Швеция ақсұлықтары: тарихы мен қазіргі жағдайы

Кіріспе

Швециядағы әлеуметтік артықшылықты топ

Швед дворяндығы (швед. Adeln немесе Ridderskapet och Adeln, Knighthood and Nobility) тарихи тұрғыдан Швецияда заңдық және/немесе әлеуметтік артықшылыққа ие топ болып келген, сондай-ақ «frälse» деп аталатын топтың бір бөлігі (көне швед тілінен – «еркін мойын» деген мағынада). Дворяндықты білдіретін архаикалық термин «frälse» діни қызметкерлерді де қамтыды, бұл салықтан босату және Риксдагта (парламент) өкілдік ету арқылы анықталды. Бүгінде дворяндық бұрынғы заңдық артықшылықтарын жойды, бірақ отбасылық аты, атағы мен елтаңбасы әлі де қорғалады. Швед дворяндығы «таныстырылған» және «таныстырылмаған» дворяндардан тұрады, соңғысы Дворяндар үйінде (Riddarhuset) ресми түрде «таныстырылмаған». Дворяндар үйі Стокгольмдегі тиісті ғимараттарды күтіп ұстау үшін 18 жастан асқан еркек мүшелерінен әлі де жарна алады. Қазіргі Швецияда дворяндыққа жататындығы кейбір бейресми әлеуметтік артықшылықтармен байланысты болуы мүмкін, сондай-ақ әсіресе кейбір топтар арасында белгілі бір әлеуметтік және тарихи маңызы бар. Дегенмен, Швеция ұзақ уақыттан бері демократиялық және меритократиялық принциптерге негізделген қоғам, сондықтан мемлекеттік лауазымдарға тағайындаулар заңмен реттеледі. Отбасылық тегіне байланысты швед азаматтарына ешқандай артықшылық берілмейді, тек монарх пен оның отбасы мүшелеріне ғана ерекшелік жасалады. Алайда, бұл рөл де, Үкімет регламентіне сәйкес, қазіргі кезде рәсімдік сипатта. 1902 жылы Свен Хедин патшалық отбасынан басқа Швецияда дворяндық атағын алған соңғы адам болды. 1974 жылдан бері монархқа тек патша отбасының мүшелеріне ғана дворяндық атағын беруге рұқсат етілген. 2004 жылғы мәліметтер бойынша, Швецияда шамамен 619 дворян отбасы бар, олардың құрамында шамамен 28 000 адам бар. Олар графтар (46 отбасы), барон (124 отбасы) және атағы жоқ дворяндар (449 отбасы) деп жіктеледі. 2003 жылға дейін дворяндық мемлекеттік заңмен реттелген, бірақ сол жылы заң күшін жойды, мемлекеттік санкциялау мен дворяндықтың құқықтық реттелуі тоқтатылды. Дворяндар үйі қазір жекеменшік мекеме, азаматтық коммерциялық құқық бойынша кез келген жеке корпорация сияқты басқарылады және мүшелеріне тиесілі. Бүгінде дворяндықтың жалғыз артықшылығы – 1762 жылғы патшалық актіге сәйкес, елтаңбаларында ашық визері бар шлемді пайдалану құқығы. Ашық визері немесе «дворян қалқаны» (Adelig Sköld) қолданатын қарапайым адамдарға айыппұл салынады. «Ашық қорғаныш құралдарын пайдалану үшін қарапайым адамдар мен босқындар қоғамы» (Ofrälse och löske mäns samfund för bruk af öppne hjälmar) атты бірлестік 1762 жылғы актіні бұзу туралы рақымшылық (шведше: жою) сұрап Швеция үкіметіне жүгінгенде, петиция қаралмады. 2013 жылы Швецияның Жоғарғы әкімшілік соты ешкімнің рақымшылыққа құқығы жоқ екенін, сондықтан үкіметтің шешімі Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияға сәйкес, ешкімнің азаматтық құқықтарына қатысты емес екенін және сот қарауына жатпайтынын мәлімдеді.

The Swedish nobility (Swedish: Adeln or Ridderskapet och Adeln, Knighthood and Nobility) has historically been a legally and/or socially privileged class in Sweden, and part of the so called frälse (a derivation from Old Swedish meaning free neck). The archaic term for nobility, frälse, also included the clergy, a classification defined by tax exemptions and representation in the diet (the Riksdag). Today the nobility does not maintain its former legal privileges although family names, titles and coats of arms are still protected. The Swedish nobility consists of both "introduced" and "unintroduced" nobility, where the latter has not been formally "introduced" at the House of Nobility (Riddarhuset). The House of Nobility still maintains a fee for male members over the age of 18 for upkeep on pertinent buildings in Stockholm. Belonging to the nobility in present day Sweden may still carry some informal social privileges, and be of certain social and historical significance particularly among some groups. Sweden has, however, long been a modern democratic society and meritocratic practices are supposed to govern all appointments to state offices by law. No special privileges, in taxation or otherwise, are therefore given to any Swedish citizen based on family origins, the exceptions being the monarch and other members of the royal family. However, also this role is today, according to the instrument of government, ceremonial. In 1902, Sven Hedin became the last person, other than members of the royal family, to be ennobled in Sweden. Since 1974, the monarch is only permitted to confer titles of nobility on members of the royal family. As of 2004 there were about 619 existing noble families in Sweden, with about 28,000 members. They are classified as counts (46 families), barons (124 families) and untitled nobility (449 families). Until 2003 the nobility was regulated by a government statute, but in that year the statute was lifted so that governmental sanction and legal regulation of the nobility was discontinued. The House of Nobility is now a private institution, run as any private corporation under civil commercial law, and is owned by its members. Today, the only privilege of the nobility is the right to use a helm with an open visor in their coats of arms, this according to a 1762 royal act; commoners using open visors or "noblemen's shield" (Adelig Sköld) are subjected to a fine. When an association called Ofrälse och löske mäns samfund för bruk af öppne hjälmar (Commoners' and vagabonds' society for the use of open visors) petitioned the Swedish government for amnesty (Swedish: abolition) in regards to violations of the 1762 act, the petition was not tried nor granted. The Supreme Administrative Court of Sweden ruled, in 2013, that, since no one has the right to amnesty, the government's decision did not concern anyone's civil rights according to the European Convention on Human Rights, and could thus not be examined by the court.

Орта ғасырдағы дворяндар: Фрэлзе

Швед (және фин) дворяндығының тарихы 1280 жылға дейін барып жетеді, сол кезде король Магнус III Альснеу жарлығында атты әскерге ат қоса алатын дәулетті магнаттар, дін қызметкерлері сияқты, кемінде, қалыпты салықтардан босатылатыны айтылды. Швед дворяндығын атау үшін қолданылатын ежелгі термин – frälse, дін қызметкерлерін де салықтан босату құқығымен қамтыды. Жалпы, дворяндық бай немесе ықпалды шаруалардың қатарынан өсті, олар атты әскерді ұстау үшін жұмыс немесе байлық беруге қабілетті болды. Олар рыцарьлар, кеңесшілер және қамал командирлеріне айналды. Мұның себебі, бұрынғы leiðangr флоты және корольдің мемлекет ішінде (Уппсала өнімді жерлері арасында) үнемі саяхаттап жүру жүйесі сол кезде ескірген еді. Король сарайы мен қамалдар енді жер салығы арқылы қаржыландырылатын болды. Көп ұзамай корольдің жеке кеңес (немесе Корольдік кеңес) көмегімен мемлекетті басқаруы керек екеніне келісімге келді, оған епископтар мен ең беделді магнаттар (яғни, әскерге ең көп үлес қосушылар) қатысты. Маңызды шешімдер қабылдау қажет болғанда, бүкіл frälse диетаға шақырылатын. Швеция дворяндығында мұрагерлік феодтар болған жоқ. Егер дворянға корольге тиесілі қамал берілсе, оның ұрпақтары кейін ата-бабаларының азаматтық немесе әскери құқықтарын талап ете алмайтын. Орта ғасырлардағы магнаттардың жерлері олардың жеке меншігінде болды және феодалдық корольден «жалданып» алынбады. Егер олар өз қаражатымен немесе шаруаларды пайдалану арқылы қамал салса және әскерлерді қаржыландырса, онда қамал олардың меншігіне өтетін, бірақ әскерлер мемлекет әскерінің бір бөлігі ретінде қызмет етуі керек еді. Швецияда ешқашан крепостнойлық болған емес. Сондықтан, дворяндық негізінен басқа адамдарға иелік ететін емес, жақсы жағдайдағы азаматтар тобы болды. Орта ғасырларда және соңғы заманның көп бөлігінде дворяндар мен басқа да бай адамдар жер иелері болды, сондай-ақ шаруалар мен қызметшілердің иелері де болды. Дворяндар өздерінің экономикалық және кейде басқа да биліктерін пайдаланып, шағын шаруалардың жерлерін манордағы иелерге сатуына мүмкіндік жасады, сондықтан жер иелену біртіндеп дворяндық сыныбының қолына шоғырланды. Ұзақ уақыт бойы Новгород/Ресей майданындағы Виборг қолбасшысы іс жүзінде маркграф ретінде қызмет етіп, мемлекеттің шығыс шекарасын қорғау үшін феодтан түскен табысты өзінде сақтап қалды. Бірақ орта ғасырлардағы неміс әсеріне қарамастан, Лантграф, Рейхсграф, Бургграф және Пфальцграф сияқты атақтармен жасалған күрделі неміс жүйесі Швецияда ешқашан қолданылмады.

The institution of Swedish (and Finnish) nobility dates back to 1280, when it was stated by King Magnus III in the Decree of Alsnö that magnates who could afford to contribute a mounted soldier to the cavalry were to be exempted from tax at least from ordinary taxes just as the clergy already had been. The archaic Swedish term for nobility, frälse, also included the clergy with respect to their exemption from tax. Generally, the nobility grew from wealthier or more powerful members of the peasantry, those who were capable of assigning work or wealth to provide the requisite cavalrymen. These became knights, councilors and castle commanders. The background for this was that the old system of a leiðangr fleet and a king constantly on travel through the realm (between the estates of Uppsala öd) had by this time become outmoded. The crown's court and castles were now to be financed through taxes on land. Soon it was agreed that the king should govern the realm in cooperation with a Privy Council (or Royal Council), in which the bishops and the most distinguished magnates (i. e. the most prominent contributors to the army) participated. When critical decisions were necessary, the whole frälse was summoned to the diets. Swedish nobility had no hereditary fiefs. In the case where a noble was granted a castle belonging to the crown, his heirs couldn't later claim their ancestors' civil or military rights. The lands of the magnates who constituted the medieval nobility were their own and not "on lease" from a feudal king. If they by their own means or exploitation of peasants built a castle and financed troops, then the castle was theirs, but the troops were expected to serve as a part of the army of the realm. In Sweden, there never existed serfdom. Hence, nobility was basically a class of well off citizens, not owners of other human beings. In the Middle Ages and much of the modern age, nobles and other wealthy men were landowners, as well as lords of peasants and servants. Members of the nobility utilized their economic power and sometimes also other powers to have small farm owners sell their lands to manor lords, so landowning centralized gradually more in the hands of the noble class. For extended periods, the commander of Viborg at the Novgorod/Russian front did, in practice, function as a margrave, keeping all the crown's income from the fief to use for the defense of the realm's eastern border. But despite heavy German influence during the medieval period, the elaborate German system with titles such as Lantgraf, Reichsgraf, Burggraf and Pfalzgraf was never applied in Sweden.

1561 жылдан кейінгі дворяндар

1561 жылы Эрик XIV таққа отырған кезде швед дворяндығы граф (грев) және барон (фриерре) атақтарын енгізу арқылы алғаш рет ресми түрде мұраға өтуге бастады. 1626 жылы Жоғарғы Сарай ұйымдастырылды. Осы палатаға кірудің негіздері – «ежелгі» дворян отбасынан туған болу немесе монархтың инабатқа алуы болды. Осының салдарынан генеалогия дамыды. 1634 жылғы Үкімет Ережесінің авторы – Лорд-канцлер Аксель Оксенстерна. Ол барлық мемлекеттік лауазымдарға дворян кандидаттарын тағайындауды кепілдеді, бұл орталықтандырылған ұлттық үкіметке қолдау көрсетуге, қарсылық тудырмауға көмектесті. Швеция көптеген соғыстар жүргізгендіктен, тәжін офицерлерін марапаттау қажеттілігі туды, ал корольдік қазынасы шексіз болмағандықтан, инабат ету және жер беру қолма-қол ақша төлеудің орнын басты. 17 ғасырда дворян отбасыларының саны бес есе өсті. Бір ғасырдың ішінде дворяндардың швед жеріне иелену үлесі 16%-дан 60%-дан асып, тәждің салық түсімдерінің айтарлықтай төмендеуіне әкелді. Алайда, 1655 және 1680 жылдардағы «Қайтару» жерлерді тәждің меншігіне қайтарды. Тарихи тұрғысынан, дворян отбасының барлық мүшелері атақ алған. Егер отбасы граф немесе барон дәрежесінде болса, барлық мүшелері де сол атақты алды. Бірақ 1809 жылғы жаңа Үкімет Ережесінен кейін, британдық жүйеге сәйкес өзгерістер енгізілді, сондықтан кейінгі дворяндар үшін атақты тек отбасы басшысы ғана алды (егер ол болса). Бұл жүйелердің қабаттасқан бірнеше отбасы бар, олардың көпшілігі 1809 жылға дейін атағы жоқ дворяндар, ал отбасы басшылары 1809 жылдан кейін граф немесе барон болып көтерілді. Дворян отбасыларының басым көпшілігі әлі де ескі үлгідегі, барлық мүшелері дворян саналатын. 1902 жылдан бері мұрагерлік атақ берілген жоқ, ол кезде саяхатшы Свен Хедин патша тарапынан инабатқа алынған (бұл құрмет мұрагерлік болды, бірақ ол мұрагер қалдырмады). 1975 жылдан бері швед монархы мен үкіметі шведтерді инабатқа алуға немесе рыцарь атақтары мен ордендерін беруге құқығы жоқ. Шведтік корольдік үйінің мүшелеріне әлі де атақтар беріледі, онда ханзадалар мен ханшайымдар таңдалған провинциялардың мұрагерлік емес герцогтары немесе герцогинялары болып табылады, бірақ бұл сол үйдің ішіндегі құрметті атақтар, дворяндық атақтары емес.

At the coronation of Eric XIV in 1561, Swedish nobility became formally hereditary for the first time upon the creation of the higher titles of Count (greve) and Baron (friherre). The House of Knights was organized in 1626. The grounds for introduction into this chamber became either birth into an "ancient" noble family or ennoblement by the sovereign. Consequently, genealogy flourished. The Lord High Chancellor, Axel Oxenstierna, was the architect of the Instrument of Government of 1634, which laid the foundation of modern Sweden. It guaranteed that all government appointments were to be filled by candidates from the nobility, a move which helped mobilize support for, rather than opposition to, a centralized national government. Due to the many wars fought by Sweden, the crown needed some means of rewarding its officers, and since the royal coffers were not without end, ennoblement and grants of land were useful substitutes for cash payments. During the 17th century, the number of noble families grew by a factor of five. In less than a century, the nobility's share of Swedish land ownership rose from 16% to over 60%, which led to considerably lower tax revenue for the crown. The "Reduction" of 1655 and 1680, however, brought land back into the crown's possession. Historically all members of a noble family were generally titled. If the family was of the rank of a Count or a Baron, all members received that title as well. However, following the new Instrument of Government from 1809, a change was made more in line with the British system so that, for later nobility, only the head of the family would hold the title (if there is one). There are a few families where these systems overlap such that the vast majority are nobles pre 1809 without title, while the heads of the families have been elevated to count or baron after 1809. The vast majority of noble families are still of the old kind where all members are regarded as nobles. No hereditary title of nobility has been granted since 1902, when explorer Sven Hedin was ennobled by the King (that honor was hereditary, but he left no heirs). Since 1975 the Swedish monarch and government no longer have the right to ennoble or to confer knighthoods and orders on Swedes. Titles are still given to members of the Swedish royal house where princes and princesses are made non hereditary dukes or duchesses of selected provinces, but these are honorary titles within that house, not titles of nobility.

Кіріспеген дворяндар

Таныстырылмаған отбасылар, егер болса, өз атақтарын және гербтерінде ақсүйектік элементтер мен стильдерді пайдалана алатын еді. Швецияда ешкімнің ақсүйектік мәртебесіне ие болуына тыйым салатын заң болған емес. Мұндай ақсүйектік мәртебені қоғамда мойындау заңдық емес, әлеуметтік сипатта болды, және швед ақсүйектігінің бәрі үкіметтен бөлінгеннен кейін осылай болды. Швецияда таныстырылмаған ақсүйек отбасылардың саны көп (2010 жылғы мәлімет бойынша 99 отбасы және шамамен 450 адам), олардың кейбіреулері тарихи тұрғыдан белгілі болды. Отбасылар төрт топқа бөлінеді:
Шетелдік ақсүйектер, яғни шетелдік тегі бар (көбінесе Балтық немісі) және Швециядан басқа елде ақсүйектік мәртебесі бар, сондай-ақ Швецияда толық немесе ішінара тұратын отбасылар. Бұл ең ірі топ. Швециядан шыққан, бірақ шетелдік елдер (мысалы, Бернадот корольдік үйінің мүшелері Бельгия және Люксембург князьдігі мен графы атақтарын алған) ақсүйектік мәртебе және/немесе атақтар берген отбасылар. Швеция монархының ақсүйектік мәртебесін алған, бірақ Ақсүйектер үйінде таныстырылмаған отбасылар. Бұл топ кішкентай. Шетелдік тегі бар және таныстырылмаған ақсүйектің әртүрлі анықтамалықтарына енгізілген, бірақ олардың бастапқы ақсүйектік мәртебесі дәлелденбеген әскери отбасылар. Олар Швецияда ұзақ жылдар бойы ақсүйек деп есептелгендіктен, дәстүрлі себептермен шведтік таныстырылмаған ақсүйектің құрамына кіреді. Бұл топ та аз. Таныстырылмаған ақсүйектің үш тізімі жарияланды: біріншісі 1886 жылы, екіншісі 1912 жылы, үшіншісі 1935 жылы, ал соңғысы 2010 жылы жарық көрді. 1911 жылы ресми мәртебесі жоқ жеке клуб – таныстырылмаған ақсүйектер қауымдастығы (Sveriges Ointroducerade Adels Förening) құрылды. Бернадот үйінің бірнеше тармақтары осы қауымдастықтың мүшелері болуды қалаған, себебі король отбасының мүшелері король емес адамдарға үйленген кезде шведтік атақтарын пайдаланудан айырылып, оларға шетелдік (Люксембург немесе Бельгия) атақтары берілді. Карл Йохан Бернадот көп жылдар бойы қауымдастықтың төрағасы болды.

Unintroduced families could use their titles, if they had any, and noble elements and styles in their coats of arms. There has never been legislation in Sweden preventing anyone from purporting to belong to nobility. The recognition of such noble status in society was of a social, not a legal, nature, as has all Swedish nobility become since it was separated from the government more recently. Sweden has had a significant number of unintroduced noble families (as of 2010 comprising 99 living families and around 450 individuals), several of which have been historically prominent. The families fall into four groups:
Foreign nobility, being families of foreign origin (most commonly Baltic German) which had noble status in a different country than Sweden, and which partially or wholly live in Sweden. This group is the largest. Families of Swedish origin which were granted noble status and/or titles by a foreign country (for example, members of the royal House of Bernadotte have been granted Belgian and Luxembourgish princely and comital titles). Families which have been ennobled by the Swedish monarch, but which have not been introduced at the House of Nobility. This group is small. Armigerous families of foreign origin which have traditionally been included in the various directories of unintroduced nobility, but whose original noble status has not been proven. They are included in Swedish unintroduced nobility for traditional reasons, such as having been considered noble in Sweden for an extended period of time. This group is also small. Three successive almanach series of unintroduced nobility have been published; the first in 1886, the second in 1912, and the third in 1935; it came out most recently in 2010. An association of unintroduced nobility, Sveriges Ointroducerade Adels Förening, private club with no official standing, was founded in 1911. Several branches of the House of Bernadotte have chosen to become members of this association, as a result of members of the royal family being denied the use of Swedish titles upon marrying non royals, but being granted foreign (Luxembourgish or Belgian) titles. Carl Johan Bernadotte was chairman of the association for many years.

Тегі

Швециядағы тегілерді 15 ғасырға дейін табуға болады, оларды алғаш рет ақсүйектер (Frälse), яғни дін қызметкерлері мен ақсүйектер қолданған. Олардың есімдері көбінесе швед, латын, неміс немесе грек тілдерінде болған. Латын есімдерін алғаш рет католик дін қызметкерлері 15 ғасырда қолданды. Ата-ананың есімінен бұрын «Herr» (мырза) деген сөз келтіріліп, содан кейін ата-ананың атын латыншалау қолданылған. Реформация кезеңінен бастап дін қызметкерлері арасында туған жерлерінің латыншаланған түрін қолдану кең таралды (мысалы, Лаврентий Петри Готус, Эстергётландтан). Кейінірек саудагерлер мен басқа әлеуметтік топтар бұрын қолданылған отбасылық тегілерді (мысалы, ата-аналық тегі) тастады. Олардың орнына, олар әсем дыбысталатын латын тегін қабылдады. Тағы бір кейінгі практика – грек тілін қолдану болды, соңында «андер» (грек тілінде «адам» деген сөз) жұрнағымен. 17 ғасырда тегілерді қолдану ақсүйектер мен білімді топтар арасында әлі де сирек кездесетін. Сонымен қатар, мұраға берілетін тегілердің саны да бірнеше отбасымен шектелген. Отбасы абыройлы мәртебе алғанда, оған әдетте атау берілетін, дәл Англия мен басқа Батыс Еуропа елдерінің иеліктері сияқты. Бұл кезең ақсүйектер үшін екі сөзден тұратын көптеген швед тіліндегі отбасылық есімдерді тудырды (өте танымал префикстер: Адлер, «бүркіт»; Эрен, «құрмет»; Сильвер, «күміс»; және Гиллен, «алтын»). Ұлыбританиямен салыстырғандағы ерекшелік – бұл бүкіл әулеттің жаңа тегі болды, ал ескі тегі мүлдем жойылды.

Арнайы артықшылықтар

Швецияда ақсүйектердің мүліктері жойылған жоқ, бірақ олардың ерекше жағдайы 1680 жылдан бастап қадам-қадаммен әлсіреген. 1866 жылы Мүліктер Риксдағының реформасы арқылы ақсүйектердің саяси құқықтары іс жүзінде жойылды, ал 1920 жылдары белгілі бір мемлекеттік лауазымдарға басымдық берудің соңғы құқықтары алынып тасталды. Сол кезде салықтан босатудың соңғы артықшылықтары да жойылды. Дегенмен, 2003 жылға дейін кейбір шағын артықшылықтар сақталды, оның ішінде қылышпен бас кесу құқығы. Бұл ақсүйектерге берілген артықшылықтарды регламенттеген заң толығымен күшін жойғаннан кейін, үкімет енді әулет басшыларын отырысқа шақыруға құқығы жоқ. Бүгінде ақсүйектердің құқықтары ақсүйек атақтарын қорғаумен және олардың гербінде қолданылатын белгілі бір элементтер мен стильдермен (1762 жылғы актіге сәйкес) шектеледі: ашық көзі бар шлем, дәрежесін көрсететін тәж, медальон және қолдаушылар. Қазіргі швед заңнамасы ақсүйек тегі бойынша ешқандай айырма жасамайды.

Ерекше жағдайлар

Швециядан тыс елдерде Киелі Бриджит (1303–1373) король қызы болмағандықтан, патшалық емес, ақсүйек атағы болған сияқты, Нериция ханшайымы ретінде белгілі болды.