Кіріспе

Сусын
Бір суаруханадан шығарылған мальта вискиі

Бір мальта вискиі – бір суаруханадан шығарылған мальта вискиі. Бір мальта вискиі әдетте бір мальта шотланд вискиімен байланысты, бірақ олар басқа да көптеген елдерде өндіріледі. Шотландия үлгісі әдетте халықаралық деңгейде көшіріледі, бірақ бұл шектеулер басқа жерде «бір мальта» деп сатылатын вискиге қатысты қолданылмауы мүмкін. Мысалы, АҚШ заңдарында вискиге қатысты «бір мальта» терминіне анықтама жоқ, және «бір мальта вискиі» деп жарнамаланатын кейбір американдық вискилер мальта арпадан емес, мальта қара бидайдан жасалады.

Өндіріс

Арпа, ашытқы және су – (арпа негізіндегі) бір түйір виски өндірісі үшін қажетті жалғыз құралымдар. Барлық бір түйір виски шамамен бірдей партиялық өндіріс процесінен өтеді. Дистилляция зауыттарынан әртүрлі бір түйір виски түрлері қолжетімді, соның ішінде бір баррельдік бір түйір вискилер де бар, олар бір дубалы баррельде үш жыл немесе одан да көп сақталған бір партияның өнімі. Бұл бір баррельдік нұсқалар тұтынушыға бір вискидің дәм талғамына әртүрлі сақтау түрлерінің әсерін көруге мүмкіндік береді (мысалы, алғаш рет қолданылған бурбон виски баррельдері, порт ыдыстары және т.б.). Бір түйір вискидің ең көп таралған түрі – бірдей дәмді алу үшін әртүрлі партияларды бөтелкеге құю кезінде араластыру немесе біріктіру.

Сорғылау

Арпаны екі-үш күн суға салып, өсіруге жіберіледі. Бұл процесте ферменттер бөлінеді, олар ашытылмаған крахмалды (суда ерімейтін және ашытқымен ашытуға жарамсыз) ашытылатын қантқа айналдырады. Шотландияда дәстүр бойынша, өсіп келе жатқан тұқымдарды малтақтау алаңына жайып, үнемі аударып отыратын. Үш-бес күннен кейін, крахмалдың оптималды мөлшері ашытылатын қантқа айналғаннан соң, тұқымдарды ыстық ауамен қыздырып өсіру тоқтатылады. Көптеген дистиллериялар бұрын өсірілген арпаны қыздыру үшін пештерді пайдаланған. Малтақтау пешін желдеткен "пагода шатыры" (қазіргі кезде олардың көпшілігі сәндік) Шотландияда және басқа елдердегі көптеген дистиллерияларда әлі де көрініс тапқан. Дегенмен, қазір дистиллериялардың көпшілігі өздерінің малтасын дайындау үшін коммерциялық "мальстерлерді" пайдаланады. Көп жағдайларда, қыздыру кезінде торфтан оттырғаннан түтін мөлшері қосылып, осы арқылы вискиге түтінді хош иіс пен дәм беріледі. Күшті түтінді сорттардың фенол деңгейі 25-50 миллионнан бір бөлікке (ppm) жетеді. Айл (Islay) малтасы ең түтінді деп есептеледі. Ал, нәзік малталардың фенол деңгейі шамамен 2–3 ppm болуы мүмкін. Гленгойн дистиллериясы толығымен түтінсіз (тұтсыз, өңделмеген) малта жасап, кептіру үшін тек ыстық ауаны ғана қолданады.

Қамырды ұсақтау

Малт дөңгелек ұнға (грист) ұңғылады, ол қабықтан (70%), ұсақталған малттан (20%) және ұннан (10%) тұрады. Оған қантты алу үшін үш рет ыстық су қосылады. Қантты алу ірі қазанды (әдетте тот баспайтын болаттан жасалған) – маштун ішінде жүзеге асырылады. Алдымен, ыстық су гристтегі қантты (мальтоза) және ферменттерді (диастаза) ерітеді. Содан кейін ферменттер малттау кезеңінен қалған крахмалға әсер етіп, қантқа айналу процесін жалғастырады, нәтижесінде қантты сұйықтық – сусық (wort) пайда болады. Әдетте, әрбір грист партиясы ашытуға жарамды барлық қантты алу үшін үш рет суға батырылады. Бірінші су шамамен 60 °C-та, екіншісі – 72 °C-та, ал үшінші және соңғысы – 88 °C-та құйылады. Бірінші екі судан алынған сусық келесі өңдеу үшін "жуу ыдыстарына" (washback) құйылады, ал үшінші су келесі партияда бастапқы заряд ретінде сақталады.

Ферментация

Ашытқыны үлкен ыдысқа (көбінесе он мыңдаған литр көлемді) қосып, оны ашыту ыдысы деп атайды. Ашыту ыдыстары көбінесе Орегон қарағайынан немесе тот баспайтын болаттан жасалады. Ашытқы қанттармен қоректенеді, ал нәтижесінде көмірқышқыл газы мен спирт пайда болады. Бұл процесс ашыту деп аталады және толық аяқталуы үш күнге дейін созылуы мүмкін. Аяқталғаннан кейін сұйықтықтың спирт мөлшері көлем бойынша 5-7% құрайды және енді ол ашытқы суы деп аталады. Осы уақытқа дейін процесс сыра өндірісіне ұқсас болып келді.

Дестилляция

Содан кейін ашытпа дестилляцияланады. Ашытпа қыздырылады, алкоголь қайнап ұшып кетеді, себебі оның қайнау температурасы судан төмен; пайда болған бу жиналып, суытылып, сұйық күйге қайта конденсацияланады. Шотландия ережелеріне сәйкес, бір түрлі вискилер дистилляциялық қыштарда (pot stills) дестилленуі керек. Басқа елдерде колоналық дистилляциялық қыштар қолданылуы мүмкін. Дистилляциялық қыштарда алынған алғашқы спирт, "төмен шарап" деп аталады, оның спирт мөлшері шамамен 20-30% құрайды. "Төмен шараптар" содан кейін екінші дистилляциялық қышқа, "спирт қыш" деп аталатын, сорғыланады және екінші (кейде үшінші) рет дестиллендіріледі. Соңғы спирт, "жаңа спирт" деп аталады, әдетте 60-70% спирттен тұрады.

Ескірту алдындағы сұйыту

Жаңа жасалған малти виски көбінесе шамамен 60% алкогольге дейін сумен сұйытылады (АҚШ заңдары бойынша түзу виски жасау үшін 62,5% максималды шек белгіленген). Ескірген спирттің сосын сумен сұйытып, құюға дайын күшке дейін төмендетіледі (әдетте 40-50% ABV). Виски өндірісінде көп мөлшерде су қолданылатындықтан, кез келген дистилляция зауытының орналасуы үшін сумен қамтамасыз ету маңызды фактор болып табылады.

Жеткізу

"Жаңа спирт" (60% а.б.в. жоғары) немесе жасы еңбеген виски емен бочкаларға сақталады, онда ол пісіп, спирт мөлшерін қалыпты деңгейге дейін (40-45% а.б.в.) төмендетеді. Заң бойынша, барлық шотланд вискисі емен бочкаларда кем дегенде үш жыл сақталуы керек, бірақ көптеген бір сортты вискилер одан да ұзақ пісіріледі. Виски ағашта өткізген уақытында дамиды және өзгереді. Әдеттегі пісіру мерзімі 10-15 жылды құрайды; жиырма жыл немесе одан да ұзақ мерзімдер де кездеседі, бірақ олар сирек және қымбат. Ағашта сақтау кезінде бочка ішіндегі спирттің маңызды бөлігі буланып кетеді. Бұл жоғалған бөлік "періштелердің үлесі" деп аталады.

Қайта пайдаланылған бөліктер

Қаптардың таңдалуы аяқталған вискидің мінезіне әсер етеді. АҚШ-тан басқа елдерде бұрын американдық виски сақталған қаптарды қайта пайдалану жиі кездесетін практика, себебі АҚШ заңнамасы бірнеше түрлі дистилленген спирттерді жаңа емен қаптарда пісіруді талап етеді. Қолданылған емен қаптардың үздіксіз жеткізілуін қамтамасыз ету үшін, кейбір шотланд дистилляция тобы АҚШ-тағы емен ормандарын меншіктендіреді және жаңа қаптарды бурбон өндірушілеріне алғашқы рет пайдалану үшін жалға береді. Бурбон қаптары вискиге ерекше ванильді дәм береді. Шерри қаптары да кеңінен қолданылады. Бұл практиканың пайда болуына себеп, шерридің бұрын Испаниядан Ұлыбританияға бөтелкеге құйылмай, қаптарда тасымалданғандығы және бос қаптарды қайтарудың қымбатқа түсуі, сондай-ақ шерри қоймаларының оларды қаламауы болды. Шерри қаптары бұрынғы мазмұнының дәмін берумен қатар, пісіп келе жатқан спиртке ауырлық пен терең қызғылт, кейде қызыл түс береді. Алайда, тот баспайтын болаттан жасалған контейнерлер ағаштан жасалған шерри қаптарының жеткізілуін азайтты, сондықтан Macallan Distillery қаптарды өндіріп, оларды Испаниядағы шерри қоймаларына уақытша жалға береді, содан кейін Шотландияға қайта тасымалдайды. Басқа қолданылатын қаптарға бұрын порт, мадера, ром немесе коньяк сақталған қаптар жатады.

Қалпына келтіру, сұйыту және бөтелкеге салу

Шотландияда бір құмдық виски деп аталу үшін, бөтелкеде тек құмдық арпадан дестилленген виски және бір ғана дестилляция зауытында өндірілген, толығымен құмдық дистилляторларда дестилленген виски болуы керек. Басқа елдердің ережелері құмдық қара бидайға рұқсат етуі мүмкін. Егер бөтелке бірнеше дестилляция зауытында өндірілген құмдық вискиден жасалса, онда виски аралас құмдық, сулы құмдық немесе таза құмдық деп аталады. Егер бір құмдық виски дәнді вискимен араластырылса, нәтижесі аралас виски болады. Бір құмдық вискиді оны өндірген дестилляция зауыты немесе тәуелсіз бөтелкелеуші бөтелкелей алады. Бір құмдық вискидің бөтелкесіндегі жас туралы мәлімдеме – қоспадағы ең жас құмдықтың жасы, себебі әдетте үй стилін сақтау үшін бірнеше жылдық вискилер ыдыста араластырылады. Кейде бір бочка вискисі басқа бочкалармен араластырылмай, "Бір бочка" ұсынысы ретінде бөтелкеге салынады. Дегенмен, "бір бочка" терминінің не екені әрдайым анық болмайды. Кем дегенде, кейбір өндірушілер бір мезгілде бірге пісірілген бірнеше бочкаларды үлкен бір бочкада қосып, оны "бір бочкалы" виски ретінде шығарады. Бочка күшімен (көбінесе 60% және одан жоғары спирт құрамымен) виски жақында танымал болғанымен, вискидің басым бөлігі сату үшін 40% - 46% ABV аралығында "бөтелкеге құю күшіне" дейін сұйытылып бөтелкеге салынады.

Салқындату сүзгісі

Виски "салқындатылып сүзіледі": май қышқылдарының эфирлерін тұндыру үшін суытылады, содан кейін оларды жою үшін сүзіледі. Көптеген вискилер осылай бөтелкеге салынады, егер "салқындатылмаған" немесе "суық сүзгісіз" деп көрсетілмесе. Салқындатылмаған виски салқын температурада сақталғанда немесе салқын су қосылғанда көбінесе бұрқаңдайды, бұл толығымен қалыпты жағдай. Бұл бұлтты көрініс тек эстетикалық және спирттің сапасына әсер етпейді. Әдетте, 46% АБВ (92 proof) және одан жоғары градуста бөтелкеге салынған бір сыралы виски суытқанда бұрқаңдамайды (басқа вискилер мен спирттерде шекті көрсеткіштер әртүрлі). Көптеген сауда вискилері экономикалық себептермен 40% АБВ немесе оған жақын градуста бөтелкеге салынады, бұл қазіргі заманғы қалыпты жағдай, сондықтан салқындату сүзігіші кең таралған. Салқындатылмаған, бөшкедегі күшті виски (әдетте 60% АБВ немесе 120 proof-тан жоғары) вискидің ең таза түрі деп есептеледі. Шараптан айырмашылығы, виски бөтелкеде пісіп жетілмейді.

Тарих

Шотландия мен Ирландияда вискиді дайындау ғасырлар бойы жүзеге асырылып келеді. Виски туралы алғашқы жазба 1405 жылы Ирландияда, Клонмакнойстың ирланд жылнамасында кездеседі, онда Рождествода "аква витадан артық ішкеннен кейін" клан басшысы қайтыс болғаны айтылған. Шотландияда жүзім арпасынан виски өндіру туралы алғашқы мәлімет 1494 жылғы қазына ролінде жазылған: "Патшаның бұйрығымен Джон Корға сегіз балл жүзім берілді, одан "аква вита" жасау үшін". Бір тұқымдық виски шотландтық дәстүрімен байланысты, бірақ ирландтық бір тұқымдық вискилер де және басқалары да бар. Уэльсте коммерциялық түрде өндірілетін жалғыз виски – Пендерин, ол да бір тұқымдық виски. 15 ғасырдан бастап Шотландияда вискиге ауыр салық салынды, сондықтан оның көп бөлігі заңсыз өндірілді. Бірақ 1823 жылы Парламент коммерциялық дайындауды тиімді ететін заң қабылдады, сонымен қатар лицензиясы жоқ дайындау орындары табылған жер иелеріне жаза тағайындады. Джордж Смит жаңа заң бойынша дайындау орнына лицензия алған алғашқы адам болды және 1824 жылы Гленливет дайындау орнын құрды. 1830 жылдары Энеас Коффи Роберт Штайнның үздіксіз дистилляторларға арналған дизайнын жетілдірді, бұл дәстүрлі қазан дистилляторларына қарағанда вискині тиімдірек өндіруге мүмкіндік берді. Бірден саудагерлер тұқымдық вискині үздіксіз дистилляторларда алынған дәнді вискимен араластыра бастады, осылайша алғашқы аралас шотланд вискисі жасалды. Аралас виски өте табысты болды, оны тұқымдық вискиден арзанға өндіруге болады, ал дәнді вискиге қарағанда дәмді әрі ерекше болды. Бұл үйлесім бір тұқымдық виски өндірушілерге өздерінің өндірісін кеңейтуге мүмкіндік берді, себебі аралас виски халықаралық нарықта көбірек танымал болды. Дегенмен, 20 ғасырдың соңында бір тұқымдық шотланд вискисі танымал болды, бұл Гордон мен МакФайлдың екінші буын иесі Джордж Уркхарт сияқты адамдардың еңбегінің арқасы болды. Виски сарапшысы Джордж Маклин оны "бір тұқымдық вискидің әкесі" деп сипаттады және 2001 жылы былай деп жазды: "Менің ойымша, Джордж Уркхарттың жұмысы болмаса, бүгін бір тұқымдық виски қол жетімді болмас еді. Басқалар тұқымдық виски туралы ештеңе білмейтін кезде, ол шотландтардың тамақ пен сусынның ләззатына қосқан үлкен үлесін түсінген санаулы адамдардың бірі болды". Соңғы жылдары Шотландиядан басқа елдерге экспортталатын вискинің шамамен 26%-ы бір тұқымдық вискині құрады, ал көлемді спирт шамамен 5%-ды құрады, ал қалғаны аралас виски болды. Бір тұқымдық дайындау орындары Аргентина, Австралия, Австрия, Бельгия, Бразилия, Канада, Чехия, Англия, Финляндия, Франция, Германия, Исландия, Үндістан, Израиль, Жапония, Ливан, Лихтенштейн, Нидерланды, Жаңа Зеландия, Пәкістан, Оңтүстік Африка, Испания, Швеция, Швейцария, Тайвань, АҚШ, Уэльс және Норвегияда да бар. Бір тұқымдық виски әдетте жоғары сапалы өнім ретінде қарастырылады. 2020 жылдан бастап Тайваньнан басқа барлық нарықтарда аралас виски бір тұқымдық вискиден гөрі көп сатылады.