Морфемалардың бірігуі арқылы сөз жасалу процесі

Кіріспе

Морфемалардың жеке мағынасын біріктіру арқылы сөздердің жасалу процесі.

Тіл білімінде агглютинация – сөздердің морфемаларды тізбектеу арқылы жасалатын морфологиялық процесс. Әрбір морфема жеке синтаксистік ерекшелікке сәйкес келеді. Агглютинацияны кеңінен қолданатын тілдер агглютинативтік тілдер деп аталады. Мысалы, түрік тіліндегі «evlerinizden» («үйлеріңізден») сөзі ev ler i n i z de n морфемаларынан тұрады. Агглютинативтік тілдер көбінесе сөздер мономорфемалық болатын оқшау тілдермен және морфемалар бірнеше ерекшеліктерді білдіре алатын фьюзиялық тілдермен салыстырылады.

Агглютинативті тілдердің мысалдары

Агглютинация белгілі бір тілдік отбасыларға тән болғанымен, бұл белгілі бір географиялық аймақтағы бірнеше тілдің агглютинативті болуы олардың міндетті түрде филогенетикалық жақындыққа ие екенін білдірмейді. Бұрын осы болжам тіл білімі мамандарын урал және түркі тілдерін, сондай-ақ моңғол, корей және жапон тілдерін қамтитын, әдебиетте «урал-алтай тілдер отбасы» деп аталатын бірлестік ұсынуға алып келді. Қазіргі тіл білімі бұл ұсынысты күмәнді деп қарастырады. Аталған ұсынысты бағалау кезінде ескеру қажет нәрсе – агглютинативті тілдерден пайда болған кейбір тілдер агглютинация ерекшеліктерін жоғалтқан. Мысалы, қазіргі эстон тілі біріктіру типіне қарай өсті. (Сонымен қатар, ол урал тілдер отбасына тән дауыстылар үйлесімділігі сияқты басқа да ерекшеліктерді жоғалтты.)

Америка

Агглютинация көптеген американдық тілдерде кеңінен қолданылады, мысалы, инуит тілдері, науатль, мапудунгун, кечуа, тцутужил, какчикель, чапалачи және киче' тілдерінде, бір сөз басқа тілдердегі күрделі сөйлемнің мағынасын жеткізуге жететін морфемаларды қамтуы мүмкін. Керісінше, навахо тілінде кейбір жағдайларда жұрнақтар болады, бірақ олар осыншалықты болжаусыз және ажырамас түрде үйлесетіндей етіп қолданылады, сондықтан ол көбінесе біріктірілген тіл ретінде қарастырылады.

Суффикс немесе префикс

Еуропа мен Азиядағы агглютинативті тілдердің көпшілігі негізінен суффикстік болса да, Шығыс және Оңтүстік Африканың банту тілдері префикстер, суффикстер және редупликацияның өте күрделі қоспасымен ерекшеленеді. Бұл тілдер отбасының ерекшелігі – зат есімдер есімдік кластарына жатады. Әрбір зат есім класы үшін жекеше және көпше түріндегі префикстер болады, олар сонымен қатар субъект пен етістік арасындағы үйлесім белгілері ретінде де қызмет етеді. Сонымен қатар, зат есім оны сипаттайтын барлық сөздердің префикстерін анықтайды, ал субъект бірнеше етістік фразадағы басқа элементтердің префикстерін анықтайды. Мысалы, суахили тіліндегі *toto* ("бала") және *tu* ("адам") есімдері 1-сыныпқа жатады, жекеше префиксі *m*, ал көпше префиксі *wa*. *Tabu* ("кітап") есімдігі 7-сыныпқа жатады, жекеше префиксі *ki*, ал көпше префиксі *vi*. Мынадай сөйлемдер құрастырылуы мүмкін:

*m toto a li fika* – "Бала келді."
*m toto a ta fika* – "Бала келеді."
*wa toto wa li fika* – "Балалар келді."
*wa toto wa ta fika* – "Балалар келеді."
*m tu a li lala* – "Адам ұйықтады."
*m tu a ta lala* – "Адам ұйықтайды."
*wa tu wa li lala* – "Адамдар ұйықтады."
*wa tu wa ta lala* – "Адамдар ұйықтайды."
*ki tabu ki li anguka* – "Кітап құлады."
*ki tabu ki ta anguka* – "Кітап құлайды."
*vi tabu vi li anguka* – "Кітаптар құлады."
*vi tabu vi ta anguka* – "Кітаптар құлайды."

Төтенше жағдайлар

Агглютинацияның нақты қолданысы жоқ, бірақ грамматиканың теориялық агглютинациялау мүмкіндігін көрсететін жасанды, экстремалды мысалдарды құруға болады. Бұл "ұзын сөздер" мәселесі емес, себебі кейбір тілдер күрделі сөздермен, теріс жұрнақтармен немесе осы сияқты нәрселермен шексіз комбинацияларға мүмкіндік береді, олардың барлығын нақты қолданыста аналитикалық құрылыммен білдіруге болады (және білдіріледі). Ағылшын тілі тек қана тума (германдық) шығу тегінің морфемаларын агглютинациялай алады, мысалы, unwholesomeness, бірақ көбінесе ең ұзын сөздер латын немесе ежелгі грек тілінен алынған формалардан құрастырылады. Классикалық мысал – antidisestablishmentarianism. Агглютинативті тілдерде көбінесе оқшау тілдерге қарағанда күрделі туынды агглютинация болады, сондықтан олар осыны әлдеқайда кең ауқымда жасай алады. Мысалы, венгр тілінде elnemzetietleníthetetlenségnek деген сөз "ұлттандыру мүмкін еместігіне қатысты" мағынасын білдіреді және нақты қолданыста болуы мүмкін. Сол сияқты, мағынасы бар, бірақ, мүмкін, ешқашан қолданылмайтын сөздер де бар, мысалы, legeslegmegszentségteleníttethetetlenebbjeitekként, яғни "сіздердің ең қадірлісіздердің ең құрметсіздігінен де құтылу мүмкін емес" дегенді білдіреді, бірақ оны тіпті ана тілінің білушілеріне де түсіну қиын. Инфлекциялық агглютинацияны қолдану арқылы оларды одан әрі ұзартуға болады. Мысалы, Гиннестің ресми әлемдік рекорды – фин тіліндегі epäjärjestelmällistyttämättömyydellänsäkäänköhän, "Мен оның жүйесіздендірілмеу қабілетіне таң қаламын" дегенді білдіреді. Оның түбірі – epäjärjestelmällistyttämättömyys, ал соңына llänsäkäänköhän жалғаулары қосылған. Алайда, бұл сөз грамматикалық тұрғыдан ерекше, себебі "кән" ("кән" сөзі) тек теріс сөйлемдерде, ал "кө" (сұрақ) тек сұрақ сөйлемдерінде қолданылады. Түрік тілінде кең таралған агглютинацияның мысалы – Çekoslovakyalılaştıramadıklarımızdanmışsınız, яғни "Сіздер бізді чехословакиялықтарға айналдыра алмағандардың бірісіздер" дегенді білдіреді. Бұл тарихи сілтеме өзгеріске кедері келтіретін немесе топтан ерекшеленетін адамдар туралы әзіл ретінде қолданылады. Екінші жағынан, Afyonkarahisarlılaştırabildiklerimizdenmişsinizcesine сөзі де бар, ол адамдарды таң қалдырмайды және "Сіздер бізді Афьонқарахисарлықтарға ұқсата алғандардың бірісіздер" деген мағынаны білдіреді. Жақында түрік тілінде muvaffakiyetsizleştiricileştiriveremeyebileceklerimizdenmişsinizcesine деген сөз пайда болды, ол шамамен "Сіздер бізді сәтсіз адамдар жасаушыларға айналдыра алмағандардың бірісіздер" дегенді білдіреді (адамдарды сәтсіз ету үшін білімсіз ететін адам). Грузин тілі де жоғары агглютинативті тіл. Мысалы, gadmosakontrrevolucieleblebisnairebisatvisaco (გადმოსაკონტრრევოლუციელებლებისნაირებისათვისაცო) сөзі "(біреу нақтыламады) қайтадан / кері қарсы революциялануға тиіс адамдарға ұқсас адамдар үшін де" дегенді білдіреді. Аристофанның "Assemblywomen" комедиясында грек сөзі бар, ол ингредиенттерін тізбектейтін сөзбен аталған, ойдан шығарылған тағамды білдіреді. Ол сол кездегі аттикалық грек тіліндегі ұзын қосылыстарға деген құштарлықты паш ету үшін жасалды. Славян тілдері агглютинативті емес, фьюзивті болып саналады. Алайда, агглютинативті тілдерде кездесетін сияқты экстремалды туындылар бар. Мысалы, болгар тіліндегі непротивоконституциослователствувайте сөзі конституцияға қарсы сөйлемеу және конституцияға қарсы әрекет жасамау дегенді білдіреді. Ол үш түбірден тұрады: против – қарсы, конституция – конституция (қарыз сөз, сондықтан ішкі құрамы жоқ) және слово – сөз. Қалғаны – теріске шығару жұрнақтары (не, проклитика, басқа жағдайда етістіктерде бөлек жазылады), есімді күшейтуші (ателств), есімді етістікке айналдыру (ува) және императивтік көңіл-күйдің екінші жақ көпше түрінің жалғауы (йте). Бұл сөз өте ерекше, бірақ кейбір жағдайларда қолданылады, мысалы, 1991 жылғы 13 шілдедегі газет беттерінде, қазіргі болгар конституциясы көп дау-дамайлар мен пікірталастармен, тіпті жанжалдармен қабылданғаннан кейін.

It is possible to construct artificially extreme examples of agglutination, which have no real use, but illustrate the theoretical capability of the grammar to agglutinate. This is not a question of "long words", because some languages permit limitless combinations with compound words, negative clitics or such, which can be (and are) expressed with an analytic structure in actual usage. English is capable of agglutinating morphemes of solely native (Germanic) origin, as un whole some ness, but generally speaking the longest words are assembled from forms of Latin or Ancient Greek origin. The classic example is antidisestablishmentarianism. Agglutinative languages often have more complex derivational agglutination than isolating languages, so they can do the same to a much larger extent. For example, in Hungarian, a word such as elnemzetietleníthetetlenségnek, which means "for [the purposes of] undenationalizationability" can find actual use. In the same way, there are the words that have meaning, but probably are never used such as legeslegmegszentségteleníttethetetlenebbjeitekként, which means "like the most of most undesecratable ones of you", but is hard to decipher even for native speakers. Using inflectional agglutination, these can be extended. For example, the official Guinness world record is Finnish epäjärjestelmällistyttämättömyydellänsäkäänköhän "I wonder if – even with his/her quality of not having been made unsystematized". It has the derived word epäjärjestelmällistyttämättömyys as the root and is lengthened with the inflectional endings llänsäkäänköhän. However, this word is grammatically unusual, because kään "also" is used only in negative clauses, but kö (question) only in question clauses. A very popular Turkish agglutination is Çekoslovakyalılaştıramadıklarımızdanmışsınız, meaning "(Apparently / I've heard that) You are one of those that we were not able to convert into Czechoslovakians". This historical reference is used as a joke for the individuals who are hard to change or those who stick out in a group. On the other hand, Afyonkarahisarlılaştırabildiklerimizdenmişsinizcesine is a longer word that does not surprise people and means "As if you were one of those we were able to make resemble people from Afyonkarahisar". A recent addition to the claims has come with the introduction of the following word in Turkish muvaffakiyetsizleştiricileştiriveremeyebileceklerimizdenmişsinizcesine, which means something like "(you are talking) as if you are one of those that we were unable to turn into a maker of unsuccessful people" (someone who un educates people to make them unsuccessful). Georgian is also a highly agglutinative language. For example, the word gadmosakontrrevolucieleblebisnairebisatvisaco (გადმოსაკონტრრევოლუციელებლებისნაირებისათვისაცო) would mean "(someone not specified) said that it is also for those who are like the ones who need to be to again/back counter revolutionized". Aristophanes' comedy Assemblywomen includes the Greek word , a fictional dish named with a word that enumerates its ingredients. It was created to ridicule a trend for long compounds in Attic Greek at the time. Slavic languages are not considered agglutinative but fusional. However, extreme derivations similar to ones found in typical agglutinative languages do exist. A famous example is the Bulgarian word непротивоконституциослователствувайте, meaning don't speak against the constitution and secondarily don't act against the constitution. It is composed of just three roots: против against, конституция constitution, a loan word and therefore devoid of its internal composition and слово word. The remaining are bound morphemes for negation (не, a proclitic, otherwise written separately in verbs), noun intensifier ( ателств), noun to verb conversion ( ува), imperative mood second person plural ending ( йте). It is rather unusual, but finds some usage, e. g. newspaper headlines on 13 July 1991, the day after the current Bulgarian constitution was adopted with much controversy and debate, and even scandals.

Агглютинация және агглютинативті сөздердің басқа қолданыстары

Агглютинация және агглютинатив сөздері латын тіліндегі agglutinare сөзінен шыққан, яғни "бір-біріне жабыстыру". Лингвистикада бұл сөздер 1836 жылдан бері қолданылуда, Вильгельм фон Гумбольдт өмірден өткен соң жарияланған еңбегі Über die Verschiedenheit des menschlichen Sprachbaues und ihren Einfluß auf die geistige Entwicklung des Menschengeschlechts [lit. : Адам тілінің құрылымындағы айырмашылықтар және оның адамзаттың рухани дамуына әсері туралы] тілдерді оқшау, жіктеу, агглютинативті және қосымша тілдер деп бөліп қарастыруды енгізді. Әсіресе кейбір ескі әдебиеттерде агглютинатив сөзі кейде синтетикалық сөздің синонимі ретінде қолданылады. Бұл жағдайда ол агглютинативті және жіктеу тілдерін қамтиды, сондай-ақ аналитикалық немесе оқшау тілдерге қарама-қарсы болып табылады. Этимологиялық тұрғыдан қарағанда (әрі де, жіктеу жұрнақтары да түбірге "жабысады"), осы кең мағынадағы қолданыс агглютинативті және жіктеу тілдері арасындағы шекараның анық болмауымен де қатар жүреді. 19 ғасырдың екінші жартысында көптеген тіл білімі мамандары тілдің эволюциясының табиғи циклі бар деп сенді: оқшау типтегі көмекші сөздер өз негізгі сөздеріне жабысады, нәтижесінде тіл агглютинативті болады; кейін морфемалар фонетикалық процестер арқылы біріктіріледі, ал нәтижесінде жіктеу тілі пайда болады; соңында жіктеу жұрнақтары жылдам сөйлеуде жиі түсіріледі, жіктеу жойылады және тіл оқшау типке оралады. Лордтың (1960) төмендегі үзіндісі агглютинация сөзінің барлық мағыналық диапазонын жақсы көрсетеді. (Агглютинация) – бұл синтагматикалық топ ретінде үнемі кездесетін екі немесе одан көп сөздің біріктірілуі, содан кейін оны талдау қиын немесе мүмкін емес болады. Агглютинация әртүрлі формада кездеседі. Француз тілінде бірігу толыққанды қосылуға айналады. Латынша "hanc horam" ("осы сағатта") француз тіліндегі "encore" сөзіне айналады. Ескі француз тілінде "tous jours" ("барлық күндер") "toujours" ("әрдайым"), ал "dès jà" ("қазірден бастап") "déjà" ("жауап") болады. Ағылшын тілінде, керісінше, сирек кездесетін тіркестерден басқа, мысалы, "good bye" ("Құдаймен сау бол") ("God be with you" сөзінен), "walnut" ("жаңғақ") ("Wales nut" сөзінен), "window" ("терезе") ("wind eye" сөзінен) (O. N. vindauga), агглютинацияланған формаларды құрайтын сөздер өздерінің жекелігін сақтайды. "Blackbird" ("қара торғай") және "beefeater" ("ет жеуші") сияқты сөздер басқаша жағдай; олар өздерінің құрамындағы сөздерін сақтайды, бірақ олардың толық мағынасы осы сөздерден толыққанды түрде шығарылмайды. Соссюр шын мәнінде синтезделген немесе агглютинацияланған тіркестерден нағыз қосымша сөздерді ажыратуды жөн көрді.

The words agglutination and agglutinative come from the Latin word agglutinare, 'to glue together'. In linguistics, these words have been in use since 1836, when Wilhelm von Humboldt's posthumously published work Über die Verschiedenheit des menschlichen Sprachbaues und ihren Einfluß auf die geistige Entwicklung des Menschengeschlechts [lit. : On the differences of human language construction and its influence on the mental development of mankind] introduced the division of languages into isolating, inflectional, agglutinative and incorporating. Especially in some older literature, agglutinative is sometimes used as a synonym for synthetic. In that case, it embraces what we call agglutinative and inflectional languages, and it is an antonym of analytic or isolating. Besides the clear etymological motivation (after all, inflectional endings are also "glued" to the stems), this more general usage is justified by the fact that the distinction between agglutinative and inflectional languages is not a sharp one, as we have already seen. In the second half of the 19th century, many linguists believed that there is a natural cycle of language evolution: function words of the isolating type are glued to their head words, so that the language becomes agglutinative; later morphs become merged through phonological processes, and what comes out is an inflectional language; finally inflectional endings are often dropped in quick speech, inflection is omitted and the language goes back to the isolating type. The following passage from Lord (1960) demonstrates well the whole range of meanings that the word agglutination may have. (Agglutination ) consists of the welding together of two or more terms constantly occurring as a syntagmatic group into a single unit, which becomes either difficult or impossible to analyse thereafter. Agglutination takes various forms. In French, welding becomes complete fusion. Latin hanc horam 'at this hour' is the French adverbial unit encore. Old French tous jours becomes toujours, and dès jà ('since now') déjà ('already'). In English, on the other hand, apart from rare combinations such as good bye from God be with you, walnut from Wales nut, window from wind eye (O. N. vindauga), the units making up the agglutinated forms retain their identity. Words like blackbird and beefeater are a different kettle of fish; they retain their units but their ultimate meaning is not fully deducible from these units. ( )

Saussure preferred to distinguish between compound words and truly synthesised or agglutinated combinations.

Табиғи тілдерді өңдеудегі агглютинативті тілдер

Табиғи тілді өңдеуде бай морфологиясы бар тілдер оқшау тілдерге қарағанда мүлдем басқа проблемалар тудырады. Агглютинативті тілдердегі басты кедергі – бір түбірден алынатын сөз формаларының көптігінде жатыр. Жоғарыда айтылғандай, осы сөз түрлерінің жасалуы белгілі бір тілдің фонетикалық процестерімен біршама күрделіленіп кетеді. Фин тілінде форма мен синтаксистік функция арасындағы негізгі бір-бірге сәйкес келу қағидасы бұзылмаса да, Фин тілі институты (Kotus) фин тіліндегі есімдер, сын есімдер, есімдіктер мен сандардың 51 жалғау түрін тізімдейді. Сөз формаларын тануда да қиындықтар туындайды. Қазіргі тіл білімі әдістері негізінен дерекқорларды (корпустарды) пайдалануға негізделген; алайда, мүмкін сөз формаларының саны көп болған жағдайда, кез келген дерекқор олардың шағын бөлігін ғана қамтиды. Hajič (2010) қазіргі кезде компьютерлік жад пен қуаты арзан болғандықтан, барлық сөз формаларын алдын ала жасап, кез келген сөз формасының барлық мүмкін түсіндірмелерін тізімдейтін сөздік түрінде сақтауға болады деп санайды. (Сөздіктің дерек құрылымы іздеуді жылдам және тиімді ету үшін оңтайландырылуы керек.) Hajič-тің пікірінше, осы сөз формаларының мағынасын ажырату қиын (мүмкіндігі жоғары инфлекциялық тілдерге қарағанда, агглютинативті тілдерде). Басқа авторлар Hajič-тің жадтың мәселе емес екендігі туралы пікірін бөліспейді және сөздікте барлық мүмкін сөз формаларын тізімдеудің орнына, сөз формасын талдауды тілге рұқсат етілген ретпен морфемалардың тізбесіне бөлуге тырысатын модульдер арқылы жүзеге асырады. Мұндай талдаудың қиындығы – агглютинативті тілдерге тән морфема шекараларының көптігінде. Инфлекциялық тілдегі сөздің бір ғана жұрнағы болады, сондықтан сөзді түбірге және жұрнаққа бөлудің мүмкін саны сөздің ұзындығына пропорционалды. Агглютинативті тілде, сөздің соңына бірнеше жұрнақ қосылғанда, дұрыстығын тексеруге болатын бөліністердің саны көп. Бұл тәсіл, мысалы, араб тілі үшін жүйе құру кезінде қолданылды, онда мақалалар, сөз тіркестері және қосымшалар келесі сөзбен, ал есімдіктер алдыңғы сөзбен біріктірілгенде агглютинация пайда болады. Толық ақпарат алу үшін Grefenstette және басқалардың (2005) еңбегіне жүгініңіз.

In natural language processing, languages with rich morphology pose problems of quite a different kind than isolating languages. In the case of agglutinative languages, the main obstacle lies in the large number of word forms that can be obtained from a single root. As we have already seen, the generation of these word forms is somewhat complicated by the phonological processes of the particular language. Although the basic one to one relationship between form and syntactic function is not broken in Finnish, the authoritative institution Institute for the Languages of Finland (Kotus) lists 51 declension types for Finnish nouns, adjectives, pronouns, and numerals. Even more problems occur with the recognition of word forms. Modern linguistic methods are largely based on the exploitation of corpora; however, when the number of possible word forms is large, any corpus will necessarily contain only a small fraction of them. Hajič (2010) claims that computer space and power are so cheap nowadays that all possible word forms may be generated beforehand and stored in a form of a lexicon listing all possible interpretations of any given word form. (The data structure of the lexicon has to be optimized so that the search is quick and efficient.) According to Hajič, it is the disambiguation of these word forms which is difficult (more so for inflective languages where the ambiguity is high than for agglutinative languages). Other authors do not share Hajič's view that space is no issue and instead of listing all possible word forms in a lexicon, word form analysis is implemented by modules which try to break up the surface form into a sequence of morphemes occurring in an order permissible by the language. The problem of such an analysis is the large number of morpheme boundaries typical for agglutinative languages. A word of an inflectional language has only one ending and therefore the number of possible divisions of a word into the base and the ending is only linear with the length of the word. In an agglutinative language, where several suffixes are concatenated at the end of the word, the number of different divisions which have to be checked for consistency is large. This approach was used for example in the development of a system for Arabic, where agglutination occurs when articles, prepositions
and conjunctions are joined with the following word and pronouns are joined with the preceding word. See Grefenstette et al. (2005) for more details.