Кіріспе

Краньяльды жүйке XII, тіл үшін.

Гипоглоссальды жүйке, сондай-ақ он екінші бас сүйекті жүйке, XII бас сүйекті жүйке немесе жай ғана CN XII деп аталады, тілдегі барлық сыртқы және ішкі бұлшық еттерін, вагус жүйкесімен иннервацияланатын тіл-таңдау бұлшық емес, иннервациялайтын бас сүйекті жүйке. CN XII – тек қозғалтқыштық функциясы бар жүйке. Жүйке гипоглоссальды ядродан, мидың сопақша бөлігінен бірнеше кішкентай тамыршалар түрінде шығады, гипоглоссальды каналдан өтіп, мойын арқылы төмен қарай жүреді, содан кейін тіл бұлшық еттері арқылы тілге жетеді. Бұл жүйке тілдің сөйлеу және жұту үшін қажетті қозғалыстарын, соның ішінде тілді сыртқа созу және оны оңнан солға жылжытуды басқарады. Жүйкеге немесе оны басқаратын жүйке жолдарына зақым келтіру тілдің қозғалу қабілетіне және оның сыртқы түріне әсер етуі мүмкін, мұндай зақымданудың ең көп кездесетін себептері – жарақат, хирургиялық араласыну және моторлық нейрон аурулары. Бұл жүйкені алғашқыда б.з.д. III ғасырында Герофил сипаттаған. "Гипоглосс" атауы "гипо" ("астында") және "глосса" ("тіл") сөздерінен туындаған, себебі жүйке тілдің астынан өтеді.

Құрылымы

Гипоглоссальды жүйке мидың алдыңғы бөлігінде, ми сабасының төменгі жағында бірнеше кішкентай тамыршалар түрінде пайда болады. Жүйке субарахноидты кеңістік арқылы өтеді және бас сүйегінің төменгі жағындағы, гипоглоссальды каналға жақын жердегі қатты қабықты тесіп өтеді. Тілдегі бұлшық еттерден келетін сигналдар гипоглоссальды жүйке арқылы жүзеге асады, содан кейін тригеминальды мезенцефальдық ядрода синапс жасайтын тіл жүйкесіне жетеді. Олармен қамтамасыз етілген бұлшықеттер алғашқы төрт жұп төс сүйек сомиттерінің миотомаларынан гипоглоссальды бау ретінде дамиды. Жүйке дамудың төртінші аптасында тамырлар тізбегі ретінде алғаш рет көрінеді, олар бірыңғай жүйкеге бірігіп, бесінші аптада тілмен байланысады.

Функция

Гипоглоссальды жүйке тілдің сыртқы бұлшық еттерін – гениоглосс, гиоглосс, стилоглосс және тілдің ішкі бұлшық еттерін басқаруды қамтамасыз етеді. Бұл тілдегі барлық бұлшық еттерді білдіреді, бірақ тіл-таңдай бұлшығы (палатоглоссус), блуждающий нервпен иннервацияланады. Бір сериялық жағдайлардағы ең көп кездесетін жарақаттар – ісіктердің қысылуы және оқ жаралары болды. Бұл жүйкеге зиян келтіретін тағы да көптеген себептер бар. Оларға хирургиялық зақымдану, ми сағасының инсульті, қырыққабат склерозы, Гийен-Барр синдромы, инфекция, саркоидоз және гипоглоссальдық каналда кеңейген қан тамырының болуы жатады. Зақымдану бір немесе екі жақта болуы мүмкін, бұл зақымдану салдарынан туындайтын симптомдарға әсер етеді. |alt=Аузынан тілі созылып тұрған, сол жағы нашарлаған және сол жаққа көрсетілген сурет.] Гипоглоссальды жүйке тілді және оның қозғалысын тексеру арқылы бағаланады. Егер жүйке зақымдалған болса, тіл "құрттар қапшығы" (фасцикуляциялар) немесе атрофия (сарылу) сияқты көрінуі мүмкін. Содан кейін жүйке тілді сыртқа созу арқылы тексеріледі. Егер жүйке немесе оның жолдарына зақым келсе, тіл көбінесе, бірақ әрқашан емес, гениоглосс бұлшық еті бір жағынан ғана жүйке сигналдарын алатындықтан, бір жаққа қарай бұрылады. Жүйке зақымдалғанда тіл "қалың", "ауыр" немесе "қимылсыз" сезінуі мүмкін. Тіл бұлшық еттерінің әлсіздігі сөйлеудің бұзылуына алып келуі мүмкін, бұл тілге ерекше тәуелді дыбыстарға (мысалы, жақтық жуықтамалар, тістік тоқтатулар, альвеолярлық тоқтатулар, көмейлік мұрындықтар, ротикалық дауыссыз дыбыстар және т.б.) әсер етеді. Тілдің күшін тексеру үшін тілді ішкі жағына басу арқылы, ал тексеруші жақтан басып немесе сезу арқылы бағалайды. Егер зақымдану жүйке жолында (жоғарғы моторлық нейрон зақымдануы) болса, тіл зақымдалған жақтан қисайып, зақымдалған гениоглосс бұлшығының әрекетінен туындайды және фасцикуляциялар немесе сарылусыз пайда болады.

Гипоглоссальды жүйке стимуляторының имплантаты

Гипоглоссальды жүйке сондай-ақ обструктивті ұйқы апноэсін емдеуде клиникалық тұрғыдан да қатысы бар. Обструктивті ұйқы апноэсімен ауыратын кейбір науқастарға (мысалы, үздіксіз оң қысыммен емделу сәтсіз аяқталған, дәрілік препараттармен шақырылған ұйқы эндоскопиясымен тиісті тексеруден өткен және FDA белгілеген басқа да критерийлерге сәйкес келетін) гипоглоссальды жүйке стимуляторы балама ретінде ұсынылуы мүмкін. Гипоглоссальды жүйке стимуляторының мақсаты – ұйқы кезінде тілдің негізін бөгеуді жеңілдету, дем алу кезінде (яғни, тыныс алу) тілді алға жылға беру арқылы стимуляциялау. Бұл процедурада мойынға жасалған тілік арқылы тілдің жылға шығуын басқаратын (мысалы, гениоглоссус) гипоглоссальды жүйкенің тармақтарына электрлік стимулятордың электродтары орналастырылады. Содан кейін сенсорлық электрод ішкі қабырғааралық бұлшық және сыртқы қабырғааралық бұлшық қабаттары арасындағы қабатта, қабырғалар арасына орналастырылады. Стимулятор мен сенсорлық электрод туннельді сым арқылы имплантацияланатын импульс генераторына қосылады. Ұйқы кезінде қосылғанда, кеудедегі сенсорлық электрод тыныс айнымалы циклін анықтайды. Дем алу кезінде (яғни, тыныс алу) мойындағы стимулятор электродтары арқылы электрлік сигнал жіберіледі, бұл гипоглоссальды жүйкені стимуляциялайды және тілдің жылға шығуына себеп болып, осылайша бөгеуді жеңілдетеді.

Тарих

Гипоглоссальды жүйке туралы алғашқы сипаттаманы Ерофил жасаған (335–280 б.з.д.), бірақ ол кезде оған есім берілмеген. «Гипоглоссаль» атауын латын тілінде «nervi hypoglossi externa» деп алғаш рет 1733 жылы Уинслоу қолданған. Содан кейін түрлі авторлар оны «nervi indeterminati», «par lingual», «par gustatorium», «үлкен сублингваль», «дәмді жүйке» және «лингваль жүйке» (Уинслоу бойынша) деп әртүрлі атады. 1778 жылы Соммеринг оны «нерв гипоглоссума магнум» деп тізімге енгізді. 1800 жылы Кувье оны Уинслоудың аудармасы бойынша «үлкен гипоглоссальды жүйке» деп атады, ал 1832 жылы Нокс ағылшын тілінде ресми атау берді.

Басқа жануарлар

Гипоглоссальды жүйке – амниоттарда, оның ішінде бауырымен жорғалаушылар, сүтқоректілер және құстарда кездесетін он екі бас сүйегі жүйкесінің бірі. Адамдардағыдай, жүйке немесе жүйке жолының зақымдануы тілді қимылдату немесе су ішуде қиындықтарға, тілдің күшінің төмендеуіне және бастапқыда зақымдалған жаққа қарай бұрылуға, ал кейінше, қырысулар (контрактуралар) дамығанда зақымдалған жаққа қарай бұрылуға себеп болады. Жүйкенің эволюциялық пайда болуы кеміргіштер мен бауырымен жорғалаушылардағы жүйкелерді зерттеу арқылы қарастырылған. Бұл жүйке эволюциялық тұрғыдан мойын омыртқасының жүйкелерінен пайда болған деп есептеледі.