Кіріспе

Рим генералы және саясаткері (б.з.д. 46 – 9 ж.)

Публий Квинктилий Варус (Кремона, б.з.д. 46 – Тевтобург орманы, 9 ж.) – бірінші рим императоры Августтың тұсындағы рим генералы және саясаткері. Варус көбінесе Арминий басқарған герман тайпаларының шабуылына ұшырап, Тевтобург орманы шайқасында үш рим легионынан айырылғандығымен есте қалады, одан кейін ол өз-өзіне қол жұмсады.

Бастапқы өмірі

Ол тумысынан патриций болғанмен, оның Quinctilii Vari отбасы ұзақ уақыттан бері кедейленіп, маңызды емес еді; Рональд Сайм: "Осы отбасының жалғыз және соңғы консулы" Секст Квинктилий "Децевирлерден екі жыл бұрын болған" (яғни б.з.д. 453 ж.). Оның әкесі Секст Квинктилий Варус б.з.д. 49 жылы квестор болып қызмет еткен сенатор болған. Секст жеңілістен аман қалса да, Юлий Цезардың өлтірілуіне қатысы бар-жоғы белгісіз. Секст б.з.д. 42 жылы Филипп шайқасынан кейін өз-өзіне қол жұмсады. Варустың анасы белгісіз; Сайм "отбасының екі жағынан туыстарын табуға немесе болжауға болмайды" деп атап өтеді. Әкесінің саяси бағыттарына қарамастан, Варус Юлий Цезардың мұрагері Октавианды қолдады. Варус Августпен бірге б.з.д. 22 және 19 жылдар аралығында үш жылдық сапармен шығыс провинцияларына барды, ол сол жерде болған кезде халықтың құрметіне ие болды. Б.з.д. 15 шамасында Варус 19-шы легионның легаты ретінде бір жыл немесе одан да көп уақыт қызмет етті, оның аты мен лауазымы жазылған багаж таңбасы Дангстеттеннен табылған, бұл оның қызметін растайды. Б.з.д. 12 жылы Маркус Випсаний Агриппа қайтыс болғанда, Варус болашақ император Тибериймен бірге аза тұту сөздерін айтты. Осылайша саяси мансабы нығайып, ол б.з.д. 13 жылы Тиберийдің әріптесі ретінде консул болып сайланды.

Некелер мен балалар

Варус б.з.д. 13 жылға дейін Агриппаның қызы Випсанияға үйленді. Варус Марк Агриппа мен Тиберийдің досы болды. Тарихшы Иосиф Флавий өзінің "Ежелгіліктер" еңбегінде (оның қолжазбаларының бұзылғандығын Вальтер Джон есептеген) Варустың ұлы, сондай-ақ "Публий Квинктилий Варус" деп аталған, Сирияда оның қолбасшылығы астында қызмет еткенін айтады. Егер осы мәлімдеме рас болса, онда ол Клаудия Пулхрадан емес, бұрынғы некеден туған ұлы болуы керек. Бұл ұлдың үлкені Секст Ноний Квинктилиан болуы мүмкін, ол Варус пен Випсания қайтыс болғаннан кейін әпкесінің күйеуімен асырап алынған. Бұл Луций Ноний Аспренастың ұлының есімін Квинктилиан деп атауын түсіндіреді. Випсания тарихтан жоғалып кетті. Оның қайтыс болғандығы немесе ажырасылғандығы белгісіз. Содан кейін Варус Клаудия Пулхраға үйленді. Ол Клаудия Марцелла Минордың және б.з.д. 12 жылы Рим консулы болған Марк Валерий Мессалла Аппианның қызы еді. Оның анасының әжесі Октавия Кенже, Августың қарындасы болды. Осылайша ол Августың шөбересі еді. Пулхрамен некелесуі Варустың саяси жағдайының әлі де жақсы екенін көрсетеді. Пулхра Варусқа ұл таңбалады, оның аты да Публий Квинктилий Варус еді. Кейін ол өзінің қатал басқаруымен және жоғары салықтарымен танымал болған Сирияны б.з.д. 7–6 жылдардан б.з.д. 4 жылға дейін, төрт легионмен басқарды. Яһуди тарихшысы Иосиф Флавий б.з.д. 4 жылы Римнің клиенті Ирод Ұлы қайтыс болғаннан кейін Яһудеядағы мессиандық көтеріліске қарсы Варустың шапшаң әрекет еткенін айтады. Иерусалимді басып алғаннан кейін ол 2000 яһуди көтерілісшісін айқышқа тігіп өлтірді, бұл оның Яһудеядағы Римге қарсы халықтың негізгі мақсаты болуы мүмкін (Яһуди халқын Рим билігімен келістіруге бар күшін салған Иосиф Флавий бұл сот процесінің қаншалықты жеңіл болғанын көрсету қажет деп ойлады). Шындығында, дәл осы сәтте яһудилер, көбінесе бірігіп, римдік қыш ыдыстарын (қызыл сырлы ыдыстарды) бойкоттады. Осылайша археологиялық жазбалар Варустың қатыгездігіне қарсы халықтың жаппай наразылығын растайды. Яһудеядағы қырғыннан кейін Варус Антиохияға оралды. Б.з.д. 10–6 жылдар аралығында Тиберий, оның бауыры Друсс, Луций Домиций Аенобарб және Герман Герман, Жоғарғы Дунайдан солтүстікке және Рейннен шығысқа қарай Рим империясын одан әрі кеңейту және оның шекараларын қысқарту мақсатымен Германияда ұзақ науқандар жүргізді. Олар шерускилер сияқты бірнеше герман тайпаларын бағындырды. 6 жылы Тиберий Германияны бейбіт деп жариялады және Варусты оны басқаруға тағайындады. Кейінірек император болған Тиберий Иллириялық көтерілісті басу үшін аймақтан кетіп қалды. Август Публий Квинктилий Варусты б.з. 7 жылы жаңа құрылған Германия Рим провинциясының алғашқы "ресми тағайындалған" губернаторы етіп тағайындады.

Тейтобург орманы шайқасы және өлім

9 қыркүйекте Варус өзінің жазғы штабын Ветерадан (қазіргі Ксантен) тастап, үш легионды – Он жетінші, Он сегізінші және Он тоғызыншы – Могунтиякумға (қазіргі Майнц) алып кетуге дайындалып жатқанда, герман князі Арминийден (Рим азаматы және көмекші ат әскерінің басшысы) Батыс Рейн аймағында өсіп келе жатқан көтеріліс туралы хабар келді. Варус Сегесттің Арминийге сенім артпау туралы ескертуін елемегенімен, оның басшылығымен әскерін жылжытты. Варустың Арминийге деген сенімі ғана емес, сонымен қатар ол легиондарын олардың жауынгерлік күштерін барынша азайтатын және герман тайпаларының күштерін арттыратын жағдайға қойды – өйткені ол тұзақ күтпеді және көтерілісшілерді қорқытудың қиын болмайтынын ойлады. Арминий және Черуски тайпасы, сондай-ақ басқа одақтастары шеберлікпен тұзақ құрды, ал қыркүйек айында Калькризеде (қазіргі Оснабрюктен шығыста) Тейтобург орманы шайқасында римдіктер тікелей соған түсті. Тығыз орманды, батпақты жер легиондардың жаяу әскер маневрлерін орындауын мүмкін етпеді және немістерге легиондарды жеке-жеке жеңуге мүмкіндік берді. Шайқастың үшінші күні немістер Оснабрюк қаласының солтүстігіндегі Калькризе төбесінде римдіктерді толық жеңді. Жеңіліс толық болғандықтан, оқиға туралы мәліметтер аз, бірақ Велей Патеркул кейбір рим атты әскерлерінің жаяу әскерді тастап, Рейнге қарай қашқанын, бірақ неміс тайпалары оларды ұстап алып, өлтіргенін куәлік етеді. Барлық үміт жоғалғанын көрген Варус, өзінің қылышына құлап, өзін-өзі өлтірді. Арминий оның басын кесіп, Маркоманн патшасы Марбодқа, басқа да маңызды герман көшбасшысына сый ретінде Богемияға жіберді, оны одаққа көндіруді ниеттенді, бірақ Марбод ұсыныстан бас тартып, басын Римге жерлеуге жіберді. Кейбір тұтқын римдіктер тірідей өртеліп, құлдыққа түсірілді немесе құн төлеп босатылды. Тацит пен Флорус жеңіске жеткен герман тайпаларының тұтқынға алынған офицерлерді азаптап, оларды құдайларына құрбандыққа шалғанын хабарлайды. Римдіктер кейіннен жоғалған легиондардың арыстандарын қайтарып алды – біреуін 15 жылы, біреуін 16 жылы және біреуін 42 жылы.

Салдары

Римдіктердің жеңілісінен туған ұят пен бақытсыздыққа байланысты XVII, XVIII және XIX легиондар Рим армиясының құрамында ешқашан қайта пайда болмады. Тютобург орманындағы жеңіліс Августың қалған өмірінде ауыр сезілді. Биограф Суетонийдің мәлімдемесіне сәйкес, жаңалықты естіген Август киімдерін жыртып, бірнеше ай бойы шашын қырқып алмады және кейін жылдар бойы, кейде, "Квинтилий Варус, менің легиондарымды қайтар!" (Quinctilius Vare, legiones redde!) деп ағынан тосқан. Рим тарихшылары бұл шайқасты clades Variana ("Вариан апаты") деп атады. Гиббон Августың жеңіліске деген реакциясын әдетте сабырлы билеушінің сирек кездесетін алаңдаушылығының бірі деп сипаттайды. Варустың Римдегі саяси мұрасы құлап, үкімет оны жеңіліске кінәлады. Оның ұлының (кіші Варустың) саяси мансабына қатысты мүмкіндіктері жойылды. Тиберийдің өзі Варусты Германияның губернаторы етіп ұсынғаны үшін қатты сынға ұшырады. Гай Стерннің сөзіне қарағанда, Тиберий мансабын сақтап қалу үшін досы және бұрынғы құдасын құрбан етуге мәжбүр болды. Бұған қоса, Варус Ара Пацистегі мүсіндердің бірі болған, бірақ мүсін бүгін жоғалып кеткен. Стерн қарапайым халықтың жоғалған жақындарына ашуланып, Варусқа зиян келтіріп, Ара Пациске зақым келтіргенін болжайды, бұл Варусты кінәлаған үкіметтің зақымды түзетуге бола ма, жоқ па, деген күмәнді жағдайда қалдырды. Клаудиус оларды ұзақ тұтқындықтан кейін үйге қабылдады, олардың әңгімелері көптеген адамдардың қайғысын тудырды.

Мәдени суреттер

Роберт Грейвстің "Мен, Клавдий" (1934) романы – алғашқы төрт императордың билік ету кезеңін романда суреттеу. Варус романда тікелей көрсетілмегенімен, оның германдықтардан жеңілуі маңызды оқиға. Линдси Дэвис жазған "Марстың темір қолы" (1994) – Веспасиан билігі тұсындағы детективтік серияның төртінші кітабы, романың бір бөлігі Тютюбогер Вальдта өтеді. Гарри Тертлдоуфтың "Менің легиондарымды қайтарып беріңіздер!" (2009) шайқасқа дейінгі оқиғаларды, соның ішінде Варус туралы көптеген мағлұматтарды баяндайды. Б. В. Ларсонның "Өлмейтін жалдамалылар" (2014) – 2099 жылы өтетін сериал, онда басты кейіпкер Жер жалдамалы әскерлерінің Варус легионымен шайқасады. Легионның мәдениеті мен құрылымының көп бөлігі рим тарихы мен генерал Варустың өмірінен алынған. Heilung тобының бірінші альбомы "Ofnir" ішіндегі төртінші трек – "Schlammschlacht" (2015). Өлең Тейтобург орманы шайқасын черускілердің көзқарасынан бейнелейді. Netflix сериалы "Барбарийлерде" Варус рөлін Гаэтано Ароника сомдайды.