фантастикалық ертегі» деп жазды.