Кіріспе

Джон Фелл (23 маусым 1625 – 10 шілде 1686) – ағылшын шіркеу қайраткері және ықпалды ғалым. Ол Оксфордтағы Христос шіркеуінің деканы және кейіннен Оксфорд епископы қызметтерін атқарды.

Білім

Фелл Беркширдің Лонгворт қаласында (қазіргі Оксфордшир) Самуэль Фелл мен оның әйелі Маргареттің (құрметті аты Уайлд) үлкен ұлы болып дүниеге келді. Самуэль Фелл 1638 жылдан 1648 жылға дейін Христос шіркеуінің деканы қызметін атқарды. Джон Фелл алғашқы білімін Оксфордширдегі Тэмдегі Лорд Уильямс мектебінде алды. 1637 жылы 11 жасында ол Крайст-Черчтің студенті болды, ал 1640 жылы "жоғары қабілетімен" ерекшеленгендіктен, Кентерберий архиепискобы Уильям Лауд оған бірінші курс толық оқымағанмен бакалавр дәрежесін алуға арнайы рұқсат берді. 1643 жылы магистратураны аяқтап, діни қызметке кірді (диакон 1647, дін қызметшісі 1649).

Ағылшын азаматтық соғысы

Азамат соғысы кезінде ол Англия королі Карл I үшін қару алып, прапорщик шеніне ие болды. 1648 жылы парламент өкілдері оны студенттік тағайындамасынан айырды, ал келесі бірнеше жыл бойы ол негізінен қайын туысы Томас Уиллиспен Оксфордта тұрды. Олар Мертон колледжінің қарсы жағындағы үйінде Ричард Аллестри және Джон Долбенмен бірге Комонвелл кезеңінің барлық уақытында Оксфордта Англикандық діннің өкілдігін сақтап келді.

Мансап

Реставрациядан кейін Фелл Чичестердің пребендари, Христос шіркеуінің каноны (27 шілде 1660), деканы (30 қараша), Вустердегі Сент-Освальд ауруханасының басшысы, корольдің капелланы және докторлық дәрежесін (D.D.) алды. Ол 1666 жылдан 1669 жылға дейін Оксфорд университетінің вице-канцлері қызметін атқарды және 1676 жылы Оксфорд епископы болып тағайындалды, сонымен қатар деканатты да уақытша өкілдік ету құқығымен сақтап қалды. Бірнеше жыл өткен соң, ол Ирландияның примастығынан бас тартты. Фелл қабілетті әкімші екенін көрсетті. Архиепископтың арқасында ол университетте тәртіпті қалпына келтірді, ол одақтастық кезінде билікке деген жалпы бейжайлыққа ұшыраған еді. Ол өз колледжіне рұқсатсыз кіргендерді қуды немесе "оларды адал қағидаларға бекітті". Энтони Вуд айтқандай, "Ол Англия шіркеуі үшін ең ынталы адам болды және мен білетін ешкім одан осы шіркеуге қатысты ережелерді орындауда асып өткен жоқ". Ол күніне төрт рет шіркеуге барып, орган мен суретке қарсылыққа қарамастан қызметтерге қайта оралды және бұрын қолданылмай қалған дұрыс академиялық киімді міндетті етті. Ол шіркеу мүліктерін қайтаруда белсенділік танытты және оның тапсырмасымен Томас Маршалл өз епархиясында пайдалану үшін балаларға арналған катехизис жасады. Томас Бернеттің айтуынша, "Ол біздің дін қызметкерлерінің арасында католик дінін енгізу жоспарын бірінші болып түсінген және оған ең ынталы қарсылас болғандардың бірі болды". Ол көптеген римдік католиктерді және нонконформистерді дінге көндірді. Екінші жағынан, ол 1679 жылдың қазан айында Титус Оутстың университетте докторлық дәрежесін (D.D.) алуына қарсы сәтті шықты; және оның хатшысы Уильям Николстың куәлігінше, ол Шеттеу туралы заң жобасын мақұлдамады. Ол рұқсатсыз қатысуға рұқсат етілген студенттерді конвокациядан шығарды. Ол студенттерді лекцияларға қатысуға міндеттеді, мектептердегі қоғамдық жаттығулардың өтуіне реформалар енгізді, емтиханшыларды өз міндеттеріне адал болуға мәжбүрледі және емтихандарда жеке қатысты. Ол студенттерді пьесалар қоюға ынталандырды. Ол "курсингті", яғни бәсекелес тараптардың "пікір таластарында қарсыластарын жеңіп" және көбінесе соққы мен тәртіпсіздікке әкелетін дауларды толығымен тоқтатты.

Құрылыс операциялары

Феллдің құрылыс жұмыстары ауқымды болды. Өзінің колледжінде ол 1665 жылы кардинал Томас Уолси бастаған, бірақ одақтастық кезінде тоқтап қалған үлкен төртбұрыштың солтүстік жағын аяқтады; 1672 жылы ол капелланның төртбұрышының шығыс жағын "онымен монастырьден далаға тікелей өтетін жол бар" күйінде қайта салды, қазіргі уақытта жаңа Медоу ғимараттары орналасқан; Том Квад пен Пеквотер төртбұрышын байланыстыратын өткелдегі үшінші тақтаның каноны (шамамен 1674 ж.); 1677-1678 жылдары капелланның төртбұрышының шығыс жағына жалғастырылған ұзын ғимарат; және соңында, 1681 жылдың маусымында Уолси салған негізде басталып, 1682 жылдың қарашасында аяқталған үлкен Том мұнарасының қақпасы, оған 1683 жылы собордан әкелінгеннен кейін қайта құйылған "үлкен Том" қоңырауы орнатылды. 1670 жылы ол кең серуен жолын отырғызып, жоспарлады. Ол осы жұмыстарға көп қаражат жұмсады, Банбери шіркеуін қалпына келтіруге 500 фунт стерлинг салды, Вустердегі Сент-Освальд шіркеуін және Вудстоктегі пасторлық үйін өз қаражатымен салдырды, сондай-ақ Куддесдон сарайын қайта жаңартты. Фелл Университет шіркеуінің Сент-Мария таза киелісін әлеуметтік мақсаттар үшін пайдалануға қарсы болды және архиепископ Гилберт Шелдонның Шелдон театрын салуын қолдады. Ол құрылыс кезінде қазынашы қызметін атқарды, 1669 жылдың 9 шілдесіндегі ресми ашылу салтанатына төрағалық етті және 1670 жылдың шілдесінде Кристофер Ренмен бірге куратор болып тағайындалды.

Оксфорд университетінің баспасы

Театрда Оксфорд университетінің баспаханасы орналастырылды, оның құрылуы Лаудтың аса қастерлеген жобасы болды және қазір Феллдің күш-жігері мен назарының көп бөлігін иеленді, ал ол куратор ретінде оны іс жүзінде басқарды. "Егер сіз мистер Динды жақсы білмесеңіз, - деп жазды сэр Леолин Дженкинс 1672 жылы Джон Уильямсонға, - оның баспаханасына қаншалықты берілгенін және шаршамай еңбек ететінін көзге елестету мүмкін емес еді". Ол Голландиядан шрифттер мен баспагерлерді шақырып алып, "барлық сәттің негізі жақсы істеуге қадалады, менің сенімділігімше, бұл ағылшын әріптерімен істелмейді".

Жазбалар

Көптеген еңбектер, соның ішінде Киелі кітап, классикалық шығармалар мен ерте шіркеу әкелерінің басылымдары Феллдің басшылығымен және редакциялауымен жарық көрді. Ол жыл сайын бір шығарма жариялап, көбінесе өзі түсіндірген классикалық автордың еңбегін шығарып, оны Жаңа жыл күні колледжінің барлық студенттеріне таратты. Бірде ол Пьетро Аретиноның «Позалар» атты еңбегін құпия түрде басып шығу арқылы баспагерлерді таң қалдырды, содан кейін табақтар мен басылған даналарын тартып алып, жойды. Өзінің «университеттің және оның құқықтарының ынталы қорғаушысы және сақтаушысы» болған ол Патшалық қоғамға жаулы болды, оны мүмкін бәсекелес деп санады. 1686 жылы Джеймс II-нің рұқсатымен келгеніне қарамастан, Университет колледжінің римдік католик магистрі Обадия Уокердің кітап басып шығару өтінішін қабылдамады, тіпті өзінің баспаханасынан айырылғандай «төсегінен қол үзгені» жақсы көретінін мәлімдеді. Ол оны қатаң бизнес принциптерімен басқарды және көптеген маңызды еңбектер жарық көрмегеніне қатысты сынға олар сатылмайды деп жауап берді. Дегенмен, ол әуесқойлықтан мүлдем құтылмады, ал оның жаңа орфографиясы (мысалы, «cies», «daies», «maiest» сөздерінде «y» әрпінің орнына «i» әрпін қолдануы) үлкен наразылық тудырды. Фелл сонымен қатар достары Генри Хаммондтың (1661), Ричард Аллестридің (1684) уағыздарының басылымына алғысөз жазып, Томас Уиллистің өмірбаянын латын тілінде жазды. Оның 1688 жылы жарияланған протестанттарға арналған кеңесі, папизмге қарсы тұрып, орнықты дінді сақтау қажеттілігін көрсетті. Джон Эвлинге ұнамаған уағыздарының бір бөлігі де басылды, соның ішінде 1675 жылы патша алдында айтылған «Соңғы күндердің сипаттамасы» және 1680 жылғы 22 желтоқсанда Лордтар палатасы алдында айтылған уағыз. «Англияның мүддесі» (1659) патшаны қалпына келтіруді қолдады, ал «Құтпандаудың әбессіздігі» (1674) оған жатқызылады. Фелл, әлдебір дәрежеде «Адамның толық міндеті» еңбегінің жазылуына қатысқан болуы мүмкін, сондай-ақ «Адамның толық міндеті» авторының атымен жарияланған кейінгі еңбектерге де қатысы бар: «Христиандық ізгіліктің төмендеу себептері», «Әйелдерге шақыру», «Ерлерге шақыру», «Тілді басқару өнері», «Қанағатқа жету өнері» және «Бізге сыйланған құдайлық уахидтар», барлығы 1684 жылы Феллтің түсіндірмелері мен алғысөздерімен бір томда жарық көрді.

Тілші және аудармашы

Ол грек, латын тілі және филология саласында жоғары беделге ие болды, және ол басқалармен бірлесіп 1682 жылы Киприанның еңбегін, 1681 жылы «Шіркеудің бірлігі» атты туындының ағылшын тіліне аудармасын, Немезийдің (1671), Арат пен Эратостеннің (1672), Теокриттың (1676), Платон туралы Алкиноның (1677), Коринфтіктерге жолданған Әулие Клименттің хаттарын (1677), Афинагораның (1682), Клеменс Александриннің (1683), Антиохиялық Теофилдің (1684), «Grammatica rationis sive institutiones logicae» (1673 және 1685) және 1675 жылы Жаңа Өсиеттің сынды басылымын жарыққа шығарды. «Rerum Anglicarum scriptores» және «Historiae Britannicae» кітаптарының алғашқы томдары 1684 жылы оның қолдауымен құрастырылды. Әулие Августиннің қолжазбалары оның тілегімен Бодлейан кітапханасына қойылды; ал Оксфордтағы басқа кітапханалар Париждегі бенедиктин монахтарының пайдалануы үшін кеңпейілділікпен каталог жинады, олар сол кезде Әулиелердің жаңа басылымын дайындап жатқан еді.

Үндістанға іссапар

Кейде жоспарларында салмақсыздық танытқан ол, Британдық Шығыс Үндістан компаниясы қолға алған Үндістанға миссия ұйымдастырушысы болды. Ол Оксфордтағы төрт ғалымды миссионерлер ретінде дайындауға кірісті, араб әрпін сатып алып, 1677 жылы осы әрпімен малай тілінде Жаңа өсиет кітабының Ізгі хабарлар мен Апостолдардың істері бөлімдерін басып шығарды. Бұл жоба сәтсіз аяқталып, миссия тоқырады.

Дау

Өзінің жеке қаржасына Вудтың Оксфорд университеті тарихы мен ежелгіліктерінің латын тіліндегі нұсқасын жариялауға бел буғаннан кейін, ол университет тарихын еуропалық оқырмандарға осы зор тақырыпқа лайық деңгейде ұсыну және оның даңқын шетелге тарату мақсатымен, осы еңбекті өңдеу құқығын өзіне алды. "Ол қалағанын түзеп, өзгертіп, жоя беретін. Ол ұлы адам еді, және барлық ісін өз қалауынша істейтін." Ол әсіресе Вудтың Томас Гоббсты мақтаған барлық бөлімдерін алып тастап, олардың орнына бірқатар кемсітетін сипаттамаларды қосты. Ол "Левиафанды" "monstrosissimus" және "publico damno notissimus" деп атады. Гоббстың басылымға берген наразылығына Фелл "irritabile illud et vanissimum Malmesburiense animal" дегендей, қорлауға толы жауап жазды, ал Вудтың бұл әрекетке наразылығына тек Гоббс "қарт кісі, бір аяғы қабірде, енді өзінің соңғы күндерімен айналысып, қағаздарымен әлемді мазаламауы керек" деп жауап берді. Ол ұсақ-кене мәселелерде де, үлкен мәселелерде де үстемдік танытуды жақсы көретін. "Р. Саут Ральф Батерстке: "Феллге оны түзеуге және өзгертуге рұқсат бермеңіз, себебі менің ойымша, siquidems және quinetiams жетіспесе, одан артығымен оның құрметі жеткілікті", - деп жазды. Вуд оны "өте қатыгез адам" деп сипаттады. Өзінің колледжін басқаруға қанағаттанбай, ол бүкіл университетті басқаруды қалады. "Оның мінезіне мойынсұнбайтын" Гилберт Айронсайдты вице-канцлер лауазымына тағайындалмауына кедергі жасады. Ол "барлық нәрсені жоғарыдан таңуға тырысты, конвокацияда бір нәрсе қабылдау үшін магистрлерге ең аз дәрежеде де жалтақтаудан жиренді. Басқа колледждерге қатыгез, өзіне соқыр, өте жағымпаздық танытып, жақсы сөздермен, мақтаушылар мен сыбыршылар арқылы одан кез келген нәрсені алуға болатын." Епископ Гилберт Бернет, оның мінезін және басқаруын мақтап, Феллдің "біздің диссенттермен дауларымызда тым ыстыққандығын" айтты. "Ол кемшіліктерді түзетуге зор ықылас көрсетті, бірақ бәлкім, тым ыстыққандықпен және тым қатаң түрде істеді. Бірақ бізде мұндай жағдайлар өте сирек кездеседі, сондықтан мұндай мінезді ұнатпайтындардың оны айыптауы таңқаларлық емес." Энтони Вуд, Феллдің "өкіметінде тіпті сыбайлас жемқорлыққа дейін барған, барлық қиындықтардан өтіп, барлығына қол жеткізген, бірақ ештеңе де толыққанды немесе тиімді істемеген, адамдар оның айтқандарына мән бермеген, көптеген жағдайларда өте өрескел және педантикалық болған" деп мәлімдегеннен кейін, ол "дегенмен, ол әлі де қоғамдық игілікке ұмтылған" деген қорытындыға келді. Оксфордқа Феллге сапармен келген Роджер Норт оны зор құлшыныспен сипаттады: "Ұлы доктор Фелл, барлық жағдайларында, қабілеттерінде, іс-әрекеттерінде және білімінде, ең бастысы, оның шексіз қоғамдық рухы мен ізгі ниеті үшін шынымен де ұлы болды. Оның билігі жүрген шақ пен орынның бақыты!" 1684 жылдың қараша айында король Чарльз II-нің бұйрығымен Фелл, корольдің ықыласын жоғалтқан Джон Локты, оның Энтони Эшли Купермен, Шафтсберидің 1-ші графымен достығы және белгілі бір бүлікшіл памфлеттердің авторы деп күдіктелгені үшін, қорғанысын тыңдамай, Мәсіх шіркеуіндегі студенттік статусынан айырды. Фелл бұрынғы жылдары Локкпен достық қарым-қатынас жасаған, онымен хат алмасып жүрген және 1663 жылы оның пайдасына куәлік жазған. Университет артықшылықтарына кез келген шабуылға қарсылық көрсете алатын адамның оңайлықпен мойынсұнуы қатты сынға ұшырады. Алайда, колледж мүшесінің құқықтық мәртебесі сол кезде сот арқылы шешілмегенін ескеру қажет. Ол кейін өкініш білдірді.

Өлім

Фелл ешқашан үйленбеген, және Вудтың айтуынша, 61 жасында "қайырсызданып" қайтыс болды. Ол собордағы қасиетті капеллада, тірі кезінде жиі отырған орнының астында жерленді, онда оның есімін сақтаған ескерткіш және эпитафия орналастырылған, бірақ қазір олар басқа жерге көшірілді. Джон Эвелин: "Оның қазасы сол кездегі кедей шіркеу үшін зор шығын болды" деп жазады. Барлық кемшіліктеріне қарамастан, Фелл ұлы адам болды, спикер Онслоу оны "осы уақыттан бері университеттерде болған ең ұлы басшы" деп бағалады, ал өз колледжіне, ол кедей студенттерді ұстау үшін бірнеше стипендиялар қалдырды, оның екінші негізін салушысы болды. Джон Кросс Феллдің есін сақтау үшін жыл сайын оны мақтаумен айтуға қаражат қалдырды, бірақ 1866 жылы "Felii laudes" тоқтатылды. Крайст-Черчте Феллдің екі қызықты суреті бар, біреуінде ол екі досы Аллестри мен Долбенмен, ал екіншісі Энтони ван Дейк салған. Ұлы төртбұрыштың солтүстік-шығыс бұрышындағы мүсін епископқа ешқандай ұқсамайды, оны Хирн "жіңішке, қапалы адам" деп сипаттаған.