Кіріспе

Ква тілдері, көбінесе Жаңа Ква деп аталады, Кот-д’Ивуардың оңтүстік-шығыс бөлігінде, Гананың оңтүстігінде және Тогоның орталық бөлігінде сөйленетін, әзірге дәлелденбеген тілдер отбасы. Ква отбасы Нигер-Конго тілдер тобына жатады. Атау 1895 жылы Готтлоб Краузе енгізген, және көптеген тілдердегі "адамдар" (Kwa) деген сөзден шыққан, мысалы, акан есімдерінде көрінеді. Бұл тармаққа шамамен 50 түрлі тіл кіреді, оларды 25 миллионға жуық адам қолданады. Ең ірі Ква тілдері – эве, акан және бауле тілдері.

Ұсыныстың тарихы

"Kwa" сөзін Готтлоб Краузе 1885 жылы акан (немесе, мүмкін, тано), га және гбе тілдері үшін қолданған, оларда "адам" сөзі "kwa" немесе "kua" деп аталады. Одан бері бұл ұсыныс күрт кеңейтіліп, кейін бастапқы түсінігіне жақын қалпына келді. 1952 жылы Вестерман мен Брайан "Kwa" тілін Кот-д'Ивуардың оңтүстігіндегі лагуна тілдеріне және қазіргі Нигерияның оңтүстігіндегі Вольта-Нигер тілдеріне дейін кеңейтті. Гринберг (1963) Либерияның кру тілдерін, Вестерман мен Брайан нақты алып тастаған Гана-Того таулы тілдерін және Нигер дельтасының ижау тілін қосты; Батыс Ква Либериядан Бенин Республикасына (бұрынғы Дагомея) дейінгі тілдерді, ал Шығыс Ква Нигерия тілдерін қамтыды. Беннетт пен Стерк (1977) йорубоид және игбоид тілдерінің "Kwa" емес, Бениу-Конго тілдеріне жататынын ұсынды. Стюарт (1989) кру, ижау және Вольта-Нигер (Шығыс Ква) тілдерін алып тастады, бірақ Гана-Того таулы және лагуна тілдерін сақтап, сондай-ақ бірнеше сирек, жаңадан сипатталған тілдерді қосты. Стюарттың жіктелуі қазіргі түсініктердің негізі болып табылады. Гринбергтің әсерлі жіктелуінен айырмашылығын көрсету үшін, қысқартылған тілдер тобы кейде "Жаңа Ква" деп аталады.

Жазбалар

Беннетт, Патрик Р. & Стерк, Ян П. (1977) «Оңтүстік-орталық Нигер–Конго: қайта жіктеу». Африка тілдерін зерттеу, 8, 241–273. Хинце, Урсула (1959) Ква тілдері мен Того халқының қалдық тілдерінің библиографиясы (11 екі түсті тіл картасымен). Берлин: Академиялық баспа. Стюарт, Джон М. (1989) «Kwa». Бэндор Сэмюэл және Хартелл (ред.) Нигер–Конго тілдері. Ланхам, МД: Америка университетінің баспасы. Вестерман, Дидрих Герман (1952) Батыс Африка тілдері (Африка тілдерінің анықтамалығы, 2-бөлім). Лондон/Нью-Йорк/Торонто: Оксфорд университетінің баспасы. Уильямсон, Кей және Бленч, Роджер (2000) «Нигер–Конго», Хайне, Бернд және Нурс, Дерек (ред.) Африка тілдеріне кіріспе. Кембридж: Кембридж университетінің баспасы, 11–42 беттер.