Кіріспе

Қытай тарихшысы, философы, ақыны және саясаткері (1130–1200) Чжу Си (;; 18 қазан 1130 – 23 сәуір 1200), бұрын Чу Хси деп транскрипцияланған, Сун әулеті кезінде қытайлық каллиграф, тарихшы, философ, ақын және саясаткер болған. Чжу Си неоконфуциандық дамуына зор ықпал етті. Ол қытай философиясына үлкен үлес қосып, қытайлық дүниетанымын түбегейлі өзгертті. Оның еңбектеріне «Төрт кітапты» редакциялау және оларға түсініктемелер жазу (кейіннен 1313 жылдан 1905 жылға дейін Императорлық Қытайдағы мемлекеттік қызмет емтиханының бағдарламасын құрады), «заттарды зерттеу» процесі туралы жазбалары, сондай-ақ медитацияны өзін-өзі жетілдіру әдісі ретінде дамыту кіреді. Ол классикалық еңбектерді, түсіндірмелерді, тарихты және өзінен бұрынғылардың басқа да жазбаларын кең түрде зерттеген ғалым еді. Өмірінде ол бірнеше рет мемлекеттік қызметте болды. Ол сонымен қатар жүзге жуық кітап жазып, жинақтап, редакциялады және ондаған ғалымдармен хат алмасты. Ол студенттер тобына ұстаздық етті, олардың көптегені жылдар бойы одан білім алды. Чэн ағайындылары мен басқалардың ілімдерін негізге алып, принцип (ли) және жанды күш (ци) туралы метафизикалық теорияларын одан әрі дамытты. Оның ізбасарлары оның мыңдаған сөздерін жазып қалдырды.

Өмір

Чжу Си, оның әулеті Хуйчжоудың (қазіргі Цзянси провинциясы) Уюань ауданында бастау алған, Фуцзянь провинциясында дүниеге келген, әкесі субпрефектуралық шериф болған. 1140 жылы әкесі Джурчендерге қатысты үкіметтің бағыныш саясатына қарсылық көрсеткені үшін қызметтен алынғаннан кейін, Чжу Си үйде әкесінен тәрбие алды. Көптеген әңгімелер оның өте ерте бойында дарындылық болғанын көрсетеді. Бес жасында ол Көк аспаннан тыс не бар екенін сұрағаны туралы айтылады, ал сегіз жасында ол "Ұлылық туралы кітаптың" (Сяо Цзин) мағынасын түсінген. Жастық шағында ол Мэнцийдің кез келген адам дана бола алады деген ойынан шабыттанды. 1143 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін, ол Ху Сянь, Лю Цзыхуэй және Лю Мяньчжи секілді әкесінің достарынан білім алды. 1148 жылы 19 жасында Чжу Си Императорлық емтиханды тапсырып, танымал ғалым (цзиньши) атағын алды. Чжу Сидің алғашқы ресми лауазымы – Тоңань округінің (同安縣主簿) субпрефектуралық тіркеушісі, ол 1153-1156 жылдары қызмет етті. 1153 жылдан бастап ол Чэн Хао мен Чэн Идің неоконфуциандық дәстүрін ұстанған Ли Туннан білім ала бастады және 1160 жылы оның шәкірті болды. 1179 жылы, 1156 жылдан бері ресми қызметте болмағаннан кейін, Чжу Си Нанкан әскери округінің префекті (南康軍) болып тағайындалды, онда ол Ақ Елік үңгірі академиясын жаңғыртты. Бірақ үш жылдан кейін, кейбір ықпалды шенеуніктердің қабілетсіздігі мен жемқорлығын сынағаны үшін қызметтен алынды. Ол бірнеше рет лауазымға тағайындалып, кейін төмендетілді. Соңғы лауазымынан босатылғаннан кейін, ол көптеген қылмыстарға айыпталып, өлім жазасын беру туралы петиция жазылды. Бұл қарсылықтың көп бөлігін Чжудың саяси қарсыласы, премьер-министр Хан Туочжоу басқарды. Оның іліміне билік өкілдері қатты қарсылық көрсеткенімен, оның жерлеу рәсіміне мыңға жуық ер жүрек адам қатысты. Хан Туочжоу қайтыс болғаннан кейін, Чжудың ізбасары Чжэн Дэсиу, Вэй Ляовэнгпен бірге Чжудың неоконфуциандық бағытын Сун сарайындағы басты философияға айналдырды. 1208 жылы, оның қайтысынан сегіз жыл өткен соң, Сун императоры Нинцзун Чжу Сиді оңалтып, оған "Мәдениеттің құрметті адамы" деген мағына беретін Вэнь Гун (文公) атағын берді. 1228 жылы Сун императоры Лицзун оған (Хуэй мемлекеті) герцогі абыройлы атағын берді. 1241 жылы Чжу Сидің ескерткіш тақташасы Куфудағы Конфуций храмына қойылды, осылайша оны конфуциандық қасиеттілік деңгейіне көтерді. Бүгінде Чжу Си конфуциандық "Он екі философтың" бірі ретінде құрметтеледі. Қазіргі заманғы синологтар мен қытайлықтар оны оның атының орнына Чжу Вэнь Гун (朱文公) деп атайды.

Төрт кітап

Сун әулеті кезінде Чжу Сидің ілімі дәстүрден тыс саналды. Басқа неоконфуцийшілердей И-Цзинге емес, Ұлы білім, Орташалық туралы ілім, Конфуцийдың сөздері және Мэнцзы сияқты Төрт кітапқа баса назар аударды – олар болашақ мемлекеттік қызметкерлердің негізгі оқу бағдарламасын құрады. Ол бұл классикалық еңбектердің бәріне замандастары тарапынан кеңінен мойындалмаған, бірақ кейін стандартты түсіндірмелер ретінде қабылданған егжей-тегжейлі түсіндірмелер жазды. Төрт кітап 1905 жылға дейін мемлекеттік қызметке қабылдау емтихандарының негізі болды, ал классикалық білімді игеру көбінесе оларды түсінудің бастауы ретінде Чжу Сидің түсіндірмелерімен басталды.

Өмірлік күш, принцип және ең жоғары түпкілікті

Чжу Си барлық нәрселердің шындықтың екі әмбебап аспектісінің бірігуі арқылы пайда болатынын айтты: ци (氣, кейде маңызды немесе физикалық, материалдық күш деп аударылады); және ли (理, кейде рационалды принцип немесе заң деп аударылады). Лидің бастауы және жиынтығы – тайцзи, яғни Ең Жоғарғы Ұғым. Чжу Си цидің бастауын нақты көрсете қоймағандықтан, кейбір зерттеушілер оның метафизикалық монист екенін, ал басқалары – метафизикалық дуалист екенін айтады. Чжу Сидің теориясына сәйкес, әрбір физикалық нысан мен әрбір адамның ли бар, демек, метафизикалық ядросында тайцзибен байланысы бар. Адамның жаны, санасы немесе руы деп аталатын нәрсе – адамда өзін-өзі таныту арқылы көрінетін тайцзи, яғни Ең Жоғарғы жаратушы принцип. Ци мен ли өзара тәуелділікте жұмыс істейді. Олар ғаламдағы барлық тіршілік иелерінде өзара байланысты. Бұл екі аспект нақты нысандардың құрылуында көрінеді. Олардың белсенділігі күшейгенде (жылдам немесе кеңейгенде) – ол ян энергиясының күйі. Белсенділігі төмендегенде (баяу немесе қысқарғанда) – ол инь энергиясының күйі. Ян мен инь фазалары үнемі өзара әрекеттеседі, бірі біріне үстемдік етеді немесе жоғалтады. Осы негізгі дірілдердің өзгеруі мен алмасу процесінде бес элемент (от, су, ағаш, металл және жер) пайда болады. Чжу Си линің Жер мен Көк туғанға дейін бар болғанын айтады. Ли мен ци тұрғысынан алғанда, Чжу Сидің жүйесі буддалық ли (принцип) және ши (істер, мәселелер) идеяларына ұқсас, бірақ Чжу Си мен оның ізбасарлары буддалық идеяларды көшірмегенін қатысты түрде айтты. Олар И-Цзинде бұрыннан бар концепцияларды қолданды. Чжу Си Жоғарғы Ұғымның даосизмнің принципімен үйлесімді екенін қалай түсіндіргенін талқылады, бірақ оның тайцзи ұғымы даосизмдегі Дао түсінігінен өзгеше. Тайцзи – жаңа нәрселердің пайда болуына себеп болатын ерекшелендіру принципі болса, Дао – тыныш, үнсіз, барлық нәрсені теңдікке және ажыратылмауға жеткізуге бағытталған. Ол орталық үйлесімнің тұрақты немесе бос емес, динамикалық екенін және Ең Жоғарғы Ұғымның өзі үнемі жаратылыс процесінде екенін дәлелдеді.

Адам табиғаты

Чжу Си бұрынғы конфуцийшіл Хунциді Менцзидің адам баласының туа біткен жақсылығы туралы ойынан тайып кеткендігі үшін діннен тайған деп есептеді. Адамдар жаман мінез көрсетсе де, басты басшылық принцип жақсы болып табылады. Жаман әрекеттердің себебі – ци. Чжу Сидің метафизикасы бойынша, барлық нәрседе ли және ци болады. Ли – барлық нәрседе кездесетін және әлемді басқаратын принцип. Әр адамда мінсіз ли бар. Сондықтан, адамдар моральдық нормаларға сәйкес әрекет етуі керек. Дегенмен, ли – негізгі құрылым болса, ци де барлық нәрсенің бір бөлігі. Ци біздің мінсіз моральдық табиғатымызды жасырады. Адамгершілік тәрбиенің міндеті – ци-ді тазарту. Егер ци-ымыз таза және теңдестірілген болса, онда біз толыққанды моральдық әрекеттер жасаймыз.

Жүрек / ақыл

"Жүрек" және "ой" екеуі де қытай тілінде бір сөзбен – "xin" (心) арқылы білдіріледі; Конфуций философиясында ойдың айқындығы және жүректің тазалығы идеал саналады. "Оқыған кездегі ойлар 1" атты өлеңінде Чжу Си бұл тұжырымды айнаға теңеп түсіндіреді, айна қажет болғанға дейін жабық күйде болады және айналасындағы әлемді сол күйінде көрсетеді, ал Тао символы болып табылатын ағын сулар оның таза болуын қамтамасыз етеді. Қытай тілінде ақыл кейде "бір дюйм" деп аталады, бұл өлеңнің басында сөз етілген терминнің тікелей аудармасы.

Білім мен іс-қимыл

Чжу Сидің эпистемологиясына сәйкес, білім мен іс-қимыл нағыз зиялы дамыған қызметтің ажырамас бөліктері болды. Ол білімнің алға басу маңызды екенін, себебі зиялы іс-қимыл алдын ала ойлауды қажет етеді, және іс-қимылдың маңыздылығын, оның нәтижесі байқалатын эффектіні тудыратынын атап көрсетті. Чжу Си: «Білім мен іс-қимыл әрқашан бір-біріне мұқтаж. Бұл – көзі бар, бірақ аяғы жоқ адам сияқты, сондай-ақ аяғы бар, бірақ көзі жоқ адам сияқты. Реті бойынша білім алға келсе, маңыздылығы бойынша іс-қимыл маңыздырақ».

Заттарды зерттеу және білімді кеңейту

Чжу Си нәрселерді зерттеуді жақтады. Оларды қалай зерттеу және осы нәрселердің қандай екендігі көп пікірталас тудырады. Чжу Си үшін бұл нәрселер – моральдық принциптер, ал зерттеу кітаптар мен істердегі барлық нәрсеге назар аударуды қамтиды, себебі «моральдық принциптер шексіз».

Дін

Чжу Си рухтардың, әруақтардың, болжамдаудың және құдайы қызырдың бар екеніне сенді.

Ой жүгірту

Чжу Си буддалық дхьяна немесе шан-динге (禪定; Уэйд–Гайлс шан-дин) ұқсас, бірақ толықтай сәйкес келмейтін, джиндзуо деп аталатын күнделікті медитацияны тәжірибеледі. Оның медитациясы буддизмнің кейбір түрлеріндегідей барлық ойды тоқтатуды қажет етпеді; керісінше, ол адамның жеке аспектілерін теңгертуге көмектесетін және назарды шоғырландыруға мүмкіндік беретін тыныш өзіне қараумен сипатталды. Оның медитациясының мәні конфуцийшілдік болды, яғни ол моральдық мәселелермен айналысты. Ол медитация арқылы ғаламшармен үйлесімде ойлау мен сезінуге ұмтылды. Ол осы типтегі медитация адамзатты жақындастырып, оны одан да үйлесімді етеді деп сенді.

Оқыту, білім алу және академия құру туралы

Чжу Си өзінің күш-жігерін оқытуға жұмсады, білім алу – даналыққа жетудің жалғыз жолы екенін айтты. Ол барлық адамның дана болуына мүмкіндік беруді қалады. Ол соңғы кездегі баспа техникасының дамуына және кітаптардың көптеп тарауына ренжіді. Оның пікірінше, бұл оқушылардың кітаптарға деген құрметін азайтып, олардың назарын шашыратты, себебі бұрынғыдан гөрі оқуға көп кітап пайда болды. Сондықтан ол оқушылардың қалай оқу керектігін және білім алу жолдарын қайта қарастыруға тырысты. Қытайдағы жергілікті мектептерге көңілі толмағандықтан, ол оқушыларды дұрыс және тиімді оқыту үшін Ақ бұғы үңгірі академиясын құрды.

Чжу Сиге даосизм мен буддизмнің әсері

Чжу Си даосизм мен буддизмдегі бірқатар ұғымдарға конфуциандық түсіндірме беріп жазды, ол кейіннен ортодоксалды Конфуцийлік көзқарасқа айналды. Ол бұл бәсекелес ой жүйелерінен кейбір идеяларды қабылдағандай болғанымен, бұрынғы неоконфуциандардан өзгеше, Конфуцийдің белсенді моральдық жетілдіру доктринасын қатаң сақтады. Ол буддалық принциптерді бастапқы сананы қараңғылатып, жаңылыстыратын және адамдық қарым-қатынастарды жоятын деп санады.

Мұра

1313-1905 жылдар аралығында Чжу Сидің "Төрт кітапқа" жасаған түсіндірмелері Қытайдағы мемлекеттік қызметке қабылдау емтихандарының негізін құрады. Бұл атақ "Бес классиканың докторы" немесе "Ердуит" деп аударылады және мандарин (бюрократ) жүйесінде 8а шенін білдіреді.

Аудармалар

Басқаша белгіленбесе, барлық аудармалар үзінділерден жасалған. Wing tsit Chan (1963), Қытай философиясының дереккөз кітабы. Принстон, Нью-Джерси: Принстон университетінің баспасы. Гарднер, Дэниел (1986). Чу Хси және Та Хсуэ: Конфуций каноны туралы неоконфуцийлік толғаныстар. Кембридж: Гарвард UP. "Жақын ойлар" (近思錄) кітабының толық аудармасы. "Жалғасқан жақын ойлар" (續近思錄) кітабының толық аудармасы. "Үй рәсімдері" (家禮) кітабының толық аудармасы. "И-хоғайдың бастаулары" (易學啟蒙) кітабының толық аудармасы. Чжу Сидің Чжоу Дуньидің "Тайцзи суретінің түсіндірмесі" (太極圖說) және "Жалпылама кітап" (通書) туралы түсіндірмелерінің толық аудармасы. Чжу Сидің "Чжоу И түпкі мағынасы" (周易本義) кітабының толық аудармасы, кіріспе және түсініктемелермен.