Кіріспе

C. S. Lewis-тің балалар фантастикалық романы, 1952 жыл.

«Таң атушының саяхаты» – C. S. Lewis-тің балаларға арналған портал фантастикалық романы, алғаш рет 1952 жылы Geoffrey Bles баспасынан жарық көрген. Бұл «Нарния жылнамасы» (1950–1956 жж.) кітаптарының арасында үшінші болып жарық көрген жеті томдық серияның бөлігі. Macmillan US сол күнтізбелік жылдың ішінде американдық басылымын шығарды, ал кейін ол Джеффри Барфилд есімін қабылдады, ол Льюистің досы Оуэн Барфилдтің асырап алған ұлы. «Таң атушының саяхаты» 1989 жылы BBC телесериалының төрт бөлімі ретінде және 2010 жылы толық метражды фильм ретінде бейімделді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Екі кіші Певенси баласы Люси мен Эдмунд, жақтырмас ағасы Юстас Скраббпен бірге тұрады, ал үлкен ағасы Питер профессор Киркпен емтиханға дайындалып жатыр, үлкен әпкесі Сьюзан ата-анасымен Американы аралап жүр. Эдмунд, Люси және Юстас теңіздегі кеме суреті арқылы Нарния әлеміне тартылады. (Люси тұрған қонақ бөлмесінде ілінген сурет Юстас ата-анасына қаламаған сыйлық болған.) Үш бала суреттегі "Таң шапқан" кемесіне жақын мұхитқа түседі. "Таң шапқан" – Нарния патшасы Каспиан X-тің кемесі, оған Эдмунд пен Люси (Питер мен Сьюзанмен бірге) "Принс Каспиан" кітабында Нарния тағын қайтаруға көмектескен. Сонымен қатар, бортта Лорд Дриниан (Даун Тредердің капитаны) және бірінші офицер Ринс бар. Содан бері үш жыл өткен, бейбітшілік орнады, ал Каспиан өзінің таққа отырғызу антын орындау үшін, жеті жоғалған Нарния лордын табу үшін бір жыл және бір күн шығысқа жүзуді бастады: Аргоз, Берн, Мавраморн, Октезиан, Рестимар, Ревилиан және Роп. Ол Трампкиннің Нарнияны өзінің жоқтығы кезінде Лорд-регент ретінде басқарып отырғанын айтады. Люси мен Эдмунд Нарнияға оралғандарына қуанышты, бірақ Юстас бұған онша құлшыныс танытпайды, өйткені ол бұрын-соңды сол жаққа бармаған және өзінің туыстарын бұл балама әлемнің ешқашан болмайтынына сенумен мазақтаған. "Тіл білетін тышқан" Рипичип те кемеде, ол "Шығыстың шетіндегі" Асланның елін табуға үміттеніп отыр. Юстас Рипичипті мазақтағанда, оның жанжалға бейім мінезі туралы көп нәрсе белгілі болады. Олар ең алдымен Жалғыз аралдарға келеді, номиналды түрде Нарнияның аумағында болғанымен, Нарнияның жолдарынан алыстап кеткен: әсіресе құл саудасы гүлденеді, Нарния заңына қарамастан, ол тыйым салынған. Каспиан, Люси, Эдмунд, Юстас және Рипичип құл саудагерінің саудасы ретінде тұтқындалады, ал бір адам Каспианды құл нарығына жеткенше "сатып алады". Ол аралдарға көшіп барып, Мираз Нарниядан қуғаннан кейін сондағы әйелге үйленген алғашқы жоғалған лорд Берн екені анықталды. Каспиан өзінің кім екенін ашқанда, Лорд Берн оны патша деп мойындайды. Каспиан аралдарды Нарнияға қайтарып алады және алдамшы губернатор Гумпасты Лорд Бернмен алмастырады, оны Жалғыз аралдар герцогы деп атайды. Каспиан сондай-ақ барлық иеліктерінде құлдыққа тыйым салынатынын және барлық құлдар еркін екенін мәлімдейді. Екінші аралда Юстас дауылдан кейін кемені теңізге жарамды ету үшін қажетті жұмыстарға қатысудан қашу үшін топты тастап кетеді және кенеттен жаңбырдан қашу үшін өлі айдаһардың үңгірінде жасырынады. Айдардың қазынасы оның ашкөздігін оятып, ол қалталарын алтын мен әшекейлермен толтырып, үлкен алтын білезік тағады; бірақ ұйықтағанда ол айдаһарға айналады. Жаңа кейіпінде ол өзінің бұрынғы мінез-құлқының қаншалықты жаман екенін түсінеді; ол өзінің айдаһар терісін сызып тастауға тырысады, бірақ сәтті болмайды. Тек Асланның көмегімен ғана ол қайтадан адам болып шыға алады, бірақ бұл процесс өте ауыр. Каспиан білезікті таниды: ол жоғалған лордтардың тағы бірі Лорд Октезианға тиесілі. Олар айдаһар Октезианды өлтірді деп болжайды немесе тіпті айдаһар Октезиан болды. Аслан Юстасты қайтадан балаға айналдырады, және оның тәжірибелерінің нәтижесінде ол қазір әлдеқайда жақсы адам. Экипаж теңіз жыланының шабуылынан қашып құтылып, "Өлім суы" аралына тоқтайды, ол суға батып қалған барлық нәрсені алтынға айналдыратын сулы тоғанға байланысты осылай аталған, оның ішінде жоғалған лордтардың бірі Лорд Рестимар болып шықты. Содан кейін олар Дафферлер аралына жетеді, онда Люси Дафферлерден (кейінгі Даффлепудтар) көрінбеулік сиқырын алып тастайды және оны жіберген сиқыршымен достыққа бөленеді. Содан кейін олар "Арман орындалатын аралға" жетеді, оны Қара арал деп атайды, өйткені ол тұрақты түрде қараңғылықта жасырылған. Ондағы "арман" орындалатыны әдемі арман емес екені белгілі болады, және олар құтқарып алған лорд Ропты жылдар бойы оның қасіреті қорқытады. Ақырында олар Жұлдыз аралына жетеді, онда олар үш жоғалған лордты таңғалдырған ұйқыда табады. Раманду, өз қызымен аралда тұратын құлаған жұлдыз, оларға оларды оятудың жалғыз жолы – әлемнің шеттеріне жүзіп барып, экипаждың бір мүшесін сол жерде қалдыру екенін айтады. Лорд Рооп достары оянғанша және бәрі келіскенше, олар қайтадан жолға шықпай тұрып, "ұйқысыз ұйықтағысы" келеді. "Таң шапқан" теңізге кіруді жалғастырады, онда су тұщы емес, тәтті болады, бұл туралы Рипичип өзінің қарсыласы деп ойлаған теңізге кіргенде біледі. Ақырында су өте ылғалды болып, кеме одан әрі жүре алмайды. Каспиан қайықты түсіруді бұйырады және Рипичиппен бірге әлемнің соңына баратынын хабарлайды. Экипаж қарсылық білдіріп, Нарнияның патшасы ретінде оларды тастап кетуге құқығы жоқ екенін айтады. Каспиан ашумен кабинасына кетеді, бірақ Аслан оның кабинасында пайда болып, тек Люси, Эдмунд, Юстас және Рипичип ғана кететінін айтқан соң қайта оралады. Бұл төртеуі кішкентай қайықпен лилия гүлдерінің теңізінен өтеді, содан кейін аспанға дейін созылатын су қабырғасына жетеді. Рамандудың шартын орындап, Рипичип салдақтың үстімен төңкеріліп, Нарнияда қайтадан көрінбейді. Эдмунд, Юстас және Люси Қошқарды табады, ол Қошқарға айналады және Эдмунд пен Люси Нарнияға қайта оралмайтынын айтады. Люси Асланды қайтадан көре алмайтынына қайғырып, күйіне бастағанда, Аслан балаларға ол олардың әлемінде де бар екенін айтады. Аслан қосады: "Мен онда басқа атпен таныламын. Сіздер маған сол атпен тануыңыз керек. Міне, сіздер Нарнияға осы үшін келдірдіңіздер, мені мұнда біраз білгеннен кейін, сіздер маған онда жақсырақ білесіздер". Содан кейін Аслан үш баланы үйге қайтарады. Нақты әлемге оралғаннан кейін, бәрі Юстастың қаншалықты өзгергенін байқайды.

Негізгі кейіпкерлер

Люси Певенси – төрт Певенси баласының ең кішісі. Эдмунд Певенси – одан кейінгі кішісі. Эвстас Скрабб – төрт Певенси туысының туысы; Эдмунд пен Люси онымен, оның ата-анасымен бірге тұратын үйде қонақтап жүр. Каспиан Х – Нарния патшасы. Рипичип – патша Каспианның басты серігі, батыл сөйлейтін тышқан. Лорд Дриниан – "Таң атқан" кемесінің капитаны. Нарнияның жеті ұлы лорды – Каспиан іздеп жүрген тұлғалар. Жеті лордтың екеуі өлген, ал үшеуі сиқырлы ұйқыда екені белгілі болады; оқиғаға тек Берн және Рооп лордтары қатысады. Раманду – от жидектері арқылы жастығын қайта жаңартатын "тоқталған жұлдыз". Рамандудың қызы – Рамандудың қызы, Нарнияның болашақ патшайымы, Каспианның әйелі және Рилианның анасы. Пуг – жалғыз аралдардың құл сатушысы және қарақшысы, ол басты кейіпкерлерді тұтқынға алады. Гумпас – жалғыз аралдардың губернаторы, құлдыққа көмектесуші, Каспиан оны қызметтен босатады. Кориакин – жасаған қылмыстары үшін жаза ретінде Даффлепудтарды (моноподтарды) басқаратын сиқыршы (жұлдыз).

Қабылдау

Бухер мен Маккомас «Сапарды» «бұрынғы Нарния оқиғаларының деңгейінен төмен» деп тапты. Олар Рипичипті «Льюис жасаған ең керемет кейіпкерлердің бірі» деп мақтады. Зерттеуші Сью Бэйнс былай деп жазды: «Басқа Нарния кітаптарынан өзгеше, «Таң атқандарда» басты жаулар дерлік жоқ, тек кіріспедегі құл сатушылар ғана жеңіліп, жойылған. Керісінше, сюжет басты кейіпкерлерді өздерінің мінездерінің кемшіліктерімен үнемі бетпе-бет келтіреді. Эустас ашкөздігі мен жаман мінез-құлқы оны драконға айналдырады, және ол қайтадан адам болуға лайық екенін көрсету үшін көп еңбек етуі керек; Каспианды барлық нәрсені алтынға айналдыратын сиқырлы көлге ие болуға азғырады – бұл Каспианды өзінің билігі мен байлығын сақтау үшін өлтіруге дайын ашкөз патшаға айналдырар еді; кейін Каспиан Аслан еліне барып, патшалық міндеттерін тастауға, асыл болғанымен, дұрыс емес, тырысады; Люси өзін сиқырлы түрде әдемі етуге азғырылады, бұл оны Нарния мен оның барлық көршілерін құртатын қорқынышты соғыстардың ортасына қояр еді; және бұл азғыруға қарсы тұрғаннан кейін, ол мектептегі достарының сөйлескенін тыңдауға азғырылып, жақсы достыққа айналуға болатын нәрсені жойып, жазаланады. Эдмунд Нарнияға алғаш келгенде мінезінің ауыр сынағынан өтті, бірақ осы кітапта одан құтылып, топтың ең ересек және салмақты мүшесі рөлін атқарады».

Әсерлер

"Таң атқанның сапары" Льюистің ирландтық тамырының ең күшті ықпалын көрсететін роман болып табылады. Ол ирланд әдебиетінің иммрам жанрын еске түсіреді. Льюис орта ғасырлық "Святого Брендана саяхаты" мәтінінен, иммрамның нақты мысалынан шабыт алады. Льюис кейіпкерлері Киелі Бренданның саяхатының сюжетін дерлік толық қайталайды, бұл классикалық кельт жұмбағының ықпалын көрсетеді. Дегенмен, мұндай саяхаттардан өзгеше, "Таң атқанның сапары" батысқа емес, шығысқа қарай бағады, мүмкін Льюис батысқа бет бұрумен байланысты өлім мен аяқталудың дәстүрлі мағынасына қарсы жаңа бастамалар мен жаңғыруды білдіргісі келгендіктен. Роман Асланның Иса Мәсіхті бейнелейтінін де көрсетеді. Романның соңында Аслан, оған символ ретінде қолданылатын қошқар ретінде пайда болады, бұл Иоанн 21:9-дағы Ізгі хабарды еске түсіретін көрініс. Евстасийдің алтынның қасында айдаһарға айналуы скандинавия мифологиясындағы Фафнирдің тағдырын еске салады. Егер Евстасий мифтер мен ертегілерді білген болса, айдаһардың алтынының қарғыс екенін білген болар еді. 13-тарауда Дантенің "Тозақ" (Canto 26 v.112-119) шығармасындағы Улисс Раманду аралына жеткенде үш билеушінің бірінің сөздерімен тығыз байланысты. Мэри Кумбе мынаны атап өтті: "Раблестің "Гаргантуа мен Пантагруэль" романының бесінші кітабында патша адал ізбасарларымен кемеде саяхаттап, әртүрлі аралдарда тоқтап, ерекше оқиғаларға тап болады. Льюис осы тақырыпты өңдегенде патша, оның серіктері және олар барған аралдар туралы мәліметтер Раблестің мәліметтерінен мүлдем өзгеше екені анық. Льюис Рабеляны көбінесе "әдепсіз әңгімеші" деп есептейді. Льюиске Рабледен бір тақырып алып, оны одан да қарапайым түрде қарастыру ұнаған болар. Әсіресе, Пантагруэль мен оның серіктерінің ізденісі толығымен әзіл-қалжыңға толы, ал Каспийдің ізденісі өте адал және шыншыл".

Театр

1983 жылы "Таң атқанның сапары" атты музыкалық сахналық қойылымның әлемдік премьерасы Солтүстік-Батыс колледжі (Миннесота) Тотино көркемсурет орталығында өтті. Кен Хилл жазған және сахналаған "Таң атқанның сапары" атты сахналық қойылым, Сара Джейн Макклелланның дизайнымен және Брендан Хилидің музыкасымен 1985 жылғы 29 қарашада Ньюкасл сарайында алғаш рет көрсетілді. Би-Би-Си "Таң атқанның сапары" (1989) телесериалын жасады; ол бұрынғы фильммен біріктіріліп, "Принс Каспиан және Таң атқанның сапары" деп шығарылды. 1994 жылы BBC радиосы кітап негізінде радиоспектакль шығарды. Focus on the Family Narnia жылнамасының толық өндірісінің бөлігі ретінде одан ұзақ нұсқасын жариялады. "Таң атқанның сапары" драмасының сценарийін Эрина Карадус жазды және ол алғаш рет 2008 жылы сахналанды. 2000 жылы музыкалық нұсқасы жазылып, Итака қаласындағы (Нью-Йорк штаты) Альтернативті Қоғамдық Мектебімен продюсерлік етілді. BG Touring Theatre компаниясы 2006 жылы Эдинбург фестивалінің шеңберінде Глинн Робинстің "Таң атқанның сапары" атты сахналық қойылымының нұсқасын көрсетті.

Фильм

Таң атқанның сапары — Уолден Медиадан шыққан «Нарния жылнамалары» фильмдер сериясының үшінші бөлімі. Бұрынғы екі фильмді «Disney» таратқаннан өзгеше, осы фильмді «20th Century Fox» таратты. Дегенмен, «Disney» 2019 жылы «20th Century Fox» компаниясын сатып алғаннан кейін құқықтарға ие болды. Майкл Аптед режиссерлік қызметті Эндрю Адамсоннан қабылдады, ал Эндрю Адамсон Марк Джонсон, Перри Мур және Дуглас Грешемпен бірге фильмнің продюсері болды. Уилл Полтер Юстас Скрабб рөліне қосылды, ал Джорджи Хенли, Скандар Кейнс, Бен Барнс, Лиам Нисон және Тильда Суинтон бұрынғыдай түсті. Фильм 2010 жылдың 10 желтоқсанында АҚШ, Канада және Ұлыбританияда кең форматта 2D нұсқада, сондай-ақ шектеулі форматта RealD 3D және Digital 3D нұсқаларында көрсетілді.

Мұра

"The Dawntreader" – Джони Митчеллдің теңіз туралы әні, ол оның тұңғыш альбомы "Song to a Seagull" (1968) құрамына кіретін бір трек. "Dawn Treader" – Шарлотта Хэтэрлидің 2007 жылғы "The Deep Blue" альбомындағы ән. Грег Бердің "Жұлдыздар тірекшісі" романындағы "Dawn Treader" ғарыш кемесінің аты да осы кітаптағы кемеден алынған болуы мүмкін.