Жергілікті шаруалар мен тұтынушылардың бірлескен өнімділігі

Кіріспе

Азық-түлік өндірісі мен тарату бойынша үлестіру жүйесінің түрі.

Қоғамдық қолдаумен жүргізілетін ауыл шаруашылығы (CSA моделі) немесе өнімді бөлісу – бұл азық-түлік жүйесінде өндірушілер мен тұтынушыларды жақындастыратын жүйе, тұтынушыға белгілі бір шаруашылықтың немесе шаруашылықтар тобының өніміне жазылуға мүмкіндік береді. Бұл ауыл шаруашылығы мен азық-түлік таратудың баламалы әлеуметтік-экономикалық моделі, ол өндіруші мен тұтынушыға шаруашылық тәуекелдерін бөлісуге мүмкіндік береді. Бұл модель – жергілікті нарықтар арқылы қоғамдық сезімді нығайтуды мақсат ететін азаматтық ауыл шаруашылығының бір саласы. Қоғамдық қолдаумен жүргізілетін ауыл шаруашылығын "ортақ пайдалану" (Commoning) практикасы ретінде қарастыруға болады. Бұл тауарлар мен қызметтерді өндіру және таратуды қоғамдық басқару арқылы жүзеге асырудың бір үлгісі. Азық-түлікпен қамтамасыз етуді ортақ пайдалану арқылы ұйымдастыру, нарық арқылы азық-түлікпен қамтамасыз етудің көлденең байланысын және мемлекеттік тарату мен азық-түлік реттеуінің тік байланысын толықтырады, сондай-ақ тағам саласында да қалыптасқан. Бұл тамақты тауар ретінде қараудан алып, қоғамдық қиялды сыйлық пен бостандық көзі ретінде нығайтатын, алдын ала жасалатын практика.

Егінге жазылудың орнына, жазылушылар апта сайын немесе екі апта сайын өнім немесе басқа да шаруашылық тауарларынан тұратын жәшік алады. Бұл маусымдық жемістер мен көкөністерді қамтиды, сондай-ақ құрғақ өнімдерге, жұмыртқаға, сүтке, етке және т.б. дейін кеңейе алады. Әдетте, фермерлер жазылушылармен қарым-қатынас орнатуға тырысады, фермада не болып жатқаны туралы апталық хаттар жібереді, оларды егін жинауға шақырады немесе ашық фермалық шаралар ұйымдастырады. Кейбір CSA-да жазылу ақысының бір бөлігін өтеу үшін еңбек үлесі көзделеді. "CSA" термині көбінесе АҚШ, Канада және Ұлыбританияда қолданылады, бірақ ұқсас өндіріс және экономикалық жүйелер бүкіл әлемде, сондай-ақ Австрия мен Германияда "Solidarische Landwirtschaft" ("бірлескен шаруашылық") ретінде қолданылады.

Тарих

"Қоғамдық қолдау көрсетілетін ауыл шаруашылығы" термині 1980 жылдары АҚШ-тың солтүстік-шығысында Рудольф Штайнердің еуропалық биодинамикалық ауыл шаруашылығы идеяларының ықпалымен пайда болды. Екі еуропалық фермер, Швейцариядан Ян Вандер Туин және Германиядан Траугер Грох, 1980 жылдардың ортасында Еуропаның биодинамикалық шаруашылық идеяларын АҚШ-қа әкелді. Бұл ықпал 1986 жылы екі жеке және бір уақытта екі ААК құрылуына әкелді. Массачусетс штатында Ян Вандер Туин, Сьюзан Витт және Робин Ван Эн CSA Garden at Great Barrington-ды құрды. Нью-Гэмпширде Энтони Грэм, Траугер Грох және Линкольн Гейгер Temple Wilton Community Farm-ды құрды. 1980 жылдан бері Солтүстік Америкада, негізінен Жаңа Англияда, Солтүстік-Батыста, Тынық мұхитының жағалауында, Орта Батыста және Канадада қоғамдық қолдау көрсетілетін шаруашылықтар ұйымдастырылды. Солтүстік Америкада қазір кем дегенде 13 000 CSA фермасы бар, оның ішінде 12 549-ы АҚШ-та, 2007 жылғы АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігінің мәліметтері бойынша. CSA-ның өсуі АҚШ-тағы экологиялық қозғалыстың күшеюімен байланысты болып көрінеді, және жергілікті көздерден азық-түлік алу парниктік газдар шығарындыларын азайта алатындықтан, CSA-лар климаттың өзгеруіне қарсы күреске үлес қосады. CSA тіпті қалалық ортада да танымал болды, мысалы, Нью-Йорк қаласындағы Аштыққа қарсы коалицияның CSA бағдарламасы, ол жетіспейтін қауымдастықтарға көмектеседі. Ең ірі абоненттік CSA-лардың бірі – Калифорния штатының Капей Валлидегі Capay Inc., 2010 жылы аптасына 13 000 тұтынушыға қораптар жеткізіп, сондай-ақ 15 фермерлік базарда сауда жасап, бөлшек сауда дүкенін иеленді және мейрамханаларға арнайы тапсырыстарды жеткізді. Францияда орналасқан Urgenci Еуропа, Жерорта теңізі және Батыс Африкадағы тұтынушылар мен өндірушілердің желісін құруға көмектеседі. CSA Қытайға 2000 жылдардың соңындағы азық-түлік қауіпсіздігіне қатысты бірқатар даулардан кейін енгізілді. 2017 жылы Қытайда 500-ден астам CSA фермасы бар екені анықталды. Олар Қытайдағы органикалық және экологиялық шаруашылықтың дамуына маңызды үлес қосты. Қытайлық CSA фермерлері, зерттеушілер және азаматтық қоғам ұйымдары 2009 жылдан бері жыл сайын ұлттық CSA симпозиумына жиналады. Әйелдердің ауыл шаруашылығындағы еңбекке қатысуының өсуінің көп бөлігі "дәстүрлі ауыл шаруашылығының ерлер басымдығындағы саласынан" тыс жүзеге асып жатыр. Қоғамдық қолдау көрсетілетін ауыл шаруашылығында әйелдер ферма операторларының 40 пайызын құрайды.

The term "community supported agriculture" was coined in the northeastern United States in the 1980s, influenced by European biodynamic agriculture ideas formulated by Rudolf Steiner. Two European farmers, Jan Vander Tuin from Switzerland and Trauger Groh from Germany, brought European biodynamic farming ideas to the United States in the mid 1980s. This influence led to the separate and simultaneous creation of two CSAs in 1986. The CSA Garden at Great Barrington was created in Massachusetts by Jan Vander Tuin, Susan Witt, and Robyn Van En. The Temple Wilton Community Farm was created in New Hampshire by Anthony Graham, Trauger Groh, and Lincoln Geiger. Since the 1980s, community supported farms have been organized throughout North America—mainly in New England, the Northwest, the Pacific coast, the Upper Midwest and Canada. North America now has at least 13,000 CSA farms of which 12,549 are in the US according to the United States Department of Agriculture in 2007. The rise of CSAs seems to be correlated with the increase in awareness of the environmental movement in the United States, and because food acquisition from local sources can reduce greenhouse gas emissions, CSAs contribute to climate change mitigation. CSAs have even become popular in urban environments such as the New York City Coalition Against Hunger's CSA program that helps serve under served communities. One of the largest subscription CSAs was Capay Inc. in Capay Valley, California which in 2010 delivered boxes to 13,000 customers a week as well as selling at 15 farmers markets, operating a retail store, and delivering special orders to restaurants. Urgenci, based in France, helps network together consumers and producers across Europe, the Mediterranean, and West Africa. CSA was introduced to China following a series of food safety scandals in the late 2000s. It was estimated that there were more than 500 CSA farms in China by 2017. They have been a critical force in the development of the organic and ecological farming in China. Chinese CSA farmers, researchers and civil society organizations gather annually at the national CSA symposium held since 2009. Much of the growth in women labour participation in agriculture is outside the "male dominated field of conventional agriculture". In community supported agriculture women represent 40 percent of farm operators.

Халықаралық

Ауыл шаруашылығын қоғамдық қолдау жүйелері әр елде әртүрлі болғанымен, шаруашылықтарды байланыстыратын бірнеше бас ұйымдар бар. АҚШ-та SARE мемлекеттік бағдарламасы CSA сияқты тұрақты ауыл шаруашылығы практикаларын дамытуға бағытталған зерттеу және білім беру жобаларына гранттар берді. Германия мен Австрияда CSA топтары 2011 жылы Bundesnetzwerk Solidarische Landwirtschaft (Қоғамдық қолдау шаруашылықтарының федералдық желісі) құрды.

Швейцария

Швейцарияда қауымдық шаруашылық көбінесе солави ("бірлік шаруашылығы") деп аталады. Швейцарияда КҚА-ның екі маңызды ұйымдастыру нысаны бар: кооператив және жеке бастама. Азық-түлік кооперативтері – ұйымның ең көне нысаны, ал Швейцариядағы алғашқы КҚА жобалары кооперативтер ретінде құрылған. Олар фермерлердің үлестік кооперативтері санатына жатады. Кооперативтер фермерлер мен тұтынушылар арасындағы тікелей ынтымақтастыққа негізделген. Тұтынушылар немесе кооператив мүшелері өндірушілермен бірге ауыл шаруашылығы өндірісін басқаруға белсенді қатысады. Өндірушілер шаруашылықты күнделікті басқарып, жұмыс істейді, көбінесе кооперативтің штатты қызметкерлері болып табылады, сонымен қатар оның құрамына кіреді. Кооператив мүшелері кооператив акцияларын сатып алып, көкөніс жеткізу үшін жылдық жарна төлеп, өндіріс және тарату шығындарына қатысады. Кооператив мүшелері кооперативке деген міндеттемелерінің бір бөлігі ретінде кейбір өндіріс немесе тарату жұмыстарына да қатысады. Кейбір КҚА-ны өндірушілер бастайды, көбінесе жаңа тарату арнасын ашу үшін құрылады. Бұл ұйымдастыру нысаны көбінесе фермер басқаратын КҚА деп аталады. Өндірушілер қызығушылық танытқан кез келген тұтынушыға шаруашылық өнімдерінен құралған себеттерді ұсынады (тұтынушылар ұйымдастырылмаған, бірақ фермермен жеке келісімшарттары бар). Көкөніс және/немесе жеміс-жидек салынған себеттер тұтынушыларға үнемі жеткізіледі. Өндірісті тарату және басқару өндірушінің жауапкершілігінде болады, әдетте тұтынушылар мен өндірушілер арасында ынтымақтастық немесе бірлескен инвестициялар болмайды. Өндіруші үшін бұл өндірісті диверсификациялау мүмкіндігін білдіреді және кіру шығындары өте төмен жаңа тарату арнасының артықшылығы бар. Verband Regionale Vertragslandwirtschaft (RVL) – 2011 жылы FRACP көмегімен құрылған, неміс тіліндегі ұйым. RVL "Kooperationsstelle für solidarische Landwirtschaft" ұйымымен ынтымақтасады және қауымдық қолдау көрсетілетін шаруашылық бойынша курстар ұсынады.

In Switzerland, community farming is often referred to as Solawi ("solidarity farming"). Among others there are two important forms of organization for CSA in Switzerland: the cooperative and the individual initiative. Food cooperatives are the oldest form of organization and the first CSA projects in Switzerland were organized as cooperatives. They belong to the category of farmer shareholder cooperatives. Cooperatives are based on direct cooperation between farmers and consumers. Consumers or cooperative members actively participate in the management of agricultural production together with the producers. Producers assume the day to day management and work on the farm and are often formally employed by the cooperative, as well as being part of it. Cooperative members participate in production and distribution costs by purchasing shares in the cooperative and paying annual fees for the delivery of vegetables. Cooperative members also participate in some production or distribution tasks as part of their commitment to the cooperative. Some CSAs are also initiated by producers, often created to open a new distribution channel. This form of organization is often referred to as farmer run CSAs. Producers offer baskets with the farm's produce to any interested consumer (consumers are not organized, but have individual contracts with the farmer). The baskets with vegetables and/or fruits are delivered to consumers on a regular basis. The distribution and management of production is the responsibility of the producer and there is usually no collaboration or shared investment between consumers and producers. For the producer it means a capacity and possibility to diversify production and has the advantage of a new distribution channel with very low entry costs. Verband Regionale Vertragslandwirtschaft (RVL) is a German speaking organization created in 2011 with the help of FRACP. RVL collaborates with the Kooperationsstelle für solidarische Landwirtschaft and offers courses on community supported agriculture.

Италия

Италиядағы CSA (қауымдастықпен қолдау көрсетілетін ауыл шаруашылығы) моделі – салыстырмалы түрде жас қозғалыс, ол 2011 жылдан бастап қарқын алуда. Италиядағы алғашқы CSA Пизадағы C.A.P.S. (Аграрлық әлеуметтік даму қауымдастығы) болды, ал ең ірі CSA – Болоньядағы Arvaia, онда 220 белсенді мүше және 500 қатысушы бар. 2021 жылғы мәліметтер бойынша, Arvaia CSA-мен бірлесіп құрылған Numes жобасы жүргізген сараптама бойынша 15 ресми CSA тіркелді, бірақ шын мәнінде одан да көп болуы мүмкін.

Ұлыбритания

Ұлыбританиядағы алғашқы CSA 1994 жылы Шотландияның Findhorn қаласында құрылды. Ұлттық бас ұйым 2013 жылы құрылды – бұл Қоғамдық қолдау көрсетілетін ауыл шаруашылығы желісі. Бұл желі адамдарға өздерінің CSA-ларын құруға көмектесуді, сондай-ақ осы қарым-қатынастардың табысты жүзеге асуына көмектесетін пайдалы ақпарат беруді мақсат етеді. Тіркелген CSA-лар көбінесе Шотландияның шығысында орналасқан. Дегенмен, батыс жағалауында және аралдарда көптеген "бейресми" CSA-лар болуы мүмкін. Уэльс және Солтүстік Ирландияда CSA-лар теңдемелі түрде тараған. Англияда CSA-лардың көп бөлігі Оңтүстік-Шығыста шоғырланған. Ұлыбританиядағы CSA кәсіпорындары қарқынды өсіп келеді, олардың көпшілігі ауыл шаруашылығы мен қоғам арасындағы байланысты бастап, мемлекеттік немесе жеке сектордан шектеулі қаржыландыруға қарамастан, халықтық бастама ретінде қалып отыр.

Қаржыландыру

Қолдау "Soil Association" ұйымының "Үлкен лотерея" қорынан қаржыланған "Жергілікті азық-түлікпен жұмыс жасау" бағдарламасы арқылы жүзеге асырылды, ол 2007-2012 жылдар аралығында іске асырылды. Бұл бағдарлама әр елде CSA-ның дамуына, жергілікті азық-түлік саласындағы үшінші сектордағы тұтынушылар мен өндірушілерді байланыстыру үшін қоғамдық және әлеуметтік кәсіпкерлік тәсілдерін қолдануға мүмкіндік беретін қаржыландыруды ұсыну арқылы көмектесті.

Әлеуметтік-экономикалық модель

CSА өндірушілер мен тұтынушылардың арасында балама нарықтар арқылы тікелей байланыс құрады, мүшелер мен фермерлер егіншілік тәуекелін бөліседі. Негізгі қағидасы – жоғары сапалы тағам алу үшін бүкіл маусымдық бюджетті қаржыландыруға дайын, біртұтас тұтынушылар тобын қалыптастыру. Бұл жүйеде шаруашылық бюджетін тұтынушылар қалай қолдайды және өндірушілер азық-түлікті қалай жеткізеді дегенге қатысты көптеген әртүрлі жолдар бар. CSA теориясының мәні, шаруашылық қаншалықты толыққанды шаруашылықты және бюджеттік қолдауды қабылдаса, сапаға соншалықты көп назар аударып, азық-түлік қалдықтарының қаупін азайта алады.

Тарату және өткізу әдістері

КҚА-ның үлестері бастапқыда және көбінесе өнімдерден тұрады. Соңғы жылдары үлестер әртараптандырылып, жұмыртқа, ет, гүл, бал, сүт өнімдері және сабын сияқты өнім емес тауарларды да қамтиды. Үлестер бағасы көбінесе өндірістің жалпы шығындарымен анықталады, бірақ басқа КҚА-лардың үлестер бағасымен, өндірістің өзгермелі шығындарымен, нарықтың күштерімен және қауымдастықтың табыс деңгейімен де байланысты. Олар тапсырыстарды онлайн қабылдайды және бірнеше шаруалар сол аптаның тапсырыстарын шектеулі аймақтағы орталық нүктеге жібереді, одан ұйымдастырушылар таратуды жүзеге асырады. КҚА-лар өз шаруашылықтары мен үлестерін әртүрлі тәсілдермен сатады. КҚА-лар сату күш-жігерін әртараптандыру және жазылу санын арттыру үшін әртүрлі маркетингтік арналарды пайдаланады. КҚА-лар үлестерін сатуға қосымша, жергілікті шаруалар нарықтарын, мейрамханаларды, шаруашылықта бөлшек сауданы, табиғи тағамдар дүкендеріне көтерме сауданы және жергілікті азық-түлік дүкендеріне көтерме сауданы пайдаланады. КҚА-лардың кездесетін бір мәселесі – өндірістің артық болуы, сондықтан КҚА-лар өз өнімдерін үлестерден басқа да жолдармен сатады. Көбінесе КҚА шаруалары өз өнімдерін жергілікті шаруалар базарларында сатады. Артық өнімдер кейде азық-түлік банктеріне тапсырылады.

Шаруашылық жүргізушілерге қойылатын талаптар

Көптеген CSA фермерлері тұтынушылар мен олардың тағамдары арасындағы жақын қарым-қатынастың артықшылықтарын пайдалана алады, себебі кейбір тұтынушылар өнімнің қайдан алынғанын, кімдердің қатысқандығын білгенде және оған ерекше қол жеткізе алса, одан да көп төлеуге дайын (егер бұл бағаны өндіріс құнынан асырса, онда экономикалық рента). Дегенмен, қоғамдық қолдауға негізделген шаруашылықпен айналысатын кейбір фермерлер, мұндай баламалы, қоғамдыққа бағытталған жүйеге қатысу арқылы күтілетін экономикалық пайданы көре бермейді. Galt-тың 2013 жылғы CSA фермерлеріне жасаған зерттеуі көрсеткендей, көптеген фермерлер өз тауарлары үшін қаржылық тұрақтылықты қамтамасыз ететіннен төмен баға белгілеген. Бұл зерттеу фермерлердің шығындарын дұрыс бағаламауы және CSA өнімдерінің жоғары құнын өтеу үшін, тұтынушыларға оны қолжетімді ету мақсатында, әділ еңбекақы алуға қажетті сомадан аз төлеуі мүмкін екенін ұсынады; моральдық экономикаға қараңыз.