Кіріспе

Кептірілген өскінді дәнді дақылдар. Мальт – суға батырып өскіндікке келтірілген, содан кейін ыстық ауамен кептіру арқылы өскінді тоқтатылған дәнді дақыл. Бұл процесс «малттау» деп аталады. Малталы дәндер сыра, виски, малталы сүт, малталы сіркешкір, Maltesers және Whoppers сияқты тәттілер, Horlicks, Ovaltine және Milo сияқты дәмді сусындар, сондай-ақ малталы нан, бәліштер және Rich Tea печеньелері сияқты нан өнімдерін жасау үшін қолданылады. Жұқа ұнға ұнтақталған малталы дән «тәмді ұн» деп аталады. Малттау кезінде дәндердің крахмалын әртүрлі қант түрлеріне айналдыру үшін қажетті ферменттер (α амилаза, β амилаза) пайда болады, оларға моносахарид глюкоза, дисахарид малтоза, трисахарид малтотриоза және мальтодекстриндер жатады. Сондай-ақ, протеазалар сияқты басқа ферменттер де пайда болады, олар дәндегі белоктарды ашытқы пайдалана алатын формаға дейін ыдыратады. Малттау процесі тоқтатылған кезде крахмал мен фермент арақатынасы өзгереді, ал жартылай айналған крахмал ашытылатын қанттарға айналады. Мальттың құрамында сонымен қатар, крахмалдың өзгеру өнімдері емес, бірақ дәнде бар сахароза және фруктоза сияқты аз мөлшердегі басқа қанттар да бар. Ашытылатын қанттарға толық айналу процесі ұнтақтау кезінде жүзеге асырылады. Әртүрлі дәнді дақылдар малтталады, бірақ арпа ең көп қолданылады. Жоғары белокты малталы арпа ашытқылы нан және басқа да нан өнімдерін дайындауда қолданылатын ұн қоспаларының құрамында жиі кездесетін ингредиент болып табылады. «Мальт» термині осы процестің бірнеше өнімдерін білдіреді: осы процеске ұшыраған дән, мысалы, малталы арпа; осы дәннен алынған, мысалы, әртүрлі таңғы асқа арналған дәнге қосылатын нан пісіруге арналған мальт; тек малталы виски, көбінесе жай ғана «малталы виски» деп аталады; немесе малталы сүтке негізделген өнім, мысалы, малталы сүт коктейліне ұқсас («мальт»).

Тарих және дәстүрлі қолданысы

Малталы дәндер, бәлкім, ежелгі дәуірден бері сыраның құрамына кіретін ингредиент ретінде қолданылған, мысалы, Мысырда (Ежелгі Мысыр асханасы), Шумерде және Қытайда. Парсы елдерінде толығымен өсіп тұрған бидайдан жасалған тәтті пастаны Иранда саман (سمنو), Ауғанстанда саманәк (سمنک) немесе сүмөлөк деп атайды. Бұл паста Норуз (парсы жаңа жылы) мерекесіне үлкен қазан сияқты ыдыста дайындалады. Саманның табағы немесе ыдысы – Хафт син үстелінің дәстүрлі құрамы, ол молшылықты символдайды. Дәстүр бойынша, әйелдер оны дайындау үшін түнде арнайы жиналады және кештен таңға дейін пісіріп, осыған қатысты әндер айтады. Тәжікстан мен Ауғанстанда: «Саманақ дар Джуш у ма Кафча занем – Дигаран дар Хваб у ма Дафча занем» («Саманақ қайнап жатыр, біз оны араластырамыз, ал басқалары ұйықтап жатыр, біз даф ойнаймыз») деп әндейді. Қазіргі заманда саман жасау отбасылық кездесуге айналуы мүмкін. Бұл алғашқыда Ұлы Парсы империясынан тараған. Мәмми, немесе Пасхалық ботқасы – дәстүрлі фин тағамы. Раушан шұбыры мен ұннан пісірілген мәмми, рецептісі, түсі және дәмі жағынан саманға өте ұқсас. Бүгінде бұл өнімді дүкендерде ақпан айынан бастап Пасхаға дейін табуға болады. 2013 жылы жүргізілген (өкілдік емес) сауалнама көрсеткендей, қазіргі Финляндияда мәммиді үйде пісіретін адамдар жоқтың қатарында.

Өндіріс

Арпа – ең көп малтабарланатын дән, себебі оның құрамында ферменттер көп, бірақ бидай, қарабидай, сұлы, күріш және жүгері де қолданылады. Астықтан ажыратылғаннан кейін де дән қабығының сақталуы да өте маңызды, бұл бидай мен қарабидайдың астықтан ажыратылған тұқымдарынан өзгеше. Бұл малтабарлау кезінде өсіп келе жатқан өсімдік эмбрионы (акроспираны) зақымданудан қорғайды, әйтпесе көкжасыр пайда болуы мүмкін; сондай-ақ, айналған дәннен жасалған қоспаға лаутерлеу кезінде сүзгі қабатын жасауға мүмкіндік береді.

Диастаздық және диастаздық емес

Барлық дәндер өне бастағанда, дәннің ішіндегі табиғи ферменттер дәннің құрамындағы крахмалды қарапайым қанттарға ыдыратады, олар тәтті тамашаланып, ашытқыға тамақ ретінде пайдалануға оңай болады. Белсенді ферменттері бар мал "диастатикалық мал" деп аталады. Белсенді емес ферменттері бар мал "недиастатикалық мал" деп аталады. Ферменттер малдың қыздырылуы арқылы белсенділігін жояды.

Негізгі және арнайы

Сыра қайнатушылар ірімшікті көбінесе екі топқа бөледі: негізгі ірімшіктер және арнайы ірімшіктер. Негізгі ірімшіктердің өз крахмалын және әдетте, дәнді пісірмеген қосымшалар деп аталатын ащыдан алынған крахмалды түрлендіруге жеткілікті диастаздық күші бар. Арнайы ірімшіктердің диастаздық күші аз, бірақ дайын сыраға дәм, түс немесе "дене" (қоюлық) береді. Арнайы қарамельді немесе кристалдық ірімшіктер қантқа ферментсіз түрлендіру үшін ыстық өңдеуден өтеді. Бұл топтардың ішінде, негізінен, кептіру температурасымен ерекшеленетін түрлі типтер бар.

Екі қатарлы және алты қатарлы

Сонымен қатар, арпа малты екі негізгі арпа сорты бойынша ажыратылады, олар малтауға қолданылатын екі қатарлы және алты қатарлы арпа.