Кіріспе
Палеосибир тілдері Нивх (/n/iː//f//k/ NEEFK; кейде Нивхик; өзін-өзі атауы: Нивхгу диф, Nivxgu dif), немесе Гиляк (/ɡ//ɪ//l//j//æ//k/ GILyak), немесе Амуриялық – екі немесе үш бір-бірін түсінбес тілдерден құралған шағын тілдік отбасы. Нивх этносының саны соңғы ғасырда салыстырмалы түрде тұрақты болды, 1897 жылы 4549 Нивх, ал 1989 жылы 4673 адам тіркелді. Дегенмен, осы кезеңде Нивх тілінде сөйлейтіндердің саны 100%-дан 23,3%-ға дейін азайды, сондықтан 1989 жылғы халық санауы бойынша тек 1079 адам ана тілінде сөйлейтін болып қалды. Бұл көрсеткіш артық болуы мүмкін, себебі 2010 жылғы халық санауында тек 198 ана тілінде сөйлейтін адам тіркелді, бұл этникалық халықтың 4%-дан да аз бөлігін құрайды. Қазіргі тілдердің түпкі атасы – Прото-Нивх (ic) тілі, Fortescue (2016) тарапынан қайта құрастырылған. Ол Амур, Шығыс Сахалин және Оңтүстік Сахалин диалектілерінің бір-бірімен түсіністік деңгейінің төмен екенін атап көрсетеді және олардың әрқайсысын жеке тіл деп санайды.
Nivkh ('/n//iː//f//k/ NEEFK; occasionally also Nivkhic; self designation: Нивхгу диф, Nivxgu dif, ), or Gilyak ('/ɡ//ɪ//l//j//æ//k/ GILyak), or Amuric, is a small language family, often portrayed as a language isolate, of two or three mutually unintelligible languages
The population of ethnic Nivkhs has been reasonably stable over the past century, with 4,549 Nivkhs counted in 1897 and 4,673 in 1989. However, the number of native speakers of the Nivkh language among these dropped from 100% to 23.3% in the same period, so by the 1989 census there were only 1,079 first language speakers left. That may have been an overcount, however, as the 2010 census recorded only 198 native speakers, less than 4% of the ethnic population. Proto Nivkh(ic), the proto language ancestral to the modern day languages, has been reconstructed by Fortescue (2016). notes that the Amur, East Sakhalin and South Sakhalin varieties have low intelligibility with each other, and considers each of them to constitute a separate language.
Жіктеу
Нивх тілі басқа тілдермен туыстығы белгісіз, сондықтан ол оқшауланған тілдер тобы болып саналады. Ыңғайлылық үшін, оны Палеосибир тілдерінің географиялық тобына жатқызуға болады. Нивх тілдеріндегі көптеген сөздер мағынасы жағынан басқа Палеосибир тілдеріндегі, айну, корей немесе тунгус тілдеріндегі сөздерге ұқсас келеді, бірақ осы түрлі тілдердің сөздік қорын жүйелі түрде түсіндіретін тұрақты дыбыстық сәйкестіктер табылмады. Сондықтан, кез келген лексикалық ұқсастықтар кездейсоқтыққа немесе қарыз алуға байланысты деп есептеледі. Майкл Фортескью 1998 жылы Нивх тілі Солтүстік Американың мосан тілдерімен туыс болуы мүмкін деген гипотеза ұсынды. Кейін, 2011 жылы ол Нивх тілін, «оқшауланған Амур тілі» деп атап, Чукотко-Камчаткан тілдерімен туыстығы бар екенін және Чукотко-Камчаткан–Амур тілдер отбасын құрайтынын мәлімдеді. Алайда, Glottolog бұл дәлелдерді «жеткіліксіз» деп бағалайды. 2015 жылы Сергей Николаев екі мақаласында Нивх тілі мен Солтүстік Американың алгик тілдері арасындағы жүйелі байланыс, сондай-ақ осы екеуінің және Британдық Колумбия жағалауындағы вакаш тілдерінің арасындағы алыс байланыс бар екенін дәлелдеді. Нивх тілдері Джозеф Гринбергтың кеңінен қабылданбаған Еуразия тілдері гипотезасына кіреді. Мюллер және авторлардың (2013) жүргізген автоматтандырылған есептеулік талдауы (ASJP 4) Нивх, моңғол және тунгус тілдері арасында лексикалық қарыз алу нәтижесінде туындаған лексикалық ұқсастықтарды анықтады. Хадсон мен Роббеетс (2020) Нивх сияқты тілдердің бір кезде Кореяда кең таралғанын және корей тілдерінің субстратын құрағанын болжады. Ким Банг Хан «Самгук саги» еңбегіндегі жер-атаулардың түсіндірмелері Корея түбегінің бастапқы тілін көрсетеді және корей және жапон тілдерінің қалыптасуына ықпал еткен компоненттердің бірі екенін ұсынды. Ол бұл тілдің Нивх тілімен байланысты екенін айтты. Юха Янхунен корей және нивх тілдеріндегі ұқсас консонанттық тоқтау жүйелерінің ежелгі тілдік байланыс нәтижесі болуы мүмкін екенін болжады.
Тарих
Нивх халқы мыңдаған жылдар бойы Сахалин аралы мен Амур өзенінде өмір сүрген. XVII ғасырда Ресеймен байланыс орнағанға дейін олар көршілес айну, жапон және қытай халықтарымен сауда-саттық жасады. XIX ғасырда нивхтардың санының алғашқы төмендеуі тіркелді, ресми бағалаулар 1856 жылдан 1889 жылға дейін азайды. Бұл, Сахалиндегі шешек ауруының эпидемиясымен және Ресейдің 1873 жылдан бастап Сахалинге сотталғандарды жіберуімен бірге орын алды. Сол кезде, шамалы ғана нивхтар орыс тілінде сөйлеген. Ресейдің ресми санағы 1897 жылы (4500) және 2002 жылы (5200) нивхтардың саны шамалас екенін көрсетті. Дегенмен, этникалық нивхтардың арасында ана тілінде сөйлейтіндердің саны сол кезеңде 100%-дан 23,3%-ға дейін төмендеді. Барлық тіркелген ана тілінде сөйлейтін нивхтар орыс тілінде де сөйлеген, олардың көпшілігі 1920-1940 жылдары туған, осы кезде Иосиф Сталиннің жергілікті экономикаға таңған ұжымдастыру саясаты салдарынан ана тілінде сөйлейтіндердің саны күрт азайды. Көптеген нивхтар орталықтандыру процесінде кеңінен таралған қоныстарынан Ногликиге, шағын қалаға күштеп көшірілді. Нивхтардың дәстүрлі өмір салты біртіндеп және кейде күштеп кеңестік өмір салтына айналдырылды, нәтижесінде күнкөріс, тамақтану, тұрғын үйлер және білім беруде өзгерістер болды. 2010 жылдары Нивх тілі Сахалин және Хабаровск өңірлеріндегі бірнеше мектептерде 1-3 сыныптарда оқытылады. Сахалинде "Нивх диф" (Нивх тілі) атты ай сайынғы газет шығарылады. Нивх тіліндегі кітаптар да Ресейде тұрақты түрде жарық көреді.
Грамматика
Нивх тілі – жалғастырмалы синтетикалық тіл. Оның дамыған падеждік жүйесі және басқа да грамматикалық көрсеткіштері бар, бірақ грамматикалық жынысы жоқ. Нивх тіліндегі сөздердің негізгі реті – бастауыш-толықтырылыс-жалғау, ал бастауыш сөйлеуде жиі жіберіліп қалады. Нивх тілі сөздердің жоғары деңгейде бірігуімен ерекшеленеді. Мысалы, кеңістіктік қатынастарды көрсететін морфемалар (көптеген басқа тілдерде сөздердің алдынан қосылатын немесе кейін қосылатын сөздер) олармен байланысты есімге қосылады. Сөздер анықталатын түбірлерден және өнімді грамматикалық морфемалардан тұрады, олардың көпшілігі жұрнақтар. Нивх тілінде сын есімдер жоқ, олардың орнына болмысты сипаттайтын етістіктер қолданылады. Екі етістік уақыты бар: болашақ емес және болашақ. Болашақ емес форма уақытты көрсету үшін, контекстпен қатар, сөздермен біріктірілуі мүмкін. Орыс тілі өмірдің барлық салаларында басым тілге айналғандықтан, соңғы ғасырда нивх тілінің грамматикасы өзгерген. Мысалы, нивх тілі жақында есімдер мен жұптарды санағанда көпшелік белгісін қоя бастады, бұл өзгеріс орыс тілінің грамматикалық ережелерінен туындаған. Дегенмен, екі тілдің грамматикалық құрылымының айқын айырмашылығына байланысты, грамматикалық әсер ету кеңінен таралмаған деп есептеледі. Орыс тілінен алынған құрылымдарды оңайлату болды; тілдің аз қолданылуы және мәдениеттің өзгеруі салдарынан нивх тілінің көптеген күрделі морфологиялық ерекшеліктері оңайлатылды немесе қолданыстан шықты. Ескіру процесінде, санау морфемасының шынжырларды санау үшін және балық ауларын санау үшін қолданылу арасындағы айырмашылық жойылды, ал сөйлеушілер санау сандарының немесе басқа сипаттамалардың жалпы категорияларын пайдалануға бейімделді.
Стресс
Кездесетін дыбыстық стресс кез келген буынға түсуі мүмкін, бірақ көбінесе бірінші буынға түседі; диалектілік айырмашылықтар бар, сондай-ақ стресс арқылы ажыратылатын минималды жұптар сирек кездеседі.
Айнұ халқымен тілдік байланыс
Айнулар тарихы барысында Нивхтермен тығыз байланыста болған сияқты. Бұл байланыс тілге қаншалықты әсер еткені әлі белгісіз. Тіл білімі мамандары айну тілі мен Нивх тілінің (тарихи түрде Сахалиннің солтүстік жартысында және оған қарсы жатқан Азия материгінде сөйленген) арасындағы ортақ лексикасы қарыз сөздерден туындағанын айтады.