Кіріспе
Луизиана штатының музыкалық дәстүрлеріне шолу
Луизиананың музыкасын үш негізгі аймаққа бөлуге болады: Крәсілді оңтүстік Луизиана, креолдық Зайдеко мен Ескі француз (қазір каджун музыкасы деп белгілі), Нью-Орлеан және солтүстік Луизиана. Үлкен Нью-Орлеан және оның төңірегіндегі аймақ Диксиленд джазы, блюз және афро-кариб ырғақтарымен байланысты бірегей музыкалық мұраға ие. Штаттың Батон-Руж қаласынан басталып Шревпортқа дейінгі солтүстік бөлігінің музыкасы АҚШ-тың оңтүстігінің басқа аймақтарымен ұқсастықтарды көрсетеді.
Оңтүстік аймақ
Луизиананың оңтүстік ауылдық аймақтарының музыкасына креол емес адамдар, ең әсерлісі – мәдени/музыкалық ерекшеліктің кілті болған афроамерикандықтар, маңызды үлес қосты. Осы аймақта төрт негізгі музыка жанры пайда болған: креол музыкасы (яғни зидеко), батпақ поп музыкасы және батпақ блюзі. Бұл тарихи тұрғыдан қалыптасқан жанрлар, ерекше ырғақтары мен есімдерімен, заманауи дыбыстар мен аспаптармен толыққанды өзгерді. Луизиананың оңтүстік-батыс және оңтүстік-орталық аймақтарында көптеген әртістер мен әндер халықаралық хиттерге айналып, «Грэмми» сыйлығын жеңіп, коллекционерлердің іздестірісіне түсті. 1800 жылдары Луизиананың оңтүстік-батысында скрипка ең танымал каджун аспабы болды, ал музыка Францияның Пуату аймағынан және олардың ертерек Отаны – Шотландия мен Канададан әлі де айқын әсерлерді сезіндірді. 19 ғасырдың соңында Орталық және Шығыс Техас пен Жаңа Орлеаннан келген неміс иммигранттары аккордеонды да алып келді. Сол кезде креолдар «журе» деп аталатын ырғақты ән айтқан. Кейін аккордеон, скрипка және үшбұрыш тәрізді металл қосылғанда, музыка француз музыкасына немесе креол музыкасының маңызды бөлігі болған «ла-ла» формасына айналды. «Ла-ла» көбінесе ауылдық жерлерде, «ла-лас» деп те аталатын үй билерінде ойнатылып, Маму, Юнис және Опелусас сияқты далалық аймақтардағы қалаларда таралды. 1901 жылы (музыкадағы 1901 жылды қараңыз) Дженнингсте мұнай табылып, иммиграция қарқын алды. Жаңа келгендердің көп бөлігі Луизианадан тыс жерлерден келген ақ бизнесмендер болды, олар креолдар мен каджундарды басым америкалық мәдени үлгілерді қабылдауға мәжбүрлеуге тырысты, тіпті 1916 жылы француз тілін қолдануға тыйым салды. Заңға қарамастан, көптеген креолдар мен каджундар үйде француз тілінде сөйлей берді, ал музыкалық өнер көрсетілімдері француз тілінде өтті.
Креол музыкасы
"Креол музыкасы" термині Оңтүстік Луизиананың француз және метис ауылдық креолдарының ертедегі халықтық немесе тамырлық музыка дәстүрлерін және кейінірек пайда болған, зидеко деп аталатын қазіргі жанрды сипаттау үшін қолданылады. Көбінесе бұл музыканы жай ғана француз музыкасы немесе Ла Ла деп атаған. Оны креолдар француз диалектінде орындаған. Бұл ертедегі американдық тамыр музыкасы 1930 жылдары көбірек аспаптармен сүйемелдеу арқылы байып, дамыды. Креолдың пионері Амеде Ардоин – музыканың ең ықпалды тұлғасы және алғашқы жазбалар жасағандардың бірі, ол Дуглас Беллард пен Кирби Райли дуэтінен кейін ғана озып шықты. Ол сондай-ақ каджун музыкасының негізін қалауға зор үлес қосты. АҚШ-тағы креол музыкасының дәстүрлері ақшанық өнерпаздар орындайтын музыкамен бірдей жылдамдықпен өзгеріп, дамиды. Креол музыкасы кейіннен зидеко деп аталған, күшейтілген дыбысқа айналды, ол креолдардың жергілікті музыкасы немесе "креол музыкасы" болып табылады. Зидеко француз тіліндегі "les haricots" сөзінен шыққан, ол жасыл бұршақтарды білдіреді (мысалы, "les haricots (ne) sont pas salés" – бұршақтар тұзбен дәмделмеген, себебі қазір қиын жағдай), бұл сөз қиын уақытты білдіреді. Зидеко француз тілінде орындалатын дәстүрлі креол тамыр музыкасын блюз бен ритм-энд-блюздің қазіргі заманғы дыбыстарымен біріктірді, осы арқылы оны өзекті, динамикалық және креол қауымдастығының және одан тыс жердегі жаңа тыңдаушылар буынын тартуға мүмкіндік берді. Бұл бірігу креолдық ла ла, джаз және блюз залдарында (кеңештерде) туды, Хьюстон, Техас штатының Френчтаун қаласындағы бұл орындар Луизиананың оңтүстік-батысынан келген креол иммигранттарының жиналатын жерлері болды. Луизиана штатының Опелузас қаласының жанында дүниеге келген Клифтон Чениер – "Зидеконың патшасы" деп есептеледі және 1950-ші және 1960-шы жылдардың ортасында жанрды анықтау және танымал етуде маңызды рөл атқарды.
Зайдеко
1950 жылдардың басында зидек Луизиана штатының оңтүстік-батыс және оңтүстік-орталық аймақтарындағы креолдардың музыкасынан пайда болды. Бұрын креол және каджун музыкасы өте ұқсас болған, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл аймақтық француз музыкасы креолдардың ерекше өрнегіне айналды – Луизианалықтардың ортақ тілдері мен мәдениеті нәсілдік шекаралардан асып түсетін ерекшелігі. Акордеонмен қатар, зидек тобындағы екінші басты аспап – толқынды металл жуғыш тақта, оны "Зидек Руборд" немесе "фроттуар" деп атайды. Олар музыканы заманауи ету үшін электрлі аспаптар (гитара және бас), синтезатор, барабан жиынтығы және тіпті кейде духовой аспаптар қосты. "Грэмми" жүлдесін алған Куин Айда Гиллори, Клифтон Шениер, Рокин Сидни Симиен, Баквит Зидек және Терренс Симиеннің креолдық зидеко музыкасы әлемдік деңгейде танымал зидек музыкасының бірі болып саналады. Джон Делафоз, Андрус Эспри (қанатында Beau Jocque), Бузу Шавис, Рози Ледет, Чабби Кэрриер, Канрей Фонтенот, Амеде Ардоин, Рокин Допси, Гено Делафоз, Натан Уильямс, Кит Франк, Крис Ардоин, Натан Уильямс кіші, Джей Пол кіші, Седрик Уотсон және Джеффри Бруссард танымал зидек музыканттарының қатарында.
Айналып шығу
Свинг аутты Луизиананың оңтүстік-батысындағы, Зайдеко және Оңтүстік соул сияқты музыка жанрларының қоспасы ретінде жіктеуге болады. Ол әсіресе Акадиана аймағында кең таралған, себебі көптеген әртістер осы штаттың осы бөлігінде туып, өнер көрсетеді. Оның танымалдылығы осы музыканың АҚШ-тың оңтүстік аймағында таралуына әкелді. Свинг аут музыкасы көбінесе студияда жазылады және зидекодан өзгеше, тірі музыкалық аспаптарды пайдаланбайды. Белгілі әртістеріне Тука Джеймс, Рой "Чип" Энтони, "Лайса" Харрингтон және AudiYo жатады.
Саз көк
Swamp blues 1950-ші жылдары Батон-Руж маңында пайда болды және 1960-шы жылдары ең жоғары танымалдылыққа ие болды. Ол көбінесе баяу темпте орындалады және зидеко мен каджун музыкасы сияқты аймақтық стильдерді қоса, басқа музыка жанрларының ықпалына түседі. Оның ең белгілі өкілдері – Slim Harpo және Lightnin' Slim, олар ритм-энд-блюз жанрында көптеген хиттер жасап, ұлттық деңгейде танымал болды, ал олардың шығармалары британдық жаңа толқын тобының көптеген өнерпаздарымен қайта орындалды.
Саздықтың тұқымы
Сулы далалық поп 1950-ші жылдардың ортасында пайда болды. Кейджун биі мен музыкалық дәстүрлерін ескере отырып, рок, поп, кантри және R&B әндері сияқты ұлттық деңгейде танымал афроамерикандық музыка жанрлары қайта жазылды, кейде француз тілінде. Swamp pop – бұл көптеген ықпалдардың қосындысы, сонымен қатар зидеко, Жаңа Орлеанның екінші желісі мен рок-н-ролл арасындағы байланыс. Әннің құрылымы таза рок-н-ролл, ырғақтары Жаңа Орлеанға тән, аккордтар, вокал және интонациялар R&B әсерімен құрылған, ал ән мәтіні кейде француз тілінде жазылған. Кларенс "Фрогман" Генридің "(Неге білмеймін) Бірақ білемін" және "Тізе бүгіп" (екісі де Бобби Чарльздың шығармалары). Фил Филлипстің "Sea of Love" әні үлкен сәттілікке жетті. Swamp pop сонымен қатар "swamp blues" деп аталатын туысқан, бірақ ерекше жанрда өз ізін қалдырды, оның ішінде Слим Харпоның "Rainin' in My Heart" классикалық әні бар. Swamp blues/Swamp pop/Swamp R&B стиліндегі әндер, мысалы, Cookie and the Cupcakes-тің "Mathilda", Johnnie Allan-ның "Mathilda" және Dale & Grace-тің "I'm Leaving up to You" әндері. The Rolling Stones Барбара Линннің "You'll Lose a Good Thing" және "Oh Baby (We Got A Good Thing Goin')" әндерін орындады.
Солтүстік Луизиана музыкасы
Батыс Техас және шығыс Миссисипи дельтасымен шектелген аймақтың орналасуы «жергілікті стильдегі» музыканың дамуына ықпал етпеді. Дәстүрлі және заманауи кантри музыкасы үстемдік құрды, ол өзінің жеке кантри жұлдыздарын жасады, мысалы, Тим МакГроу, Джимми Дэвис, Тони Джо Уайт және Солтүстік-шығыс Луизианадан Энди Григгс, ал Солтүстік-батыс Луизианадан Трейс Адкинс, Кикс Брукс және Хэнк Уильямс кіші. Дегенмен, Солтүстік Луизиананың халықтық музыка әлеміне жасаған ең маңызды үлесі – 1948 жылы Шревпорттағы KWKH радиосында хабар таратуды бастаған «The Louisiana Hayride» радио бағдарламасы болды. Хэнк Уильямс, Джордж Джонс, Джонни Кэш, Элвис Пресли және 1950-ші жылдары өмір сүрген басқа да кантри жұлдыздары немесе болашақ кантри жұлдыздары Шревпорт қалалық аудиториясының сахнасына шықты. Олар көптеген жағдайларда радиода алғаш рет өнер көрсетті, сигнал АҚШ-тың оңтүстік-шығысының көп бөлігін қамтыды. Бағдарламаның бастапқы көрсетілімдері 1960 жылы аяқталды, бірақ қайталап көрсетулер мен кейде арнайы хабарлар бірнеше жыл бойы жалғасты. «Louisiana Hayride» Теннесси штатының Нэшвилл қаласындағы WSM радиосынан шыққан легендарлық «Grand Ole Opry» радиошоуына қадам тас ретінде қарастырылды. 1950-ші жылдары Солтүстік Луизианада кантри-рок сахнасы болды, оның көптеген әртістері («Жалғыз саяхатшы») жергілікті Ram Records компаниясымен жазылды. Кейіннен Шревпорт «Тұрғындар», Кени Уэйн Шепард және «Жексенбідегі жаппай кісі өлтіру» атты туындыларды жасады. Шревпорт тумасы Дэнни Джонсон – өнер саласының тәжірибелі шебері, ол Род Стюарт, Рик Деррингер, Элис Купер және Alcatrazz сахналарында өнер көрсетті және олардың жазбаларында ойнады. («Эдди Ван Халеннің» жеке өмірі, Дэнни Джонсон және Бандиттер, Axis). Ол соңғы 16 жыл бойы Steppenwolf тобының гитарашысы болды. Neutral Milk Hotel тобының негізін қалаушы және The Elephant 6 Recording Company Джефф Мангум Луизиана штатының Растон қаласында дүниеге келді.
Жаңа Орлеан музыкасы
XIX ғасырда француз, испан, африкалық және афро-кариб музыкасының қосылысы қалыптасқан еді. Қала опера өнерін өте жақсы көретін, көптеген опералық туындылар алғаш рет Жаңа дүниеде Нью-Орлеан қаласында сахнаға қойылды.
Ертедегі африкалық, кариб және креол музыкасы
АҚШ-тың протестанттық колонияларынан өзгеше, Африка құлдары мен олардың ұрпақтарына Жаңа Орлеан және айналасындағы аймақтарда дәстүрлі музыка орындауға тыйым салынбады. Африка құлдары, көбі Кариб аралдарынан келгендер, демалыс күні жексенбіде «Конго алаңы» деп аталатын алаңға жиналуға рұқсат алды. 1817 жылдан бастап Жаңа Орлеанда билеуге рұқсат берілді, ол музыкалық бірігудің ошағы болған алаңпен шектелді, онда Америка мен Кариб теңізінен келген африкалық стильдер үлкен топтарда, көбінесе шеңбер билерінде кездесіп, билейтін. Конго алаңындағы жиналыстар кеңінен танылды, көптеген ақ адамдар оны көруге және тыңдауға келді. Дегенмен, 1830 жылға қарай Жаңа Орлеандағы ақтардың қарсылығы және АҚШ-тың басқа жерлерінен қаралардың көптеп келуі Конго алаңының маңыздылығының төмендеуіне әкелді. Конго алаңындағы жаппай билер дәстүрі сирегіп жалғасты, бірақ ол шынайы африкалық дәстүрлерге қарағанда, минестрельдікпен көбірек байланысты болды. Луизианаға әкелінген Кариб билеріне календа, конго, кунжай және бамбула кірді. Луи Готтсхалк – 19-шы ғасырдың басында Жаңа Орлеанда өмір сүрген ақ креолдық пианист және композитор, Еуропада танымал болған алғашқы американдық музыкант/композитор. Оның көптеген шығармаларында африкалық құлдар орындаған ырғақтар мен музыка бар. Құлдар халқынан басқа, соғысқа дейінгі Жаңа Орлеанда көптеген бос түрлі текті адамдар болды, олар негізінен аралас африкалық және еуропалық тегінің креолдары, саудагерлер болып жұмыс істеді. Әулетті креолдар балаларын Францияға білім алуға жіберді. Олардың өз би тобы, опера труппасы және симфониялық оркестрі болды. Осы қауымдастықтан Эдмунд Деде және Базил Барс сияқты композиторлар туды. Американдық Азамат соғысынан кейін көптеген креол музыканттары музыка мұғалімдері болып, жаңадан азат болған құлдарға және олардың ұрпақтарына еуропалық аспаптарды оқытумен айналысты.
Жаз
Мүмкін, қалада пайда болған ең танымал музыка стилі – Нью-Орлеан джазы, сонымен қатар Диксиленд деп те аталады. Ол 1900 жыл шамасында пайда болды. Сол заманды еске түсіргендердің айтуынша, музыканың қалыптасуындағы ең маңызды тұлға – Папа Джек Лэйн болды. Ол қаланың әртүрлі этникалық топтары мен әлеуметтік жағдайынан жүздеген музыканттарды тартты. Осы музыканттардың көпшілігі, соның ішінде Бадди Болден, Бунк Джонсон және Оригинал Диксиленд джаз тобының мүшелері джаз музыкасын қалыптастыруға зор үлес қосты. Бұл жаңа стильді жасау үшін ертедегі ауылдық блюз, регтайм және марш-музыкасы ұжымдық импровизациямен біріктірілді. Бастапқыда бұл музыка «ыстық музыка», «ыстық регтайм» және «жаман музыка» сияқты түрлі атаулармен белгілі болды. «Джаз» термині (бастапқыда көбінесе «жасс» деп жазылатын) 1910 жылдарға дейін кеңінен таралған жоқ. Бұл ерте стильді Фредди Кеппард, Джелли Ролл Мортон, «Король» Джо Оливер, Кид Ори сияқты музыканттардың топтары көрнекті етіп көрсетті. Келесі буын жас өнер формасын батыл және күрделі бағыттарға жеткізді, Луи Армстронг, Сидни Бечет және Ред Аллен сияқты шығармашылық музыкалық виртуоздердің арқасында. 1920 жылдарға дейін Жаңа Орлеан аймақтық Tin Pan Alley музыкасын жазу және жариялау орталығы болды, сонымен қатар регтаймның да маңызды орталығы еді. Луис Прима Нью-Орлеан дәстүрінің жан-жақтылығын көрсетті, дәстүрлі Нью-Орлеан джазынан туындаған стильді рок-н-ролл дәуірінде танымал болған ыстық музыкаға айналдырды. Ол Жаңа Орлеанда жерленген. Қазіргі заманғы джаз Жаңа Орлеанда Альвин Батист және Эллис Марсалис сияқты музыканттардың еңбегі арқасында дамыды. Уинтон Марсалис және Николас Пейтон сияқты жас джаз виртуоздері ерте джаз дәстүрлерін естен шығармай, авангардпен тәжірибе жасап жатыр. Том Макдермот, Эван Кристофер, New Orleans Nightcrawlers дәстүрлі Нью-Орлеан джаз стилін одан әрі дамытуда. Гарри Конник-күлкі Жаңа Орлеанда өсті және Лойола университетінде оқыды.
Жаңа Орлеан блюзі
1940-1950 жылдары Нью-Орлеан қаласында және оның айналасында дамыған блюз джазға күшті әсер етті және Кариб теңізінің ықпалын сіңірді. Онда фортепиано мен саксофон басым, бірақ сонымен қатар атақты гитарашы блюзшілер де пайда болды. Бұл жанрдың маңызды өкілдері – профессор Лонгхейр және Гитар Слим, олардың екеуі де ірі аймақтық, R&B және ұлттық хиттер жасады. Жаңа «Galactic» тобы джаз-фанк альбомын жариялады. Қаланың евангелистік музыка мен спиричуэлдердің бай дәстүрі бар; Махалия Джексон – Нью-Орлеанның евангелистік әншілерінің ең танымал өкілі. Ол Метариде жерленген. «Dixie Cups» тобы 1964 жылы «Chapel of Love» әнімен «Hot 100» тізімінде бірінші орынға шықты. Олар сонымен қатар Марди Гра туралы «Iko Iko» әнін жазды. 1950 жылдары Нью-Орлеан тағы да ритм-энд-блюздің даму орталығы ретінде ұлттық музыкалық аренаға әсер етті. Маңызды орындаушылардың қатарында Фэтс Домино (2017 жылы қайтыс болды), Снукс Иглин, Дейв Бартоломей, профессор Лонгхейр және Хьюи «Пиано» Смит болды. Малкольм Джон «Мак» Ребеннак, кіші (21 қараша 1940 жылы туған), көбінесе Доктор Джон сахналық атымен танымал, ол Нью-Орлеанда туған әнші, ән авторы, пианист және гитарист, оның музыкасы блюз, буги-вуги және рок-н-роллды біріктіреді. Доктор Джон профессор Лонгхейрді өзінің музыкалық ықпалының бірі деп атады және оның көптеген шығармаларын, әсіресе «Tipitina» әнін жазды. 1980 жылдары «көшелік бит» стиліндегі жаңа латулы оркестрлер джаз латулы оркестр дәстүрін фанк пен хип-хоппен біріктірді, осы бағытты Dirty Dozen Brass Band, содан кейін Rebirth Brass Band бастады.
Контри музыкасы
Сэмми Кершоу, Эдди Рейвен, Джо эль Сонниер және "River Road" тобы – Акадияда туған, кейіннен Нашвиллдегі ірі жазба компаниялары арқылы ұлттық атаққа ие болып, миллиондаған пластинкаларын сатқан музыканттар.
Рок/поп
Жаңа Орлеандағы маңызды рок-топтар мен альтернативті топтарға Zebra, The Radiators, Better Than Ezra (вокалисі Кевин Гриффин 1990 жылы Луизиана мемлекеттік университетін бітірген), 12 Stones және Cowboy Mouth жатады. Танымал альтернативті рок топтарына Mutemath және Meriwether кіреді. Луизиана ауыр металдың бір стилін дамытудағы ең маңызды орын ретінде танымал: sludge metal. Оның негізін қалаушы екі тобы, Eyehategod және Crowbar, жанрдың ең маңызды сахнасы орналасқан Нью-Орлеаннан шыққан. Acid Bath, Down, Soilent Green және Choke сияқты басқа да танымал sludge metal топтары Луизианада орналасқан. Blackened death metal тобы Goatwhore Нью-Орлеаннан. Бритни Спирс (Кентвудтен) Billboard Hot 100 хит-парадында төрт әні бірінші орынға көтерілді, соның ішінде 1999 жылғы "…Baby One More Time" әні де бар. Lil Wayne Hot 100 хит-парадында екі әнімен бірінші орынды иеленді, оның ішінде 2008 жылғы "Lollipop" әні де бар. Раппер Juvenile 2004 жылы Soulja Slim қатысқан "Slow Motion" әнімен Hot 100 хит-парадының бірінші орынына шықты, ал 2006 жылы Reality Check альбомымен Billboard 200 хит-парадында бірінші орынды иеленді. Тим МакГроудың 25 әні Hot Country Songs чартында бірінші орынға жетті, соның ішінде 2004 жылғы "Live Like You Were Dying" әні де бар. R&B әншісі Фрэнк Оушен 2016 жылы Blonde альбомымен Billboard 200 хит-парадында бірінші орынды иеленді. YoungBoy Never Broke Again (Батон-Руж қаласынан) 2019 жылы бірінші орын алған альбомын шығарды.
Хип-хоп
1990 жылдардың ортасынан бастап Нью-Орлеан Оңтүстік хип-хопының өрісіне айналды. Бастапқыда 3-ші ауданнан шыққан Master P және оның No Limit тобы, содан кейін Cash Money тобы пайда болды. Олар Луизианаға тән, жартылай мелодиялық рэп стилін хип-хоптың бағытымен кеңінен таныстырды. Лил Уэйн Нью-Орлеанның ең белгілі рэперлерінің бірі болды. Қала Оңтүстік хип-хопының маңызды орталығы және Нью-Орлеанда туған, кең таралған Bounce музыкасының алғашқы отаны еді.
Жазбалар
Кішкентай, жергілікті жазба лейблдері Хьюстоннан (Техас штаты) Жаңа Орлеанға дейін көбейіп, жергілікті әртістерді жазып, таратумен айналысты. Jin, Swallow, Maison de Soul және Bayou сияқты лейблдер креол музыкасын және Оңтүстік Луизиананың басқа да музыкасын жазып, таратуды жалғастыруда. Классикалық әндердің көптеген түпнұсқа нұсқалары әлі де жасалып, таратылуда. Ең сәтті лейбл иелерінің бірі Флойд Сойло болды. Сойло 1950-ші жылдардың ортасында Луизиана штатының Виль Платте қаласында жергілікті диджей болып жұмыс істеген, бірақ көп ұзамай музыканы ойнаудың орнына, оны жасауға көмектесуді қалады. Алдыңғы абзацта аталған лейблдердің көптегенін ол құрды. Ол және оның жазба дүкені Луизиана музыка тарихының маңызды бөлігі болып табылады.