Кіріспе

Шағын қайықтарда желкендеу, көбінесе спорт үшін.

Диңкелік желкендеу – бес негізгі басқару құралын қолдана отырып шағын қайықтарда желкендеу қызметі:
желкендер
фольгалар (яғни, қылыш тәрізді тақта немесе орталық тақта және руль, және кейде Moth-тағыдай көтерілетін фольгалар)
трим (судағы қайықтың алдыңғы/артқы бұрышы)
желді күшті болғанда экипаждың денені бір жаққа иісімен немесе қозғалысымен диңкеліктің тепе-теңдігін сақтау ("жылдам қозғал немесе жүз")
бағытты таңдау (ағымдағы және күтілетін желдің өзгеруі, мүмкін болатын кедергілер, басқа су көліктері, ағыстар, толқындар және т.б. ескеріледі). Жарыс кезінде жоғарыда аталған дағдыларды жетілдіріп, қосымша дағдылар мен техникаларды үйрену қажет, мысалы "желкендесу жарыс ережелерін" қолдану, қайықты старт алғанда және белгілерді айналып өткенде басқару дағдылары, сондай-ақ тактика мен стратегия білімі. Жарыс тактикасы қайықты әртүрлі бұрыштарда орналастыруды қамтиды. Жарыста жылдамдықты арттыру үшін теңізшілер "таза ауа" алу үшін жел бағытына ең жақын орналасуы керек. Ұлыбританиядағы желкендесу оқытуын реттейтін RYA органы былай дейді: "Табиғат пен стихияға тәуелділік арқасында желкендесу – бұл оқиғалар, зерттеулер, командалық жұмыс және көңіл көтеру".

Бастапқы бастамасы

Кемеде жүкті және адамдарды тасымалдау үшін әрдайым кішігірім тендерлік қайықтар қажет болған. Балық аулау және жеңіл жүк сияқты басқа да шағын жұмыс кемелерімен бірге, жағалаудағы шағын кемелер де әрқашан көзге түскен. Англия королі II Карл 17 ғасырда Англияға жер аударылудан оралғанда, оған жеке желкенді қайық сыйға тартылды. Ол демалыс пен жарыс үшін теңізге шықты. 1887 жылы Дублиннің заңгері Томас Миддлтон яхта жарысының тым қымбатқа түсетінін, жыл сайын жаңа, жақсы жобалар пайда болып, бұрынғыларын басып озатынын айтты. Ол "Бір үлгі" принципін ұсынды. Оның ойынша, яхта жарысы – барлық қайықтар бірдей жобамен салынғанда шеберлікті көрсетудің жарысы болу керек еді. Ол "Су арабасы" деп аталатын қайыққа келісім білдірген әлеуетті иелер тобын жинады. "Су арабасы" клубы бүгінде Дун Лаугер портында өркендеп келеді және жазғы маусымда әр сәрсенбі күні кешке жарыстар өткізіледі. 19 ғасырдың соңына қарай адамдар осы шағын қайықтарды спорт пен демалыс үшін пайдалана бастады, өнеркәсіптік революцияның ұсынып берген бос уақыт мүмкіндіктерін пайдаланды. Жеке меншіктегі үлкен желкенді қайықтар жеке дамыды, нәтижесінде бүгінгі яхталар пайда болды. Кейбір байланыстар болды, атап айтқанда, шлюптік желкен схемасы ертедегі шағын қайықтарды жобалаушылар үшін стандартты және ең ыңғайлы деп танылды.

Планингі және трапецинг

20-ғасырдың басында ағылшын қайық дизайнері және желкенді жарысқа құштар Уффа Фокс (1898–1972) шағын қайықтарды дамытуға үлкен үлес қосты. Ол қазірге дейін қолданылып келе жатқан көптеген қайық кластарын жасады және олардың дамуына көмектесті: Альбакор, International 14, National 12, Jet 14, Firefly және Flying Fifteen. Scorpion қайығы 1959 жылы Тапрелл Дорлинг жобалаған. Ол сонымен қатар, корпустың жазық беттерге ие болуының маңызды жетістігін енгізді, бұл кішкентай желкенді қайықтардың әдеттегі жылдамдық шегінен асып түсуге мүмкіндік берді. Бұл қайық су бетінде сырғанап бақатын сияқты, ал қайықтың мұрты суға батпайды. Бұл сумен жанасатын беттің азаюына, суырудың төмендеуіне (қайық суды ығыстыру үшін қанша су итергісі керек) және «суға батқан ауданың» азаюына байланысты сүзілудің азаюын қамтамасыз етеді. Желкеннің қозғаушы күші аз қарсылықты жеңуі керек, сондықтан жылдамдық күрт артады. 1928 жылы Уффа Фокс өзінің International 14 қайығымен – «Avenger» – ағылшын жағажай жарыстарына жазық беттік жылғаюды енгізді. Ол сол жылы 57 жарыстың 52-сінде бірінші орынды, екі екінші орынды және үш үшінші орынды жеңіп алды. Ескерту: Грэм Андерсон өзінің 1999 жылғы «Fast Light Boats, a Century of Kiwi Innovation» кітабында, жазық беттік жылғаюға қабілетті ортаңғы тақталы желкенді қайықтар 20-ғасырдың басында Жаңа Зеландияға, Уффа Фокс бұл тұжырымды танымал еткенге дейін енгізілгенін айтады. 1930 жылдары трапеция техникасы енгізілген кезде шағын қайықтардағы тағы бір жетістік орын алды. Бұл экипаждың желкендерді тік ұстау және қайықты теңгерімде ұстау үшін (жоғары көтерілу арқылы мүмкін болатыннан гөрі) көбірек тетік пайдалануын қамтиды; мұны жасау қайықтың сыртында, «құс» немесе жоғарғы мачтаға бекітілген арқанға ілініп, қайықтың құлауын болдырмауға көмектеседі. Нәтижесінде қайықты тік ұстап тұру оңай болады және желкендер көбінесе максималды қуатты жеткізеді. Трапеция жылдамдықты арттыруға көмектесе алады, бірақ экипаж жылдам босатылатын арнаны кимесе немесе тәжірибесіз болса, ол өте қауіпті болуы мүмкін. Жылдам босатылатын арна экипаж қайық құлаған жағдайда суға түсіп қалмау үшін жылдам босап алуға мүмкіндік береді. Жарыс кезінде трапецияны алғаш рет 1934 жылы Amazon A Class Rater қайығында қолданды. Уффа Фокс 1923 жылы 14 класты қайықтар құрастыруды бастады және 1925 жылы оларды жобалай бастады. Ол 1927 жылы өзінің алғашқы жазық беттік корпусын – «Avenger» – енгізу арқылы класты өзгертті. Оның 14 класты қайықтарының құрылысы мен аяқталуы көптеген адамдар сапа мен шеберлік тұрғысынан ең жақсы деп санайтын, ал 1938 жылы салынған «Thunder and Lightning» да осыдан ерекшеленбеді. Корпус екі жұқа шпоннан жасалған, ішкі жағы диагональ, ал сыртқы жағы алдыңғы және артқы бөліктерінде, барлығы мыс шегелермен бекітілген және кішкентай тас қайырмалармен нығайтылған. Оның мақсаты сол кездегі материалдарды пайдалана отырып, мүмкіндігінше жеңіл конструкция жасау еді – онда көміртек талшығы немесе кевлар болған жоқ. «Thunder & Lightning» құрастырылғаннан бір апта өткен соң, сол жылы Фалмутта өткен «Принц Уэльс кубогы» жарысының ең бағалы жүлдесінің бірін жеңіп алды. Осы серияда қайықтың иелері Питер Скотт (Антарктиканың әйгілі Скоттының ұлы) және Джон Винтер қазіргі кезде трапеция деп аталатын құрылғыны қолданды. Сол кезде ол «Король Георгийдің мерейтойлық тірегі» деп аталды. Бұл құрылғыны спорттық емес деп айыптап, пайдаланушыларға әділетсіз артықшылық бергендіктен Яхта жарыстары комитеті дереу тыйым салды. «Thunder and Lightning» қазір Корнуоллдың Ұлттық теңіз мұражайында сақталады. Жаңаша техникаға дереу тыйым салынды және ол 1954 жылы Джон Вестеллдің және 1960 жылдардың басында Flying Dutchman класының (505) қайта енгізуіне дейін аз дамыды.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі оқиғалар

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде фанера ұшақтарды салу үшін маңызды материалға айналды. Соғыстан кейін фанера желкенді қайықтар жасауға бейімделді. Құрылыстың екі негізгі әдісі қабылданды: тігіс және желімдеу және ағаш қаңқалы құрылыс. Джек Холт осы құрылыс техникаларын пайдаланып үй шаруаларымен салынатын көптеген қайықтарды жобалады. "Mirror Dinghy" көбінесе тігіс және желімдеу арқылы салынды, ал "Enterprise" және "Heron" ағаш қаңқаға фанера жабылып салынған қайықтың мысалы болып табылады.

Қазіргі заманғы даму

XXI ғасырдың басында шағын қайықпен жүзу спорты әлі де қарқынды дамып келеді. Ол бұрынғы қымбат, көп уақыт талап ететін және тек шектеулі адамдарға ғана арналған спорт түрі деген бейнесінен айырылып келеді. Бұл Uffa Fox сияқты пионерлердің бұрынғы жұмыстарының және заманауи дизайн мен техникаларды қолданудың нәтижесінде мүмкін болды. Мысалы, жеңіл корпус материалдары (мысалы, шыны талшық және көбік қабатты корпус конструкциясы), бұл ағаш корпусқа қарағанда күтімді азайтады және уақытты үнемдейді (дегенмен, олар сирек кездеседі және оларды жасаушылар аз, бірақ әлі де ағаш қайықпен жүзушілер бар), жауаптырақ желкен материалдары мен дизайны, оңай тасымалданатын қайықтар (көптегенін автокөліктің үстіне орнатуға болады) және күрделі шпинакерлердің орнына генакерлер сияқты қарапайым жабдықтар. Бұл жетістіктер уақыт пен ақшаны үнемдеп, шағын қайықпен жүзу спортының тартымдылығын арттыра түсті. Ұлыбританияда RYA жарыстарды реттейді және демалыс және бәсекелестік жүзу үшін модульдік және аккредиттелген оқу курстарын ұсынады. Бастапқы деңізшілік курсын бірнеше күнде аяқтауға болады. Әлем бойынша демалыс және жарыстық жүзуді басқару және дамыту үшін осындай ұйымдар жұмыс істейді.

Қайықтың түрлері

Кейбір қайықтар бірнеше санатқа жатады, себебі шекаралар үстіне түсіп жатады немесе әртүрлі санаттар әртүрлі нәрселерді өлшейді; мысалы, "бір үлгідегі" қайықтар және әлдеқайда еркін үлгідегі қайықтар төмендегі негізгі санаттардың әрқайсысында кездеседі. Қайық конструкциялары көбінесе "класс" деп аталады; бұл класс әдетте бір үлгідегі, ашық немесе шектеулі болып жіктеледі. Ашық кластың ресми атауы – "Даму класы". Бір үлгідегі қайықтар бірдей болуы керек, бірақ шындығында бұл әрқашан осылай бола бермейді. Тек ең қатаң бір үлгідегі класс ғана жеке құрылғыларды шектейді. Содан кейін рұқсат етілген өзгертулердің немесе үлгі айырмашылықтарының жылжу шкаласы пайда болады; шектеулі класс әдетте құрылғылардың немесе тіпті қайықтың бөліктерінің қозғалысына мүмкіндік береді, бірақ корпус пішініне немесе желкендерге үлкен өзгерістер енгізуге мүмкіндік бермейді. Шынымен ашық даму класс та белгісіз, 18 футтық қайық туралы "қайықтың ұзындығы 18 фут болуы керек және жарыс сағат 2-де басталады" деген әйгілі сөз – аңыз, бірақ ашық класс әдетте тереңдігін, ұзындығын, енін, мачта биіктігін және кейде ең төменгі салмақ пен желкен ауданын анықтайтын қорап тәрізді ережеде өте радикалды өзгерістерге жол береді. Даму класы емес класс әдетте "Бір үлгідегі" деп аталады. Бұл идея бойынша, бір үлгідегі класс тең бәсекелестік үшін әділ және тең жағдай жасайды, ал даму кластары қайықтың жылдамдығы мен технологиясын алға жылжытады. Бірінші бір үлгідегі қайық – Томас Миддлтон жасаған Water Wag, ол 1887 жылы Дублин шығанағында алғаш рет жүзіп шықты. Бұл класс әлі күнге дейін жүзіп келеді, жүз жылдан астам уақыт өткен соң да. Бірінші Халықаралық бір үлгідегі класс – 1914 жылы Джордж Кокшотт Ғарлық Кирби теңіз көлі үшін жобалаған B.R.A. 12 футтық қайық. Бұл үлгі Голландия, Нидерланды, Германия, Франция, Ирландия және т.б. және одан да алыс елдерге тарады. Келесі класс барлығын ойын-сауық және жарыс мақсатында пайдалануға болады. Кейбіреулері демалыс үшін жақсы жұмыс істейді, өйткені олар аз күтімді қажет етеді және сүйреуге қалдыруға болады, ал басқалары (әдетте жарысқа арналған) қайықтарды сүйреуге қалдыруға болмайды, өйткені олар айналып кетуі мүмкін, бұл мачта мен корпус сияқты кейбір бөліктерге зақым келтіруі мүмкін. Желкенді қайықтар – ең жылдам және ең қиын басқарылатын қайықтардың бірі. Желкенді қайықта жазық, тар корпус және пропорционалды түрде үлкен желкен жабдығы болады, әдетте асимметриялық спиннакер, блейд-джиб және толықтай жабысқан негізгі желкеннен тұрады. Теңізшілер тіректер (қанаттар) мен трапеция арқылы желкендерді басқарады. Мысалдары: Олимпиадалық 49er, 18 Footers (төменде қараңыз) және озық International 14. Жоғары өнімділікті қайықтар – Олимпиадалық үшбұрыш (Олимпиадалық жарыс жолы) айналасында жарысуға арналған жылдам және қуатты қайықтар. Мұндай қайықтар: International Flying Dutchman, International 505, Jet 14, Fireball, Osprey, Thistle, 14 футтық John Spencer Javelin және International 470. Олардың барлығы желге қарсы да оңай жылдамдыққа ие болады және трапеция мен симметриялық спиннакерді қолданады. Олардың барлығы екі адаммен басқарылатын қайық емес: International Contender және RS600 – трапециямен жабдықталған, бірақ спиннакері жоқ, жоғары өнімділігі бар бір адаммен басқарылатын қайықтар. Скифтер әдетте жоғары өнімділікті қайықтар болып саналады. Жарыс қайықтары жарыс үшін жасалған, бірақ олардың барлығы бірдей жоғарыда көрсетілгендей бірдей деңгейде өнімді емес. Алайда, көптеген жағдайларда олар әлі де бірдей бәсекелестікке ие болады, бұл көптеген жарыс рульдері мен экипаждар үшін ең маңызды мәселе. Олар кең ауқымды, олардың көбісі Уффа Фокстың "International 14" класынан тараған. Адамдар көбінесе Италиядағы Гарда көлі сияқты әйгілі желкенді орындарда халықаралық жарыстарға өздерінің қайықтарымен "саяхаттайды". 1936 жылы шілдеде әлемдегі ең ірі қайықтар флотының мәртебесіне қол жеткізгеннен кейін, Snipe International Class әлі күнге дейін ең күшті класс болып табылады. Басқа үлгілерге GP14, Enterprise, Scorpion, Solo, Graduate, Firefly, Lark жатады. Арнайы топқа Scow жатады, ол әдетте орталық тақтаның орнына екі белбеу тақтасын қолданады және екі рульге ие болуы мүмкін. Көптеген жарыс қайықтары қайықты жүзу үшін екі немесе одан да көп адамды қажет етеді, капитан қайыққа байланысты рульді басқарады және негізгі желкенді басқарады, ал экипаж jib, spinnaker (тек жел соққан жаққа қарай ұшуға болады) және қайықтың тепе-теңдігін сақтайды. Круиздік қайықтар демалыс және отбасылық желкендеу үшін арналған және әдетте жоғары өнімділікті қайықтардан тұрақтырақ болады. Бұл "көк" (кем дөңгеленген) корпус, үлкен ығысу және пропорционалды түрде кіші желкен ауданымен қамтамасыз етіледі. Кейбіреулері ұзын сапарларға және/немесе кемеде кемпинг жасауға арналған. Мысалдары: Wayfarer, GP14, Tideway, Laser Stratos, Drascombe сериялы қайықтар, CL 16 және Laser 16, Eric Coleman жасаған Roamer Cruising Dinghy, сондай-ақ Iain Oughtred, John Welsford және François Vivier жасаған көптеген үлгілер. Мұндай қайықтармен жүзу әлі де қызығушылық тудырады. Круиздік-жарыс қайықтары екі алдыңғы топтың да элементтерін табысты үйлестіреді, жақсы жарыс өнімділігін ұсынады және сонымен қатар өте жақсы круиздік қайықтар болып табылады. Әлемдік деңгейдегі круиздік-жарыс қайықтарының тек екеуі бар, жоғары сапалы жарыстардың кең қолжетімділігі және круиздік сапарларға жарамдылығы тұрғысынан, Wayfarer және GP14; олардың Wayfarer круиздік сапарларда артықшылыққа ие, өйткені ол үлкен қайық, ал GP14 жарыстарда артықшылыққа ие. Алайда, Mirror және оның үлкен әпкелері, сондай-ақ Heron да осы санатқа жатады. Классикалық қайықтар әдетте яхталарға тиеу үшін немесе жағалаудағы қайықтар ретінде қолданылады және желкендеу өнімділігінен гөрі сұлулыққа және әмбебаптыққа баса назар аударады. Кейбіреулері әлі де толығымен ағаштан жасалған, бірақ ең танымал классикалық желкенді қайықтардың көпшілігі фиберглас корпусын жетілдірілген палисандр немесе махагонмен үйлестіреді, бұл "екі әлемнің ең жақсысы" тәсілі. Фиберглас корпус қайықты күтуді жеңілдетеді және кейбіреулер олардың мықтырақ екенін және ағаш сияқты тот баспайды деп санайды. Классикалық желкенді қайықтардың мысалдары: Minto, Mirror Dinghy, Fatty Knees, Trinka, Bauer, Whitehall және Gig Harbor. Қауіпсіздік қайықтары яхталарға тиеу үшін және өздігінен құтқаруға арналған, қауіпсіздікке дейін жүзіп жетуге болатын қайық ретінде пайдалануға арналған. Бұл қайықтар демалысқа арналған желкенді қайықтар ретінде де қолданылады. Олардың кейбіреулерін жабық шатырлармен, теңіз анкерлерімен және басқа да апатты жағдайларға арналған жабдықтармен жабдықтауға болады. Қауіпсіздік қайықтарының мысалдары: Portland Pudgy dinghy және Clam dinghy. Multihulls – екі немесе үш корпусты жылдам қайықтар, ол диңкелік қайықтың анықтамасына сәйкес келеді. Диңкелік қайықтардан айырмашылығы, multihulls жоғары қатынастағы желкендерге және толықтай жабысқан негізгі желкендерге және кейде айналатын мачтаға ие. Бұл желкендердің жоғары аэродинамикалық болуына және жұқа корпустардың тартылысын азайтуға мүмкіндік береді, бұл multihull-ға дәстүрлі монокорпустық қайықтардан үлкен жылдамдық артықшылығын береді. Диңкелік өлшемдегі multihulls кейде "Beach Catamarans немесе Beach Trimarans" деп аталады. International 14 әлі де танымал жарыс классы болып табылады, өйткені ол бастапқы дизайнынан бері тіректер (трапеция жасау үшін) және геннакерге ие болды. Laser Standard, Laser Radial және Laser 4.7 – Laser диңкелік қайығының нұсқалары, оның қарапайымдылығы, тасымалдануы және өнімділігі диңкелік жарыстар мен оқуды дамытуға үлкен үлес қосты. RS200, RS400, RS800 және RS Vareo Dinghies, Musto Skiff, Splash және RS600 сияқты жаңа диңкелік қайықтар Ұлыбританияда диңкелік желкендеуге қатысуды арттырды. Орта мектептер мен колледждерде жарысқа қолданылатын екі танымал диңкелік қайық – 420 және Flying Junior. Спорттық қайықтар: Бұл класс үлкен жағалау жарыс диңкелік қайықтары, ол бекітілген кильдері бар яхталар класына көшеді. Әдетте олар...

Кеме жүзуді үйрену

Көптеген адамдар аккредиттелген желкеншілік мектептерінде немесе жергілікті желкеншілер клубы арқылы желкен жүзуді үйренеді. Жаңадан бастаушыларға өз уақытында білімдерін жетілдіруге мүмкіндік беретін көптеген кітаптар мен оқу DVD-лері де бар. Көптеген балалар "Оптимист", "Топпер", "Лазерлік ойын қайығы" және "Лазерлік Пико", сондай-ақ "Портланд Пудги" қайықтарында жүзуді үйренеді. "Оптимист" көбінесе қадағалау астындағы жарыстарда қолданылады, себебі ол оңай аударылып, судан тіктеуі өте қиын. АҚШ-та "Портланд Пудги" қауіпсіздік қайығы жарысқа қатыспайтын, демалыс мақсатындағы жаңадан бастаушыларға арналған танымал қайыққа айналды, себебі ол батпайды және өте тұрақты. Балаларға кішкентай қайықтарда үйрену және олар өскен сайын үлкен қайықтарға көшу оңайырақ. Балалар желдің ашық теңізге қарағанда аз болатын қорғалған портода немесе шығанақта жақсы оқиды. "Wayfarer" ересектерге арналған стандартты оқу қайығы болды; алайда, көптеген орталықтар "Centre Main" сияқты көбірек заманауи қайықтарға, мысалы, "Laser Stratos" және "Topaz Omega" қайықтарына көшті. Австралияда балалар көбінесе "Сабот" (динги), "Мэнли Джуниор", "Херон", "Топаз Динги", "Флайинг Елевен", "Оптимист" және "O'pen BIC" қайықтарында сабақ алады, соңғысы күннен-күнге танымал болып келеді. Ересектер көбінесе "Спираль" немесе "Сабре" қайықтарында немесе "NS14" немесе "Тазар" қайықтарында экипаж ретінде үйренеді. Ұлыбританияда Корольдік яхтинг қауымдастығы барлық қайықта жүзу біліктіліктерін басқаратын орган болып табылады, ол 1-ден 4-ке дейінгі жастар деңгейі сертификаттарын және 1-ден 3-ке дейінгі ересектер деңгейі сертификаттарын ұсынады. Қайықтарды жалға беруші компаниялардың саны артып келеді және олар сізге қайық беруге рұқсат беру алдында сертификаттарыңызды көрсетуді сұрайды. Австралияда "Yachting Australia" ұқсас рөл атқарады. Австралиядағы яхталарда "Білікті экипаж" курсы әдетте, алғашқы ресми желкен жүзу курсы болып табылады.

Жарыс қайықтары

Жарыс – қайықта жүзудің ең танымал түрлерінің бірі, және ол желкенді жүргізу дағдыларын дамытуға, сондай-ақ қайықтар мен желкендердің құрылысын және дизайнын жақсартуға үлкен үлес қосады. Орын болған жағдайда, қайықтар жарысы үшін Олимпиадалық үшбұрыш трассасы жиі қолданылады, әсіресе мемлекеттік және ұлттық чемпионаттар сияқты, жергілікті артықшылықтардың аз болуы қажетті жарыстарда, сондай-ақ негізінен жылдамдыққа емес, суды ығыстыру арқылы қозғалатын Heron (қайық) сияқты кластар үшін. Олимпиадалық үшбұрыш қайық жарысы үшін ең көп таңдалатын трасса, бірақ желге қарсы және желмен жүзу трассасы да танымал нұсқа болып табылады.