Кіріспе

Омыртқалы жануарлардағы тізеден төменгі аяқ сүйегі, адам аяғының сүйегі.

Тізе сүйегі (латынша: tibia, көнеше: tibiae немесе tibias) – омыртқалы жануарларда тізеден төменгі аяқтағы екі сүйектің (екіншісі – шыбық сүйегі, артқы және сырт жақта орналасқан) ірі, күшті және алдыңғы сүйегі; ол тізе мен тобықты байланыстырады. Тізе сүйегі аяқтың медиалды (ішкі) жағында, шыбық сүйегінің жанында және орталық жазықтыққа жақын орналасқан. Тізе сүйегі аяқ сүйектерінің аралық мембранасы арқылы шыбық сүйегімен байланысқан, бұл өте шешілген қозғалысы бар синдесмоз деп аталатын талшықты буынды құрайды. Тізе сүйегі флейта атымен аталған. Бұл жамбас сүйегінен кейін адам денесіндегі екінші үлкен сүйек. Аяқ сүйектері – дененің қалған бөлігін қолдауға арналған ең мықты ұзын сүйектер.

Құрылымы

Адам анатомиясында тібіет сүйегі - сан сүйегінен кейінгі екінші үлкен сүйек. Басқа омыртқалы жануарлардағыдай, тібіет сүйегі - аяқтың төменгі жағындағы екі сүйектің бірі, екіншісі - шыбық сүйегі, және тізе және тобық буындарының құрамдас бөлігі. Сүйектің қалыптасуы немесе сүйекке айналуы үш орталықтан басталады, біреуі - диафизден, екіншілері - әр шетінен. Тібіет сүйегі ұзын сүйек ретінде жіктеледі және осылайша диафиз бен екі эпифизден тұрады. Диафиз - тібіет сүйегінің ортаңғы бөлігі, сондай-ақ саяқ немесе дене деп те аталады. Эпифиздер - сүйектің екі дөңгелек шеті; жоғарғы (сонымен қатар жоғарғы немесе проксимальды) жамбасқа жақын және төменгі (сонымен қатар төменгі немесе дистальды) аяққа жақын. Тібіет сүйегі төменгі үштен бірінде ең тартылып, дистальды шеті проксимальды шетінен кішірек болады.

Жақсылық сүйектері

Тізе сүйегінің жоғарғы немесе проксимальді бөлігі көлденең жазықтықта медиалдық және латеральді кондильдермен кеңейтілген, олардың екеуі де көлденең жазықтықта жалпақталған. Медиалдық кондиль екеуінен үлкенірек және шахтаға қарағанда жақсы тіреледі. Кондильдердің жоғарғы беттері тізе буынының салмақ көтеретін бөлігі – тізе-феморальді буынды құрау үшін фемурмен бунақтайды. Медиалдық және латеральді кондильдерді интеркондилярлық аймақ бөліп тұрады, онда крест тәрізді байланыстар мен менисктер бекітіледі. Онда медиалдық және латеральді интеркондилярлық түймекей интеркондилярлық дөңгелек құрайды. Медиалдық және латеральді кондильдермен бірге интеркондилярлық аймақ тізе сүйегінің жоғарғы бетін құрайды, ол фемурдың төменгі бөлігімен бунақтайды және оған бекітіледі. Интеркондилярлық дөңгелек интеркондилярлық аймақты алдыңғы және артқы бөліктерге бөледі. Алдыңғы интеркондилярлық аймақтың алдыңғы-латеральді бөлігі көптеген кішкентай тесіктермен тесілген, олар арқылы қоректік артериялар өтеді. Тізе сүйегінің алдыңғы жалпақ бөлігі фибия деп аталады, оны көбінесе тізе шырышымен (фибуламен) шатастырады.

Шекаралары

Алдыңғы қыртысы немесе шекарасы, үш қырдың ең ірісі, жоғарыдағы тубероздықтан басталып, төмендегі медиальды домалақтың алдыңғы жиегінде аяқталады. Ол жоғарғы екі бөлігінде иректелген және анық көрінеді, бірақ төменгі жағында тегіс және дөңгелек болады; ол аяқтың терең фасциясына бекітіледі. Медиальды шекарасы жоғары және төменде тегіс және дөңгелек, бірақ ортасында көбірек көзге түседі. Ол медиальды кондильдің артқы бөлігінен басталып, медиальды домалақтың артқы жиегінде аяқталады; оның жоғарғы бөлігі тізе буынының тібіеттік жанама байланысына шамамен 5 см-ге дейін бекітіледі және кейбір поплитеус бұлшық еті талшықтарына еніп орналасады. Оның ортаңғы үштен бір бөлігінен солеус және ұзын саусақ бүгіш бұлшық еттерінің кейбір талшықтары басталады. Қалқаншалық қыртысы немесе бүйірлік шекарасы жұқа және анық көрінеді, әсіресе оның орталық бөлігі, және ол аралық мембранаға бекітіледі; ол фибулярлық буын бетінің алдынан жоғарыдан басталып, төменде үшбұрышты дөрекі беттің шекарасын құрау үшін екіге бөлінеді, бұл тібіет пен фибуланы байланыстыратын аралық байланысқа бекітілуіне арналған.

Беттері

Ортаңғы беті тегіс, дөңгелек және төменгі бөлігінен жоғары бөлігіне қарай кеңейеді; оның жоғарғы үштен бірі алға және медиалды қарай бағытталған, сарторийдің шеміршігінен пайда болған апоневрозбен және Gracilis және Semitendinosus шеміршіктерімен жабылған, олардың барлығы дерлік алдыңғы қырға дейін енгізілген; қалған бөлігі тері астында орналасқан. Латеральді беті медиалды бетінен тар; оның жоғарғы үштен екісі алдыңғы тібіктің басталуы үшін шалқақ ойысқа ие; төменгі үштен бірі тегіс, дөңгелек, біртіндеп сүйектің алдыңғы жағына қарай иіліп, алдыңғы тібік, Extensor hallucis longus және Extensor digitorum longus шеміршіктерімен жабылған, олар медиалды жағынан осы ретпен орналасқан. Артқы бетінің жоғарғы бөлігінде, жоғарғы және ортаңғы үштен бірінің қосылған жерінде, фибуламен бунақ жағының артқы бөлігінен медиалды шекараға дейін көлбеу төмен қарай созылатын, Popliteal сызығы бар айқын қыр бар; ол Popliteus енгізуінің төменгі шегін көрсетеді, бұл бұлшықетті жабатын фасцияны бекітуге және Soleus, Flexor digitorum longus және Tibialis posterior бөліктерінің басталуына мүмкіндік береді. Бұл сызықтың үстіндегі үшбұрышты аймақ Popliteus енгізуіне арналған. Артқы бетінің ортаңғы үштен бірі тік қырмен екіге бөлінеді; қыр Popliteal сызығынан басталады және жоғарыда анық байқалады, бірақ төменде нашар көрінеді; медиалды және кең бөлігі Flexor digitorum longus, латеральді және тар бөлігі Tibialis posterior бөлігінің басталуына арналған. Артқы бетінің қалған бөлігі тегіс және Tibialis posterior, Flexor digitorum longus және Flexor hallucis longus шеміршіктерімен жабылған. Popliteal сызығының тікелей астында үлкен және төмен қарай көлбеу бағытталған қоректік тесік орналасқан.

Төменгі аяғы

Жақсырақтың дистальді ұшы проксимальді ұшынан әлдеқайда кішідірек және бес беті бар; ол медиалдық жағынан күшті пирамида тәрізді өсінді ретінде, медиалдық тоқпан ретінде төменге қарай созылады. Жақсырақтың төменгі ұшы, шыбық сүйек және тоқпан сүйегімен бірге білезік буынын құрайды.

Беттері

Төменгі буындық беті төртбұрышты және талус сүйегімен буыну үшін тегіс. Ол алдыңғы жағынан артқа қарай қуыс, алдыңғы жағы артқы жағынан кеңірек, және алдыңғы жағынан артқа қарай екі ойысты бөліп тұратын шағын көтеріліспен кесіп өтеді. Ол медиалдық тоқпаншақтың (medial malleolus) бетімен жалғасады. Төменгі аяқтың алдыңғы беті жоғарыда тегіс және дөңгелектелген, ал Extensor бұлшықтарының шеміршектерімен жабылған; оның төменгі жиегі аяқ білегі буынының буындық капсуласын бекіту үшін дөрекі көлденең ойысқа ие. Артқы беті төмен және медиалды бағытта көлбеуге ие, талус сүйегінің артқы бетіндегі ұқсас ойыспен жалғасады және Flexor hallucis longus шеміршегінің өтуіне қызмет етеді. Бүйір беті төменгі сүйек аралық байланысты фибуламен байланыстыру үшін үшбұрышты дөрекі ойысқа ие; осы ойыстың төменгі бөлігі тегіс, жаңа күйдегі шеміршекпен жабылған және фибуламен буынады. Бет екі айқын шекарамен (алдыңғы және артқы колликулалар) шектеледі, олар жоғарыда сүйек аралық қыртыспен жалғасады; олар бүйірлік тоқпаншақтың (lateral malleolus) алдыңғы және артқы байланыстарына бекітіледі. Медиалдық бетіне қатысты толық ақпарат алу үшін медиалдық тоқпаншаққа қараңыз.

Қанмен қамтамасыз ету

Тібіет сүйегі қанмен екі көзден қамтамасыз етіледі: негізгі көз ретінде қоректік артерия және алдыңғы тібіет артериясынан туындаған periosteal тамырлар.

Қуаттылығы

Тібіет сүйегі жүру кезінде дене салмағының 4,7 есеге дейін axial күшке ұшырайтындай етіп модельделген. Оның сагиттальді жазықтықтағы иілу моменті, тік тұру фазасының соңында дене салмағының 71,6 есе миллиметріне дейін жетеді.

Сынған жер

Жақсылық сүйегінің сынықтары жақсылық сүйегін ғана зақымдайтын (бамперлік сынық, Сегонд сынығы, Госселин сынығы, балалар сынығы) және жақсылық сүйегі мен тоқпанды зақымдайтын (үшбілекті сынық, екібілекті сынық, Потт сынығы) болып бөлінеді.

Қоғам және мәдениет

Яһуди дінінде Құтқарылу мерекесінің Седерлік тақтасында ешкі немесе қойдың тібік сүйегі қолданылады.

Басқа жануарлар

Көптеген басқа төрт аяқты жануарлардың тібік сүйегінің құрылымы негізінен адамдағыдай. Тібік сүйегінің бүйір тізі - сүтқоректілерде шеңберлік байланыс тізесі бекітілетін өсінді - дерлік барлық дерлік бауырымен жорғалаушылардың, құстардың және қосмекенділердің тізе бұлшық етінің сіңір тізгішін бекіту нүктесі болып табылады, оларда тізе сүйегі жоқ.