Әділет теориясы: Джон Ролздің саяси философиясы

Кіріспе

музыкалық комедия
Джон Роулздың 1971 жылғы кітабы

«Әділдік теориясы» – философ Джон Роулздың (1921–2002) 1971 жылғы саяси философия мен этика саласындағы еңбегі. Автор утилитаризмге балама боларлық моральдық теория ұсынуға тырысады және қоғамдағы тауарлардың әлеуметтік тұрғыдан әділ бөлісі (дистрибутивтік әділдік) мәселесін қарастырады. Теория Кант философиясының жаңартылған түрін және дәстүрлі әлеуметтік келісім теориясының бір түрін пайдаланады. Роулздың әділдік теориясы – басқа пәндер мен жағдайларда талқыланатын әділдіктің басқа түрлерінен өзгеше, толыққанды саяси әділдік теориясы болып табылады. Бұл теория 1971 жылы жарық көргеннен кейін ондаған жылдар бойы сынға ұшырап, жетілдірілді. 1985 жылғы «Әділдік – әділдік ретінде» атты мақаласында және 2001 жылғы «Әділдік – әділдік ретінде: қайта қарастыру» кітабында маңызды қайта бағалау жарияланды, онда Роулз әділдік тақырыбындағы екі негізгі қағидасын одан әрі дамытты. Олардың бірінде қоғам мүшелеріне мүмкіндігінше көп еркіндік беру керек, бірақ бұл еркіндік тек басқа мүшелердің еркіндігін шектемеуі тиіс. Екіншіден, әлеуметтік немесе экономикалық теңсіздікке тек қана ең қиын жағдайдағы адамдар тең бөлініс кезіндегі жағдайларынан жақсырақ болған жағдайда ғана жол берілуі керек. Сонымен қатар, егер мұндай пайдалы теңсіздік болса, ол ресурстары жоқ адамдардың билік орындарына – мысалы, мемлекеттік қызметке – қол жеткізуін қиындатпауы керек.

Мақсаты

Әділдік теориясында Ролз жақсы реттелген қоғамның негізгі құрылымына қатысты еркіндік пен теңдіктің принциптік үйлесімділігін қорғайды. Осы мақсатқа жетудің орталық тұсы – Дэвид Юмнан шабыттанған әділдік жағдайларын сипаттау және осындай жағдайларға тап болған тараптар үшін, Имануил Канттың кейбір ойларына ұқсас, әділ таңдау жағдайы. Әділдік принциптері тараптардың мінез-құлқына бағыт беру үшін іздестіріледі. Бұл тараптар орташа деңгейдегі тапшылыққа тап болады, олар табиғи түрде мейірімді де емес, тек өзімшіл де емес. Олардың ілгерілетуге тырысатын мақсаттары бар, бірақ оларды өзара келісіммен ынтымақтастық арқылы ілгерілетуді артық көреді. Ролз әділ таңдау жағдайын (білмеушілік пердесі бар бастапқы позиция) ұсынады, онда тараптар өзара келісімге келген әділдік принциптерін таңдап алады. Мұндай шектеулер аясында Ролз тараптардың оның ұсынған әділдік принциптерін ерекше тартымды деп табады, олар утилитаризм және оңшыл либертариандық көзқарастар сияқты әртүрлі баламалардан басым түседі деп санайды.

"Бастапқы позиция"

Ролз әлеуметтік келісім дәстүріне жатады, бірақ ол бұрынғы ойшылдардан өзгеше көзқарас білдіреді. Раулз әділдік принциптерін жасанды құрылғы немесе ой эксперименті арқылы дамытады, оны бастапқы позиция деп атайды; онда әркім әділдік принциптерін білімсіздік саңылауының артында шешеді. Бұл "саңылау" адамдарды өздері туралы барлық фактілерден хабарсыз етеді, сондықтан олар принциптерді өз пайдаларына қарай бейімдеуге мүмкіндік алмайды: [Н] ешкім қоғамдағы орнын, таптық жағдайын немесе әлеуметтік мәртебесін білмейді, сондай-ақ ешкім табиғи қабілеттері мен дағдыларын, интеллектын, күшін және т.б. бөліп берудегі үлесін білмейді. Тіпті тараптар жақсылық туралы өз түсініктерін немесе ерекше психологиялық бейімділіктерін де білмейді деп есептеймін. Әділдік принциптері білімсіздік саңылауының артында таңдалады. Ролздың пікірінше, адам өзі туралы осы ақпаратты білмесе, барлық адамдарға әділ принциптер қалыптасады. Егер адам өзінің ойлап тапқан қоғамында қалай аяқталуын білмесе, ол ешбір топты артықшылыққа ие етпейді, керісінше, барлығына әділ қарастыратын әділдік жүйесін жасайды. Әсіресе, Ролз бастапқы позициядағылардың барлығы ең нашар жағдайдағылардың мүмкіндіктерін барынша арттыратын максимумдық стратегияны қабылдайтынын айтады: Олар өз мүдделерін қорғауға мүдделі, рационалды және еркін адамдардың теңдіктің бастапқы позициясындағы қауымдастық шарттарының негіздерін анықтайтын қағидаларды қабылдайды. Ролз өзінің бастапқы позициясын "жақсылықтың жұқа теориясына" негіздейді, ол "бастапқы позициядағы принциптерді таңдаудың рационалдығын түсіндіреді" дейді. Алғашқы позициядан принциптерді шығарғаннан кейін жақсылық туралы толық теория пайда болады. Ролз бастапқы позициядағы тараптар осындай екі принципті қабылдайды, олар құқықтар мен міндеттерді белгілейді және қоғам бойынша әлеуметтік және экономикалық артықшылықтарды бөлуді реттейді. Айырмашылық принципі тауарлардың теңсіз бөлінуіне тек егер бұл теңсіздіктер қоғамның ең нашар жағдайдағы мүшелеріне пайда әкелсе ғана рұқсат береді. Ролз бұл принциптің бастапқы позициядағы өкілдер үшін рационалды таңдау болады деп сенеді, себебі: қоғамның әрбір мүшесі өз қоғамының игіліктеріне тең дәрежеде ие болуға құқылы. Табиғи қасиеттер бұл құқыққа әсер етуі керек емес, сондықтан кез келген адамның негізгі құқығы, одан әрі қарастырулар ескерілгенге дейін, материалдық байлықтағы тең үлеске ие болуы керек. Олай болса, тең емес үлестіруді немен ақтауға болады? Ролз теңсіздік ең нашар жағдайдағылардың пайдасына болған жағдайда ғана қабылдануы мүмкін дейді. Бастапқы позициядан туындайтын келісім гипотетикалық және тарихи емес. Бұл гипотетикалық, себебі туындайтын принциптер тараптар белгілі бір заңдылық шарттарында келісетін нәрселер, олардың келісімдері емес. Ролз әділдік принциптері адамдар бастапқы позицияның гипотетикалық жағдайында болғанда келісілетін нәрселер екенін және осы принциптердің нәтижесінде моральдық салмағы бар екенін дәлелдеуге тырысады. Бұл келісім ешқашан болған емес немесе шын мәнінде, тәжірибелік жаттығулардан басқа нақты әлемде туындауы мүмкін емес деген мағынада тарихи емес.

Rawls belongs to the social contract tradition, although he takes a different view from that of previous thinkers. Specifically, Rawls develops what he claims are principles of justice through the use of an artificial device or thought experiment he calls the Original position; in which, everyone decides principles of justice from behind a veil of ignorance. This "veil" is one that essentially blinds people to all facts about themselves so they cannot tailor principles to their own advantage:

[N]o one knows his place in society, his class position or social status, nor does anyone know his fortune in the distribution of natural assets and abilities, his intelligence, strength, and the like. I shall even assume that the parties do not know their conceptions of the good or their special psychological propensities. The principles of justice are chosen behind a veil of ignorance. According to Rawls, ignorance of these details about oneself will lead to principles that are fair to all. If an individual does not know how he will end up in his own conceived society, he is likely not going to privilege any one class of people, but rather develop a scheme of justice that treats all fairly. In particular, Rawls claims that those in the Original Position would all adopt a maximin strategy which would maximize the prospects of the least well off:

They are the principles that rational and free persons concerned to further their own interests would accept in an initial position of equality as defining the fundamentals of the terms of their association. Rawls bases his Original Position on a "thin theory of the good" which he says "explains the rationality underlying choice of principles in the Original Position". A full theory of the good follows after we derive principles from the original position. Rawls claims that the parties in the original position would adopt two such principles, which would then govern the assignment of rights and duties and regulate the distribution of social and economic advantages across society. The difference principle permits inequalities in the distribution of goods only if those inequalities benefit the worst off members of society. Rawls believes that this principle would be a rational choice for the representatives in the original position for the following reason: Each member of society has an equal claim on their society's goods. Natural attributes should not affect this claim, so the basic right of any individual, before further considerations are taken into account, must be to an equal share in material wealth. What, then, could justify unequal distribution? Rawls argues that inequality is acceptable only if it is to the advantage of those who are worst off. The agreement that stems from the original position is both hypothetical and ahistorical. It is hypothetical in the sense that the principles to be derived are what the parties would, under certain legitimating conditions, agree to, not what they have agreed to. Rawls seeks to use an argument that the principles of justice are what would be agreed upon if people were in the hypothetical situation of the original position and that those principles have moral weight as a result of that. It is ahistorical in the sense that it is not supposed that the agreement has ever been, or indeed could ever have been, derived in the real world outside of carefully limited experimental exercises.

Әділдік қағидалары

Роулз кітабының бойымен әділдік принциптерін өзгертіп, дамытады. 46-тарауда Роулз әділдіктің екі қағидасына түпкілікті нақтылау жасайды: 1. Әрбір адамның, барлық адамдар үшін ұқсас еркіндік жүйесімен үйлесімді, ең кең ауқымды тең негізгі бостандықтар жүйесіне тең құқығы болуы керек. Бірінші принцип көбінесе ең үлкен тең бостандық принципі деп аталады. Екінші принциптің (а) бөлігі айырмашылық принципі, ал (b) бөлігі тең мүмкіндік принципі деп аталады. Сондықтан, бірінші принципте қорғалған тең негізгі бостандықтар, үлкен әлеуметтік артықшылықтар (2(b) арқылы берілген) немесе үлкен экономикалық артықшылықтар (2(a) арқылы берілген) үшін саудаға салынбайды немесе құрбан етілмейді.

Ең үлкен тең бостандық принципі

Әрбір адамның барлықтары үшін ұқсас еркіндік жүйесімен үйлесімді, ең кең ауқымды тең негізгі бостандықтардың толық жүйесіне тең құқығы болуы керек (1). Келісім-шарт бостандығы осы негізгі бостандықтардың қатарына жата ма, жоқ па деген мәселе пікірталас тудырады: "Тізімде көрсетілмеген бостандықтар, мысалы, белгілі бір түрдегі меншікке ие болу құқығы және laissez faire доктринасымен түсіндірілетін келісім-шарт бостандығы негізгі болып табылмайды; демек, олар бірінші принциптің басымдығымен қорғалмайды."

Айырмашылық қағидаты

Әлеуметтік және экономикалық теңсіздіктер осылай ұйымдастырылуы керек, олар (а) әділ жинақтау принципіне сәйкес, қоғамның ең аз қамтылған мүшелеріне ең көп пайда әкелуі тиіс (2a). Олар тек қана осы үлестіруде бұрынғы тең үлестірумен салыстырғанда ең нашар жағдайдағы адамдардың жағдайын жақсартатын жағдайда ғана негізделген. Оның ұстанымы, кем дегенде бір жағынан, теңдікке бағытталған, бірақ теңсіздіктерге ең аз қамтылғандарға пайда келтірген жағдайда рұқсат етіледі. Ролздың көзқарасының маңызды салдары – егер олар ең аз қамтылғандардың жағдайын жақсартса, теңсіздіктер әділ болуы мүмкін. Оның бұл ұстанымын негіздеуі, көбінесе, адам өміріндегі мүмкіндіктер мен жағдайларды моральдық тұрғыдан кездейсоқ факторлар (мысалы, туған отбасы) анықтамауы керек деген пікірге тіреледі. Ролз сондай-ақ, адамның туа біткен қабілеттеріне моральдық тұрғыдан лайық емес екендігіне сенімді, демек, олардан алуға болатын барлық пайдаға толық құқығы жоқ; сондықтан, үлестірудің әділдігін бағалауда теңдікке балама бола алатын кем дегенде бір критерий жойылды. Бұдан әрі, әділ жинақтау принципі болашақ ұрпақтарға белгілі бір материалдық құрмет көрсетуді талап етеді. Ролз мұның қандай мағынада екендігін нақты айтпаса да, оны жалпы түрде "кейінірек келетіндерге жасалған үлес" деп түсінуге болады.

Тең мүмкіндіктер қағидаты

Әлеуметтік және экономикалық теңсіздіктер кеңселер мен лауазымдарға, барлық адамдар үшін тең мүмкіндіктер жағдайында ашық тұруы тиіс (2b). "Әділет теориясы" бірнеше философтардан сынға ұшырады. Роберт Нозик Ролздың либертариандық көзқарасын, "Анархия, Мемлекет және Утопия" (1974) еңбегінде тарату әділдігін қорғаудағы тұрғысын сынады. Аллан Блум 1975 жылы "Американдық саяси ғылымдар шолуында" жариялаған мақаласында "Әділет теориясы" англосаксон әлемінде "соңғы бір буын ішіндегі ешқандай еңбекке қарағанда көбірек назар аударды" деп атап өтті, оның танымалдығын "қазіргі академиялық философияда үстемдік құратын мектептің өкілі қолға алған ең амбициялық саяси жоба" және Ролздың "либералды демократияның радикалды теңдікке бағытталған түсіндірмесі" болғандығымен байланыстырды. Блум Ролзды оның әділдік теориясында табиғи құқықтың бар екенін ескермегені үшін сынады және Ролз әлеуметтік бірлікті ең соңғы мақсат ретінде абсолюттеуінің, барлық нәрсені жасалмағанға айналдыратынын айтты. Роберт Пол Вольф Ролзды марксистік тұрғысынан сынға алып, "Ролзды түсіну: Әділет теориясының сынағы және қайта құруы" (1977) еңбегінде Ролздың қазіргі жағдайды ақтауға тырысатынын, өйткені ол әділдікті қолданыстағы тәжірибеден құрастырады және капиталистік әлеуметтік қатынастарда, жеке меншікте немесе нарықтық экономикада әділетсіздік проблемалары болуы мүмкін деген мүмкіндікті жоққа шығарады деп мәлімдеді. Майкл Сэндл "Либерализм және әділдіктің шектері" (1982) кітабында Ролзды сынға алып, Ролздың адамдарды әділдік туралы ойлауға шақыратынын, бірақ оларды жеке тұлға ретінде анықтайтын және адамдарға әділдіктің мәнін анықтауға мүмкіндік беретін құндылықтар мен ұмтылыстардан ажыратып алатынын айтты. Сьюзан Моллер Окин "Әділет, гендер және отбасы" (1989) еңбегінде Ролздың "20 ғасырдың әділдік теорияларының ең ықпалдысы" екенін мойындады, бірақ оны отбасылық қатынастардағы әділетсіздіктер мен иерархияларды ескермегені үшін сынады. Экономистер Кеннет Ароу және Джон Харсаньи бастапқы позицияның болжамдарын, әсіресе максимин принципін қолдануды сынады, бұл Ролздың бастапқы позиция үшін параметрлерді таңдауы нәтижеге бағытталған, яғни Ролз алға жылжытқысы келген екі принципті алу үшін есептелген және/немесе "келісімшарттық сын" бойынша, Ролз айтқан бастапқы позициядағы адамдар шын мәнінде әділдік теориясы жақтаған принциптерді таңдамайды деген тұжырымға келді. Жауап ретінде Ролз бастапқы позицияның еркін және тең азаматтар үшін әділ таңдау жағдайы идеясын түсіндіруге арналған "өкілдік құралы" ретіндегі рөлін және максиминнің оның аргументіндегі салыстырмалы түрде шағын рөлін атап өтті: ол "білімсіздік пердесінің артындағы таңдаудың ерекше ерекшеліктерін ескере отырып, пайдалы эвристикалық ереже". "Қаралардың құқықтары / Ақтардың қателіктері" кітабында философ Чарльз У. Миллс Ролздың жұмысының негізгі болжамдарын, оларды табиғи түрде ақ деп санайды және көзге көрінетін соқыр нүктелерге ұшыратады деп сынады. Миллс "ролсиандық ақ түс әлемін" және оның "идеалдық теориясын" қазіргі заманғы нәсілдік қанаудың нақты тарихымен салыстырып, нәсілдік теңсіздікті және мүмкін түзетулерді шешу үшін идеалдық емес теорияның шұғыл қажеттігін ұсынды. "Бұл Ролздың шығармаларына арналған үлкен жұмыс", - деп жазады Миллс, - "әлеуметтік әділдік мәселелеріне назар аударады - нәсілге қатысты нормативтік мәселелерге басшылық іздеудің табиғи орны болып көрінеді - бірақ нәсілдік әділдік туралы ештеңе айтпайды, қазіргі заманғы әлемнің ерекше әділетсіздігі". Миллс Ролздың жұмысындағы "тыныштық үлгісін" көрсетеді және Радикалды қара кантиандық көзқарас арқылы ақ саяси философтардың кең дәстүрі ашық түрде нәсілшіл немесе әділдік туралы талқылауларда нәсілді елемеуінің себебін түсіндіреді. Экономист Амартия Сен Ролздың негізгі әлеуметтік игіліктерге баса назар аударғанына алаңдаушылық білдірді, "Теңсіздікті қайта қарастыру" (1992) еңбегінде біз тек негізгі тауарларды бөлуге ғана емес, сонымен қатар адамдардың осы тауарларды өз мақсаттарына жету үшін қаншалықты тиімді пайдалана алатынына да назар аударуымыз керек деп мәлімдеді. Норман Дэниелс денсаулық сақтауды неліктен негізгі игілік ретінде қарастыруға болмайды деп ойлады және оның кейінірек жасаған кейбір еңбектері осы мәселені қарастырды, ол денсаулық сақтау құқығын кеңінен Ролз шеңберінде қорғады. Философ Г. А. Коэн "Егер сіз теңдікті сүйетін болсаңыз, қалайша сонша бай боласыз?" (2000) және "Әділеттілікті және теңдікті құтқару" (2008) еңбектерінде Ролздың айырмашылық принципі бойынша теңсіздікті мойындауына, осы принцитті тек әлеуметтік институттарға қолдануына және Ролздың теңдіктің өлшемі ретінде негізгі игіліктерді пайдалануға бейімділігіне сын танытты. Сен "Әділет идеясы" (2009) еңбегінде "Әділет теориясын" сынап, қайта жандандыруға тырысты. Ол Ролзды әділдік туралы идеяларға және әділдік, объективтілік, тең мүмкіндіктер, кедейлікті жою және бостандыққа берілген мәнге қайта қызығушылық тудырғаны үшін мақтады. Алайда, Сен келісімшарттық дәстүрге жасаған жалпы сынының аясында, толыққанды әділ әлем туралы идеялар нақты теңсіздікті жоюға көмектеспейді деп мәлімдеді. Сен Ролзды институттарды әділдіктің кепілдігі ретінде шамадан тыс бағалағаны үшін және институттардың әділ қоғамды сақтау қабілетіне адамның мінез-құлқының әсерін ескермегені үшін кінәлады. Сен Ролздың қоғамдағы барлық адамның әділ қоғамның нормаларына бағынуын қамтамасыз ету қиындығын жетерсіз бағалағанына сенеді. Ол сондай-ақ Ролздың білімсіздік пердесінің артындағы рефлексивті тепе-теңдіктің тек бір ғана мүмкін нәтижесі болуы мүмкін деген тұрғысының қате екенін айтады. Ролздың қарамағына, Сен бірнеше қақтығысатын, бірақ әділ принциптердің туындауы мүмкін екеніне сенеді және бұл Ролз ұсынған көп қадамды процестерге қарсы келеді, олар толыққанды әділ қоғамға әкеледі.

Social and economic inequalities are to be arranged so that they are (b) attached to offices and positions open to all under conditions of fair equality of opportunity (2b). A Theory of Justice received criticism from several philosophers. Robert Nozick criticized Rawls' account of distributive justice in his defense of libertarianism, Anarchy, State, and Utopia (1974). Allan Bloom, writing in American Political Science Review in 1975, noted that A Theory of Justice had "attracted more attention in the Anglo Saxon world than any work of its kind in a generation", attributing its popularity to its being "the most ambitious political project undertaken by a member of the school currently dominant in academic philosophy" and to Rawls' "radical egalitarian interpretation of liberal democracy." Bloom criticized Rawls for failing to account for the existence of natural right in his theory of justice and wrote that Rawls absolutizes social union as the ultimate goal which would conventionalize everything into artifice. Robert Paul Wolff criticized Rawls from a Marxist perspective in Understanding Rawls: A Critique and Reconstruction of A Theory of Justice (1977), arguing Rawls offers an apology for the status quo insofar as he constructs justice from existing practice and forecloses the possibility that there may be problems of injustice embedded in capitalist social relations, private property or the market economy. Michael Sandel criticized Rawls in Liberalism and the Limits of Justice (1982), arguing that Rawls encourages people to think about justice while divorced from the values and aspirations that define who they are as persons and that allow people to determine what justice is. Susan Moller Okin wrote in Justice, Gender, and the Family (1989) that Rawls had provided "the most influential of all twentieth century theories of justice", but criticized him for failing to account for the injustices and hierarchies embedded in familial relations. Economists Kenneth Arrow and John Harsanyi criticized the assumptions of the original position, and in particular, the use of maximin reasoning, with the implication that Rawls' selection of parameters for the original position was result oriented, i. e., calculated to derive the two principles that Rawls desired to advance, and/or, as the "contractarian critique" holds, that the persons in the original position articulated by Rawls would not in fact select the principles that A Theory of Justice advocates. In reply Rawls emphasized the role of the original position as a "device of representation" for making sense of the idea of a fair choice situation for free and equal citizens, and that the relatively modest role that maximin plays in his argument: it is "a useful heuristic rule of thumb" given the curious features of choice behind the veil of ignorance. In his book Black Rights / White Wrongs, philosopher Charles W. Mills critiques the underlying assumptions of Rawls’s work as inherently white, and thus subject to glaring blind spots. Mills sets “the white fantasy world of Rawlsianism” and its “ideal theory” against the actual history of racialized oppression in the modern era, and proposes that non ideal theory is urgently needed to address racial inequality and possible remediations. “Here is a huge body of work," Mills writes on Rawls's output, "focused on questions of social justice – seemingly the natural place to look for guidance on normative issues related to race – which has nothing to say about racial justice, the distinctive injustice of the modern world.” Mills documents a “pattern of silence” in Rawls’s work, and, through the lens of Radical Black Kantianism, situates that within a broader tradition of white political philosophers either being explicitly racist, or ignoring race in discussions of justice. The economist Amartya Sen has raised concerns over Rawls' emphasis on primary social goods, arguing in Inequality Reexamined (1992) that we should attend not only to the distribution of primary goods, but also how effectively people are able to use those goods to pursue their ends. Norman Daniels has wondered why health care should not be treated as a primary good, and some of his subsequent work has addressed this question, arguing for a right to health care within a broadly Rawlsian framework. The philosopher G. A. Cohen, in If You're An Egalitarian, How Come You're So Rich? (2000) and Rescuing Justice and Equality (2008), criticizes Rawls' avowal of inequality under the difference principle, his application of the principle only to social institutions, and what he sees as Rawls's obsession with using primary goods as his currency of equality. Sen critiques and attempts to revitalize A Theory of Justice in The Idea of Justice (2009). He credits Rawls for revitalizing the interest in the ideas of what justice means and the stress put on fairness, objectivity, equality of opportunity, removal of poverty, and freedom. However, Sen, as part of his general critique of the contractarian tradition, states that ideas about a perfectly just world do not help redress actual existing inequality. Sen faults Rawls for overemphasizing institutions as guarantors of justice and not considering the effects of human behaviour on the institutions' ability to maintain a just society. Sen believes Rawls understates the difficulty in getting everyone in society to adhere to the norms of a just society. He also claims that Rawls' position that there be only one possible outcome of the reflective equilibrium behind the veil of ignorance is misguided. In contrast to Rawls, Sen believes that multiple conflicting, yet just, principles may arise and that this undermines the multistep processes that Rawls laid out as leading to a perfectly just society.

Танымал мәдениетте

Әділдік теориясы 2013 жылы «Әділдік теориясы: Музыкалық!» атты музыкалық тудырды, оны Айлон Аслан Леви, Рамин Саби, Томми Пето және Тоби Хуэлин жазды және өндірді.