Кіріспе
Краньяльды жүйке XI, бас пен иық қозғалысы үшін. Қосымша жүйке, сондай-ақ он бірінші бас сүйекті жүйке, краньяльды жүйке XI немесе жай ғана CN XI деп аталады, стерноклеидомастоид және трапеция бұлшықеттерін қамтамасыз ететін краньяльды жүйке. Бұл, он екі жұп краньяльды жүйкенің он біріншісі болып саналады, себебі оның бір бөлігі бұрын мидан шығады деп есептелген. Стерноклеидомастоид бұлшық еті бас иығын бұрып, айналдырады, ал трапеция бұлшық еті, жауырындармен байланысқанда, иықты көтереді. Қосымша жүйкеге қатысты дәстүрлі сипаттамалар оны омыртқалық бөлікке және бас сүйектік бөлікке бөледі. Бас сүйектік бөлік блуждающий жүйкеге жылдам қосылады, және бас сүйектік бөліктің қосымша жүйкенің нағыз бөлігі болып есептелуіне қатысты пікірталас әлі де жалғасуда. Сондықтан, "қосымша жүйке" термині көбінесе тек стерноклеидомастоид және трапеция бұлшықеттерін қамтамасыз ететін жүйкеге ғана қатысты, оны омыртқалық қосымша жүйке деп те атайды. Зақымдану иық бұлшықеттерінің әлсіреуіне, жауырынның қанаттанып кетуіне, иықтың қабылдануы мен сыртқа бұрылуының әлсіреуіне алып келуі мүмкін. Бұл талшықтар бірігіп тамыршалар, тамырлар түзеді, содан кейін омыртқалық қосымша жүйке пайда болады. Бұл жүйке бас сүйегінің негізіндегі үлкен тесік арқылы бас сүйегіне еніп, бас сүйегінің ішкі қабырғасымен жүреді. Бас сүйегінен шығып, жүйке желкеше тесігі арқылы тіл-жұтқыншақ және блуждающий жүйкелермен бірге өтеді. Бас сүйегінен шыққаннан кейін бас сүйектік бөлік омыртқалық бөліктен ажыратылады. Омыртқалық қосымша жүйке жалғасын алып, артқа және төмен қарай бағытталады. Мойын бөлігінде қосымша жүйке ішкі желке венасын, үлкен кеңірдек бұлшық етінің артқы жағының деңгейінде кесіп өтеді. Төмен қарай жүре отырып, жүйке стерноклеидомастоид бұлшық етін тесіп өтеді (Эрб нүктесінен шамамен 1 см жоғары), моторлық тармақтарды жіберіп, содан кейін трапеция бұлшық етіне дейін жалғасады (трапецияның алдыңғы жиегінің ортаңғы және төменгі үштен бірінің қиылысында кіреді), оның жоғарғы бөлігін моторлық иннервациямен қамтамасыз етеді.
The accessory nerve, also known as the eleventh cranial nerve, cranial nerve XI, or simply CN XI, is a cranial nerve that supplies the sternocleidomastoid and trapezius muscles. It is classified as the eleventh of twelve pairs of cranial nerves because part of it was formerly believed to originate in the brain. The sternocleidomastoid muscle tilts and rotates the head, whereas the trapezius muscle, connecting to the scapula, acts to shrug the shoulder. Traditional descriptions of the accessory nerve divide it into a spinal part and a cranial part. The cranial component rapidly joins the vagus nerve, and there is ongoing debate about whether the cranial part should be considered part of the accessory nerve proper. Consequently, the term "accessory nerve" usually refers only to nerve supplying the sternocleidomastoid and trapezius muscles, also called the spinal accessory nerve. Injury can cause wasting of the shoulder muscles, winging of the scapula, and weakness of shoulder abduction and external rotation. These fibres join together to form rootlets, roots, and finally the spinal accessory nerve itself. The formed nerve enters the skull through the foramen magnum, the large opening at the skull's base. The nerve travels along the inner wall of the skull towards the jugular foramen. Leaving the skull, the nerve travels through the jugular foramen with the glossopharyngeal and vagus nerves. After leaving the skull, the cranial component detaches from the spinal component. The spinal accessory nerve continues alone and heads backwards and downwards. In the neck, the accessory nerve crosses the internal jugular vein around the level of the posterior belly of digastric muscle. As it courses downwards, the nerve pierces through the sternocleidomastoid muscle (approximately 1cm above Erb's point) while sending it motor branches, then continues down until it reaches the trapezius muscle (entering at the junction of the middle and lower third of the anterior border of the trapezius) to provide motor innervation to its upper part.
Ядро
Омыртқаның қосымша жүйкесін құрайтын талшықтар омыртқа миының жоғарғы сегменттерінде орналасқан төменгі моторлық нейрондардан қалыптасады. Бұл нейрондардың шоғыры, омыртқалық қосымша ядро деп аталады, омыртқа миының алдыңғы мүйізінің бүйір жағында орналасқан және омыртқа миының басталатын жерінен (медулламен қосылатын жерде) шамамен С6 деңгейіне дейін созылады. Жоғары мойын сегменттерінің бүйірлік мүйізі ұзын мидың ядросымен тікелей байланысқан сияқты, одан қосымша жүйкенің бас бөлігінің компоненті пайда болады. Дәстүрлі түрде, қосымша жүйке мидан төмен түсіп, омыртқалық қосымша компонентімен қысқаша байланысып, кейін бұл жүйкеден бөлініп, блуждающий жүйкеге қосылатын шағын бас бөлігі компонентіне ие деп сипатталады. 2007 жылы жарияланған он екі адамға жасалған зерттеу көрсеткендей, көптеген адамдарда бұл бас бөлігі компоненті омыртқа бөлігімен ерекше байланыс жасамайды; осы ерекше компоненттердің тамырлары бір ғана адамда болмаған жағдайда, қалғандарында талшықты қабықпен бөлінген.
Функция
Қосымша жүйкенің омыртқалық бөлігі стерноклеидомастоид және трапеция бұлшықеттерінің қозғалысын бақылайды. Дегенмен, стерноклеидомастоидты қамтамасыз ететін жүйке талшықтары екі рет қайырылады (декуссацияға ұшырайды). Бұл стерноклеидомастоид бұлшықетінің дененің сол жағындағы мимен басқарылатынын білдіреді. Стерноклеидомастоид талшықтарының жирылуы басқа қарама-қарсы жаққа бұрылады, нәтижесінде бас сол аймақтан көру ақпаратын алатын ми жағына бұрылады. Бұл омыртқаның қосымша ядросының мидың ұзынша ядросымен (nucleus ambiguus) жалғасқандай көрінуімен сәйкес келеді. Кейбір мамандар омыртқаның қосымша жүйкесі жалпы соматикалық эфференттік (ЖСЭ) ақпаратты тасымалдайды деп санайды. Ал басқалары омыртқаның қосымша жүйкесінде SVE және ЖСЭ компоненттерінің екеуі де бар деген қорытындыға келудің мүмкін екенін айтады.
Тексеру
Қосымша жүйке трапеция және стерноклеидомастоид бұлшықтарының функциясын бағалау арқылы тексеріледі. Трапеция бұлшығын тексеру үшін емделушіден иықтарын қарсылықпен немесе қарсылықсыз көтеруі сұралады. Стерноклеидомастоид бұлшығын тексеру үшін науқастан басын солға немесе оңға қарсылықпен бұруы сұралады. Жүйке бойының кез келген жеріндегі зақымдану жүйкенің жұмысына әсер етеді. Бұл жүйке "радикалды" мойын диссекциясында қасақана алынып тасталады, ол мойындағы қатерлі ісіктің болуын және таралуын хирургиялық жолмен анықтауға бағытталған әрекет. Басқа, аз агрессивті диссекция түрлерінде оны сақтауға тырысылады. Хирургиялық емдеуге нейролиз, жүйке ұшын ұшына тігу және зақымдалған трапеция бұлшықтарының сегменттерін Эден-Ланге процедурасы сияқты басқа бұлшық топтарымен хирургиялық алмастыру кіреді.
Тарих
1664 жылы ағылшын анатомы Томас Уиллис алғаш рет қосымша жүйкені сипаттады, оны "қосымша" (латынша nervus accessorius деп сипатталған) деп атады, бұл блуждающий жүйкемен байланысты екенін білдіреді. 1848 жылы Джонс Куэйн бұл жүйкені "блуждающий жүйкеге қосымша омыртқалық жүйке" деп сипаттады, сонда жүйкенің шағын бөлігі үлкен блуждающий жүйкемен бірігетіні, ал қосымша жүйке талшықтарының көп бөлігі омыртқа миынан шығатынын атап өтті. 1893 жылы бұрын "қосымша" деп аталған жүйке талшықтарының блуждающий жүйкеден емес, сопақ мидың (medulla oblongata) бірдей ядросынан шығатыны анықталды, содан бері бұл талшықтар блуждающий жүйкенің өзінің бір бөлігі деп қарастырыла бастады.