Кіріспе

19 ғасырдағы американдық әйелдер үшін құндылықтар жүйесі

Үй шаруашылығы мәдениеті (көбінесе Үй шаруашылығы культі деп қысқартылады) немесе Шынайы әйелдік культі – тарихшылардың 19 ғасырда АҚШ-тағы жоғарғы және орта таптар арасында басым құндылықтар жүйесі деп санайтын нәрсені сипаттау үшін қолданатын термин. Бұл құндылықтар жүйесі әйелдікке, әйелдің отбасы ішіндегі рөліне, сондай-ақ еңбек және отбасы динамикасына жаңа көзқарастарды енгізді. Осы идея бойынша, "шынайы әйелдер" төрт қасиетке ие болуы керек: ізгілік, тазалық, үй шаруашылығына бейілділік және мойынсұнушылық. Бұл идея әйелдің отбасының ортасы болуына негізделген; ол "үйдің нұры" деп есептелді. Бұл стандарттарды ең белсенді түрде жариялаған әйелдер мен ерлер көбінесе ақ нәсілді және протестанттар болды, ал олардың ең танымал өкілдері Жаңа Англияда және АҚШ-тың солтүстік-шығысында тұрды. Барлық әйелдер осы әйелдік идеалға ұмтылуы тиіс болғанымен, қара нәсілді, жұмысшы табының және иммигрант әйелдері әлеуметтік жағдайларға байланысты "шынайы әйелдер" анықтамасынан көбінесе шеттетілді. Бұл идеяны алғаш рет Барбара Уэлтер 1966 жылы ұсынғаннан бері көптеген тарихшылар бұл мәселенің "Үй шаруашылығы культі" немесе "Шынайы әйелдік" сияқты терминдерден гөрі күрделірек және нюанстарлы екенін, сондай-ақ орта таптағы әйелдердің 19 ғасырдағы рөлдері мен олардан күтілгендер әртүрлі және көбінесе қайшы болғанын дәлелдеді. Мысалы, бұрынғыда антифеминистік деп саналған көп нәрсе, шындығында, феминизмнің қалыптасуына ықпал еткен деп есептеледі.

Қасиеттері

"Үй шаруашылығының культі" идеологиясының бір бөлігі ретінде, әйелдің "тиісті аймағы" – үй деп есептелді. Әйелдер жеке өмірде болуға тиіс, үйді басқару, тамақ дайындау (қызметшілерді қоса алғанда), балаларды тәрбиелеу және күйеулеріне күтім жасау қажет болды. Барбара Уэлтердің (1966) сөзіне сәйкес, "Нағыз әйелдер" төрт қағиданы сақтауға тиіс:

Пайымдылық – Діни сенімдер бағаланды, себебі зияткерлік ізденістерден айырмашылығы, ол әйелді "тиісті аймағынан", үйден алып кетпеді және әйелдердің құштарлықтарын бақылап ұстады. Тазалық – Әйелдің ең қымбатты қазынасы – бойжеткендігін неке түніне дейін сақтау қажет, ал үйленген әйел күйеуіне ғана адал болуы керек. Бағыну – Нағыз әйелдер "сәбилер сияқты" мойынсұнушы және бағынушы болуы керек, өйткені еркектер әйелдерден "Құдайдың өкімімен" жоғары тұрды. Үй шаруашылығы – Әйелдің орны үйінде, ал оның рөлі күйеуі мен балалары үшін тынығу ошағын жасау. Тамақ дайындау, тігін тігу, төсекке жинау және гүл күту әйелге тән іс-әрекеттер саналды, ал діни өмірбаяннан басқа әдебиеттерді оқуға тыйым салынды. Уэлтердің айтуынша, идеалды Нағыз әйел "наздық", дене және рух жағынан әлсіз болғандықтан үйінен шығуға шамасы келмейді. Оның үйіне жасаған күтімі оны әйелдікке айналдырды және ол қорғаныш үшін еркектерге тәуелді болды. Вильма Манкилер де келісіп, "Нағыз әйел" нәзік, жұмсақ және әлсіз болуы керек деді. Ол өзінің "көбірек нәзік жүйке жүйесіне" зиян келтіретін ауыр физикалық еңбекке араласпауы керек еді. Алайда, Фрэнсис Б. Коган "Нағыз әйелдік" идеалдары деп аталатын, бірақ бәсекелес идеологияны сипаттады, онда әйелдер физикалық жарамдылыққа және белсенділікке, қоғамдық өмірге қатысуға, жақсы білім алуға және өнермен айналысуға ынталандырылды, бірақ әдетте әйелдердің үй шаруашылығына ең жақсы сай келетіні туралы жалпы идеяның шеңберінде. "Үй шаруашылығы" мен "Нағыз әйелдік" ұғымдарын біріктіру шатастыруға әкелуі мүмкін, өйткені үй шаруашылығына берілгендік міндетті түрде тазалықты, бағынуды немесе әлсіздікті білдірмейді. "Нағыз әйелдіктің" ерекшеліктері уағыздарда, кітаптарда, діни мәтіндерде, сондай-ақ әйелдер журналдарында сипатталды. Әйелдерге үйлерін күйеулері мен балалары үшін қауіпті орынға айналдыру туралы кеңес берілді. Сәнге де мән берілді, өйткені әйел күйеуінің көңілінен шығу үшін заманауи киімдерді киюі керек еді. Журналдарда тігіншілерге арналған нұсқаулар жиі жарияланды. "Үй шаруашылығының культін" насихаттаған журналдар, әйелдердің рөлдері тұрғысынан прогрессивті көзқарас ұсынған бәсекелес журналдарға қарағанда қаржылық жағынан жақсырақ болды. 1860 жылы 150 000 дана таратылған "Годи" журналы "Нағыз әйелдік культі" идеяларының кейбірін бейнеледі және қолдады. Журнал ана болуды әйелдің табиғи және ең қанағаттандырарлық рөлі ретінде көрсетті және әйелдерді өздерінің орындалуын және қоғамға қосқан үлестерін негізінен үйде табуға шақырды. Сонымен қатар, "Годи" журналының ұзақ жылдар бойы редакторы болған Сара Жозефа Хейл әйелдерді интеллектуалды жағынан жетілдіруге, жазуға және өздерінің қоғамдастықтары мен ұлтының моральдық сипатын жақсартатын іс-әрекеттерге шақырды. Хейл Вассар колледжін жақтады, әйел дәрігерлерді қолдады және 19 ғасырдың ең маңызды әйел жазушыларының көптеген еңбектерін жариялады. Франсис Б. Коган "Годи" журналы "Нағыз әйелдікке" қарағанда "Нағыз әйелдікке" көбірек қолдау көрсеткенін дәлелдеді. "Нағыз әйелдік" және "Нағыз әйелдік" идеалдарын бейнелейтін "Годи" журналы аналарды американдық революцияның естелігін сақтауда және оның мұрасын келесі буын азаматтарды тәрбиелеу арқылы қамтамасыз етуде маңызды деп санайды. "Нағыз әйелдер" жалақысыз үй шаруашылығымен айналысып, жалақысы бар, нарықтық жұмыстан бас тартуға тиіс болды. Нәтижесінде 1890 жылы барлық үйленген әйелдердің 4,5% -ы "жұмыспен қамтылған", ал бойдақ әйелдердің 40,5% -ы. Алайда, әйелдер күйеулерінен айырылып, өздері мен балаларын асырауды өздеріне жүктеп алған кезде, күйеулеріне толық тәуелді болуы апатқа ұшырады. Бұл үй және қоғамдық салалар арасындағы бөліну әйелдердің билігі мен мәртебесіне әсер етті. Жалпы қоғамда, әсіресе саяси және экономикалық аренада әйелдердің күші төмендеді. Алайда үйде олар бейнелі күшке ие болды. Бұл идеологияның құқықтық салдары, сонымен қатар, әйелдердің үйден тыс жұмыс істеу мүмкіндіктерін шектейтін қорғаушы еңбек заңдарын қабылдауға әкелді. Бұл заңдар, сондай-ақ одан кейінгі Жоғарғы Соттың Мюллер және Орегон сияқты шешімдері әйелдердің негізгі рөлі ана мен әйел екеніне және әйелдердің үйден тыс жұмысы олардың негізгі функциясына кедері келтірмеуі керек екеніне негізделген. Нәтижесінде әйелдердің жұмыс уақыты шектелді және әйелдерге түнгі жұмысқа тыйым салынды, бұл көптеген әйел жұмысшылардың жұмысынан айырылуына және көптеген мамандықтардан шеттетілуіне әкелді. Әйелдер үшін алғашқы қоғамдық жұмыс оқытушылық болды. Бір есеп бойынша, солтүстік штаттардағы мемлекеттік білім берудің өсуімен байланысты, 1825 және 1860 жылдар аралығында Массачусетс штатында туған әйелдердің төрттен бірі өмірінің бір кезеңінде мектеп оқытушысы болған.

Әйелдер қозғалысымен байланысы

18 ғасырдың соңы мен 19 ғасырдың басында Мэри Уолстонкрафт, Фрэнсис Райт және Харриет Мартино сияқты әйелдер құқығын қорғаушылар табиғи тәртіпті бұзды деп айыпталды және әйелдік емес деп қарастырылды. "Олар толыққанды әйел емес, ақыл-ойында гермафродиттер", - деп жазды Генри Ф. Харрингтон "Ladies' Companion" журналында. Алайда, Джексон дәуірінде (1812-1850) АҚШ-тағы барлық ақ нәсілді ер адамдарға дауыс беру құқығы берілгеннен кейін көптеген әйелдер бұл олардың азаматтық құқықтарын кеңейту мүмкіндігі деп ойлады. Феминистер үй шаруашылығына табынудың көптеген құндылықтарына (әсіресе әйелдердің сайлау құқығы, саяси белсенділік және құқықтық тәуелсіздік) қарсы шықты, бұл қарсылық 1848 жылғы Сенека-Фоллс конвенциясында жекеленді. Сьюзан М. Круэа "Нағыз әйелдік культі" әйелдердің еңбек құқықтары мен бостандығын шектегенмен, оларға моральдық билік бергендіктен, феминизмнің кейінгі дамуына негіз салды, бұл оларға өздерінің моральдық ықпалын үйден тыс кеңейтуге мүмкіндік берді. Идеалды әйел күйеуінің байлығы мен жетістігін көрсететін мәртебе символы ретінде қарастырылды, бала туып, оларды тәрбиелеу арқылы күйеуінің жетістігі жалғасатындай болу керек еді. Бірақ ол "Үйдегі періште" ретінде де қарастырылды, оның мақсаты отбасына моральдық жол көрсету болды. Бұл рөлдің маңыздылығы қыздарға ерте жастан сіңірілді; олар өздерінің пәктігін "ең құнды маржан" деп бағалауға және үй шаруашылығын жүргізу және бала тәрбиелеу дағдыларын дамытуға үйретілді, сонымен қатар өздерін күйеуінің беделін сақтауға және ұлттың табысына тікелей әсер ететін ұлдарды тәрбиелеуге қатысатын "күш пен ізгіліктің тірегі" ретінде көруге үйретілді. Прогрессивті дәуірде "Жаңа әйел" идеалы "Нағыз әйелдік культіне" жауап ретінде пайда болды. Көбінесе сайлау құқығы қозғалысымен байланысты Жаңа әйел әйелдіктің мүлдем басқаша идеалын ұсынды, ол "Нағыз әйелдік культінің" құндылықтарына қарсы болды. 1848 жылғы Сенека-Фоллс конвенциясында жазылған "Сезімдер декларациясында" айтылған талаптардың нәтижесінде әйелдер 1920 жылы конституциялық түзетуді қабылдап, дауыс беру құқығын алды. Эмансипациядан кейін бұл Жаңа әйелдер "сигарет шегетін, ерінген және боялған, джаз билейтін, аборт жасайтын 'заманауи қыздар' немесе флэпперлер" деп сипатталды. Екінші дүниежүзілік соғыс еңбек нарығын өзгертіп, әйелдер соғысқа қатысты. Соғыс аяқталғаннан кейін американдық қоғам ардагерлерді интеграциялауға және отбасылық өмірді жаңартуға тырысқанда "үй шаруашылығына табыну" идеясы қайтадан маңызды болды. Әскерлер үйлеріне оралғаннан кейін ерлер отбасылық өмірді қабылдап, достық некеге түсуге шақырылды. Ардагерлер отбасының басшысы ретінде оралды, ал соғыс кезінде жоғары жалақы алатын жұмыстарда жұмыс істеген әйелдер үйге қайта оралды. Жеке өмірді қайта құру осы дәуірдің басты мақсаты болды. Коммунизмге қарсы көзқарас американдық өмірдің көп бөлігін қалыптастырды, экономикалық өркендеу мен тұтыну мәдениетін әкелген еркін кәсіпкерлік жүйесін атап өтті. 1950 жылдары американдық телешоуларда көбінесе анасының басты жұмысы балаларды тәрбиелеу және үй шаруасын жүргізу болатын ойдан шығарылған отбасылар бейнеленді. Көптеген отбасылар қала маңындағы аймақтарда тұрғандықтан, ерлер мен әйелдердің салалары ажыратылды, ерлер жұмысқа басқа қалаларға қатынайтын. Алайда, бұл бөлек салалар бейнесі әйелдердің барлық топтары жалақы үшін жұмыс істеуді жалғастырғанын жасырды; көптеген әйелдер соғыстан оралғаннан кейін жұмысты тоқтатпады, керісінше, олар төмен жалақыға жұмыс істеуге мәжбүр болды. Алға жылжу мүмкіндігі де шектеулі болды. Кәсіби салаға түскен әйелдер әйелдік тұрмыстық идеалға қарсы болғаны үшін қатты сынға ұшырады. Жаңа үй шаруашылығы идеалдарына қарамастан, көптеген орта таптағы аналар үйде және жұмыста екі ауысым жұмыс істеуге байланысты ауыртпалық сезінді. Сонымен қатар, әйелдер тәуелсіз өмір сүрді және көбінесе білім беру, денсаулық сақтау, балалар және әл-ауқат мәселелерінде ерікті және қоғамдық іс-шараларда белсенді болды. "Үй шаруашылығына табыну" ядролық отбасының құрылуына жол ашты. Бетти Фриданның "Әйелдік мистика" кітабы осы кезеңдегі әйелдердің табиғатына қатысты үміттерді жинақтады, тұтынушылыққа, сексуалдық некеге және қоғамдық белсенділікке баса назар аударды. Осы идеяларға қарсылық феминизмнің екінші толқынына әсер етті.

Жергілікті өкілдіктің БАҚ-та болуы

Үй шаруасы мен БАҚ әрқашан өзара байланысты. Ең алғашқы көрсетілген фильмдердің бірі – «Баланың тағамы» («Repas de bébé») атты отбасылық фильм болды. 1895 жылы түсірілген Люмьер ағайындыларының бұл фильмінде француз жұбы нәрестесіне таңғы ас беріп жатқан көрініс бейнеленген. Ескі мазмұн, оның ішінде тұрмыстық тақырыптар, көбінесе ақ, толыққанды отбасылар мен әйелдерге қатысты стереотиптерді көрсетуге арналған. «Әйелдердің жылауы» – аналар өз жеке өмірін және әл-ауқатын балаларын қамтамасыз ету үшін құрбан ететін кең таралған стереотиптің бір түрі. Бұл «жанға әсер ететін әйел» стереотипінен күрт өзгеше, ол романтика, сексуалдық тартымдылық, қауіп-қатер мен драмаға басымдық беріп, отбасылық өмірден және туыстық байланыстардан бас тартуды көрсетеді. Қазіргі БАҚ-та бұрынғыдан гөрі әртарапты тұрмыстық бейнелер көбірек ұсынылады, ал бұрынғы гетеронормативтік мысалдар шектеулі болған. Үй шаруасы ұзақ жылдардан бері қақтығыс тудыратын мәселелерді талқылау үшін негізгі аламат болып табылады. Сексуалдық қатынас, саясат, гендер және нәсіл – отандық контентте көтеріліп, талқыланатын тақырыптар. Бұл тақырыптар комедия, драма, ток-шоу, реалити-шоу және қорқыныш жанрында кеңінен ұсынылған. Отбасылық өмір мен қарым-қатынастар, сондай-ақ басқа тұрмыстық тақырыптар тұтынушылардың арасында ең танымал. Мұны 20 ғасырлық ядролық отбасы туралы көзқарасты ұсынған «Биверге қалдырыңыз» және отбасы құрылымының алуан түрлілігін көрсеткен, эфирде болған кезде ең табысты шоулардың бірі болған «Заманауи отбасы» сияқты бағдарламалар дәлелдейді. Әйелдердің жұмысқа қатысуының артуы, ажырасу көрсеткіштерінің өсуі және жалғыз ата-аналардың көбеюіне байланысты, дәстүрлі тұрмыстық тақырыптар кеңінен қолданылмай қалды. «Фостерлар» сияқты үйлесімді отбасыларды көрсететін шоулар жиірек кездесе бастады. Ядролық отбасыға деген қоғамдық үміттер төмендегендіктен, батыс БАҚ «таңдалған отбасыларды» – яғни, отбасылық қолдау көрсететін биологиялық емес топтарды бейнелеуге мүмкіндік берді. Мұндай топтар көбінесе ЛГБТҚ+ бағдарламаларында кездеседі, бірақ олармен шектелмейді. Мысалы, «Достар» сериалындағы жақын дос тобы немесе тіпті ғылыми-фантастикалық «Мандалориан» сериалындағы басты кейіпкердің шетелдік жаратылысты өзінің баласы ретінде қабылдауы. Ғылыми-фантастика жанры өзінің тұрмыстық тақырыптарын қосудан алыс емес; мысалы, «Вампирлерді өлтіруші Баффи» сериалында Баффи басты кейіпкері күшті, белсенді әйел ретінде бейнеленген, сонымен қатар жас әйел болудың нәзіктігін де бағалайды. Ескірген ядролық отбасы құрылымынан өзгеше, қазіргі заманғы отандық БАҚ-та түрлі-түсті адамдардың бейнеленуі көбірек, бірақ бұл көбінесе шектеулі және стереотиптік, әсіресе түрлі-түсті әйелдер үшін. Бүгінде «Империя» сияқты танымал бағдарламалардың негізгі бөлігін құрайтын күшті, табысты қара нәсілді отбасылар бар. ЛГБТҚ+ тақырыптары да қазіргі БАҚ-тағы тұрмыстық бейнелерді кеңейтуде. «Жаңа өмір» («Queer Eye») сияқты бағдарламалар мұны үй дизайны, өзін-өзі таныстыру және нәсілдер аралық квирлік бейнелеу сияқты дәстүрлі тұрмыстық бейнелердің үйлесімі арқылы көрсетеді. Ерте тұрмыстық құндылықтардағы гетеронормативтік қасиеттер «Трансперент» сериалында сынға алынды, онда бір ата-ана трансгендер екенін жария етіп, отбасылық өмірді басқару кезінде гендерлік өзгерістерден өтуге шешім қабылдайды. Трансгендерлік жеке тұлғаларды бейнелеу БАҚ-та жиі кездеседі. Тіпті отбасылық стильдегі телеарна, TLC, «Мен – Джаз» («I Am Jazz») атты трансгендерлік жасөспірім мен оның отбасы туралы танымал шоуды эфирге шығарады. Трансгендерлік кейіпкерді енгізу салыстырмалы түрде жаңа идея болса да, талқыланатын тақырыптар танысу, құмарлық, мектеп және бауырлас қарым-қатынастар сияқты отбасылық бағдарламалардың көпшілігінде кездесетін тақырыптардан ешқандай айырмасы жоқ. Жұмыс орындары да осыған ұқсас тақырыптар жиі кездесетін орта. Әріптестер жиі туыстық қарым-қатынаста болады және бірін-бірімен ерекше байланыс орнатады. Мұндай тұрмыстық түсінік халық мәдениетіне «Офис», «Парктер мен демалыс», «Грейдің анатомиясы», «Аңшылдар» сияқты культтық сериалдар арқылы берік орнықты. Үй шаруашылығындағы адамдар бұрынғыдан да көп сағат жұмыс істейтіндіктен, жұмыс орындары әлеуметтік қолдау ретінде қызмет етеді, әсіресе үйдегі өмір идеалды болмаған жағдайда. Дәстүрлі тұрмыстық құндылықтар, мысалы, қарым-қатынастағы даулар немесе махаббат тек биологиялық отбасымен шектелмейді. Дәстүрлі тазалық құндылығынан күрт өзгеше, қазіргі БАҚ жасөспірімдердің жүктілігі сияқты бұрынғыда тыйым салынған мәселелерге назар аударды. Бұл тақырыптың пайда болуы «Джуно» сияқты фильмдерде немесе даулы MTV сериалы «16 және жүкті» («16 and Pregnant») сериалында көрінді, ол жасөспірімдердің жүктілігі тақырыбымен қатар, қауіпсіз секс және бала асырау туралы да сөз қозлады. Сериалдың өзі заманауи болғанымен, дәстүрлі тұрмыстық тақырыптармен де байланысты, мысалы, жас әйелдердің денесін қорғауының және білім алу немесе әлеуметтік белсенділікке қатысудан гөрі ана болудың маңыздылығы. Тұрмыстық өмір мен БАҚ арасындағы байланыста дәстүрлі тұрмыстық құндылықтар жойылмайды, керісінше, олар заманауи бейнелерді қамту арқылы кеңейтіледі. Үй өмірі, сексуалдық қатынас және тәуелсіздік енді БАҚ-тағы алуан түрлілік арқылы көрсетіледі, ал бұрынғы шектеулі бейнелеуге байланысты болмайды.