Тіл философиясында мағына мен анықтама айырмашылығы
Sense and reference
Тіл философиясындағы мағына мен анықтама аражігі. Фреге ұғымы: мағына – объектінің болмауына қарамастан, сөздің түсінікті болуы. SEO үшін маңызды түйін сөздер.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тіл философиясындағы айырмашылық
Distinction in the philosophy of language
Тіл философиясында мағына мен сілтеме арасындағы айырмашылық 1892 жылы неміс философы және математигі Готтлоб Фреге идеясы болды (оның "Мағына мен сілтеме туралы" атты еңбегінде; нем.: "Über Sinn und Bedeutung"). Фреге бұл айырмашылықты бірнеше жолмен негіздеді. Мағына – бұл атаудың өзіне тән қасиет, оның сілтемесі болсын болмасын. Мысалы, "Одиссей" деген есім түсінікті, демек, мағынасы бар, тіпті осы есімге сәйкес келетін нақты объектісі (сілтемесі) болмаса да. Әртүрлі есімдердің мағынасы әртүрлі болуы мүмкін, тіпті олардың сілтемелері бірдей болса да. Фреге "Геспер – фосформен бірдей планета" сияқты сәйкестік туралы мәлімдеме ақылға қонымды болуы үшін, сәйкестік белгісін қаптаған есімдердің әртүрлі мағынасы немесе мағыналық қыры болуы керек деп сақты. Бірақ егер бұл мәлімдеме шын болса, олардың сілтемелері бірдей болуы керек. Мағына – бұл "бейнелеу тәсілі", ол референттің тек бір жағын ашып көрсетуге мүмкіндік береді. Аналитикалық философияның көп бөлігі Фреге тіл философиясымен байланысты. Фреге логикаға қатысты көзқарастары (яғни, сөздердің кейбіреуі өздігінен толық болып табылады және математикалық функция аргументтеріне ұқсас деген ойы) оның анықтама теориясына қатысты көзқарастарына әкелді. Сөйлемдегі әрбір маңызды сөздің мағынасы – тілден тыс құбылыс, оны Фреге өзінің "Bedeutung" деп атады, яғни мағына немесе маңыз, бірақ Фреге аудармашылары оны сілтеме, референт, "Мағына", номинат және т.б. деп аударды. Фреге сөздердің кейбіреуі өздігінен толық және математикалық функция аргументтеріне ұқсас, ал қалғандары толық емес және функцияның өзіне ұқсас бос орынды қамтиды деп есептеді. Осылайша, "Цезарь Галлияны жаулап алды" деген сөйлем "Цезарь" деген толық терминге және "Галлияны жаулап алды" деген толық емес терминге бөлінеді, оның сілтемесі – ұғым. Бос орынды жеке есіммен толтырғанда ғана толық сөйлемнің сілтемесі – оның шындық мәні – пайда болады. Бұл мағына туралы ерте теория сөйлемнің мағынасы немесе сілтемесінің (оның шындық мәнінің) оның құрамына кіретін бөліктерінің мағынасына немесе сілтемесіне қалай байланысты екенін түсіндіреді.
In the philosophy of language, the distinction between sense and reference was an idea of the German philosopher and mathematician Gottlob Frege in 1892 (in his paper "On Sense and Reference"; German: "Über Sinn und Bedeutung"), Frege justified the distinction in a number of ways. Sense is something possessed by a name, whether or not it has a reference. For example, the name "Odysseus" is intelligible, and therefore has a sense, even though there is no individual object (its reference) to which the name corresponds. The sense of different names is different, even when their reference is the same. Frege argued that if an identity statement such as "Hesperus is the same planet as Phosphorus" is to be informative, the proper names flanking the identity sign must have a different meaning or sense. But clearly, if the statement is true, they must have the same reference. The sense is a 'mode of presentation', which serves to illuminate only a single aspect of the referent. Much of analytic philosophy is traceable to Frege's philosophy of language. Frege's views on logic (i. e., his idea that some parts of speech are complete by themselves, and are analogous to the arguments of a mathematical function) led to his views on a theory of reference. and the meaning of each significant expression in the sentence is an extralinguistic entity which Frege called its Bedeutung, literally meaning or significance, but rendered by Frege's translators as reference, referent, 'Meaning', nominatum, etc. Frege supposed that some parts of speech are complete by themselves, and are analogous to the arguments of a mathematical function, but that other parts are incomplete, and contain an empty place, by analogy with the function itself. Thus "Caesar conquered Gaul" divides into the complete term "Caesar", whose reference is Caesar himself, and the incomplete term "—conquered Gaul", whose reference is a concept. Only when the empty place is filled by a proper name does the reference of the completed sentence – its truth value – appear. This early theory of meaning explains how the significance or reference of a sentence (its truth value) depends on the significance or reference of its parts.
Сезім
Фреге өзінің бастапқы мағына теориясындағы қиындықтарды шешу үшін "мағына" (немісше: Sinn) ұғымын енгізді. Біріншіден, егер сөйлемнің барлық мәні оның шындық мәнінен тұрса, онда сөйлемдегі бір сөзді бірдей анықтамасы бар сөзбен ауыстырсақ, сөйлемнің мәні өзгермейді, себебі бұл оның шындық мәнін өзгерте алмайды. Бүкілдің анықтамасы бөліктердің анықтамасымен анықталады. Егер кешкі жұлдыз таңғы жұлдызбен бірдей анықтамаға ие болса, онда "кешкі жұлдыз – Күннен жарық алатын дене" және "таңғы жұлдыз – Күннен жарық алатын дене" деген сөйлемдердің шындық мәні бірдей болады. Бірақ, біреу бірінші сөйлемді дұрыс деп ойлап, екіншісін жалған деп ойлауы мүмкін. Демек, әр сөйлемге сәйкес келетін ой, оның анықтамасы емес, Фреге оны "мағына" деп атаған басқа нәрсе болуы керек. Екіншіден, анықтамасы жоқ есімдерді қамтитын сөйлемдердің шындық мәні болуы мүмкін емес. Дегенмен, "Одиссей Ітакаға терең ұйқыда жатқанда жетті" деген сөйлемнің мағынасы бар, тіпті "Одиссей" сөзінің анықтамасы болмаса да. "Одиссей" сөзіне анықтама болсын болмасын, ой бірдей қалады. Фреге ұсынған мағына ұғымы біршама түсініксіз, ал неофрегеандар оның рөліне әртүрлі нұсқаларды ұсынды. Карнап пен Черчтың еңбектеріне негізделген түсіндірулер мағынаны интенсия, яғни мүмкін әлемдерден кеңейтімдерге дейінгі функция ретінде қарастырады. Мысалы, "планеталар саны" интенсиясы – кез келген мүмкін әлемді сол әлемдегі планеталар санына бейнелейтін функция. Джон Макдауэлл танымдық және анықтаманы анықтайтын рөлдерді ұсынады. Майкл Девитт мағынаны атауларды анықтамалармен байланыстыратын себептік-тарихи тізбектер ретінде қарастырады, бұл объектіге қайта-қайта "негіздеме" беру арқылы анықтаманың өзгеруіне мүмкіндік береді.
Frege introduced the notion of "sense" (German: Sinn) to accommodate difficulties in his early theory of meaning. First, if the entire significance of a sentence consists of its truth value, it follows that the sentence will have the same significance if we replace a word of the sentence with one having an identical reference, as this will not change its truth value. The reference of the whole is determined by the reference of the parts. If the evening star has the same reference as the morning star, it follows that the evening star is a body illuminated by the Sun has the same truth value as the morning star is a body illuminated by the Sun. But it is possible for someone to think that the first sentence is true while also thinking that the second is false. Therefore, the thought corresponding to each sentence cannot be its reference, but something else, which Frege called its sense. Second, sentences that contain proper names with no reference cannot have a truth value at all. Yet the sentence 'Odysseus was set ashore at Ithaca while sound asleep' obviously has a sense, even though 'Odysseus' has no reference. The thought remains the same whether or not 'Odysseus' has a reference. Frege's notion of sense is somewhat obscure, and neo Fregeans have come up with different candidates for its role. Accounts based on the work of Carnap and Church treat sense as an intension, or a function from possible worlds to extensions. For example, the intension of ‘number of planets’ is a function that maps any possible world to the number of planets in that world. John McDowell supplies cognitive and reference determining roles. Michael Devitt treats senses as causal historical chains connecting names to referents, allowing that repeated "groundings" in an object account for reference change.
Мағынасы мен сипаттамасы
Бертран Расселл сипаттамалар теориясында, кәдімгі тілдегі көптеген жеке есімдердің іс жүзінде жасырылған нақты сипаттамалар екенін айтты. Мысалы, "Аристотель" дегеніміз "Платонның шәкірті және Александрдың ұстазы" немесе басқа да бірегей анықтама арқылы түсіндірілуі мүмкін. Бұл сипаттамалық есімдер теориясы деп аталады. Фреге көптеген мысалында нақты сипаттамаларды қолданғандықтан, ол көбінесе дескриптивистік теорияны қолдаған деп есептеледі. Осылайша Расселлдің сипаттамалар теориясы Фрегенің мағына теориясымен біріктірілді және жиырмасыншы ғасырдың көп бөлігінде бұл "Фреге-Расселл" көзқарасы жеке есімдер семантикасының ортодоксалды көзқарасы болды. Алайда, Саул Крипке дескриптивистік теорияға қарсы күшті аргументтер келтірді. Крипкеге сәйкес, жеке есімдер – бұл кез келген мүмкін әлемде бірдей нысанды көрсететін қатаң анықтағыштар. "1969 жылғы АҚШ президенті" сияқты сипаттамалар барлық әлемде бірдей анықталмайды. Мысалы, 1970 жылы президент Ричард Никсон емес, мысалы, Хьюберт Х. Хамфри болуы мүмкін. Сондықтан сипаттама (немесе сипаттамалар жиынтығы) қатаң анықтағыш бола алмайды, демек жеке есім сипаттамамен бірдей мағынаға ие бола алмайды. Дегенмен, Фрегеге қатысты Расселлдің сипаттамалық тұжырымын көптеген ғалымдар, әсіресе Гарет Эванс "Мағынаның түрлері" және Джон Макдауэлл "Жеке есімнің мағынасы мен сілтемесі" еңбектерінде, Майкл Дамметтің пікірінше, Фрегенің мағына ұғымын сипаттамамен теңестіруге болмайды деп жоңқалады. Эванс бұл бағытты одан әрі дамытып, референтсіз мағынаның болуы мүмкін емес екенін көрсетті. Ол да, Макдауэлл да Фрегенің бос есімдер және анықтамасыз мағына туралы пікірлерінің үйлесімсіз екендігіне және оның дескриптивизмді қолдауы тек аздаған дәл емес және мүмкін кездейсоқ ескертулерге негізделгендігіне келіседі. Екеуі де мағына-сілтеме айырмашылығының күшін көрсетеді (яғни, кем дегенде алғашқы екі мәселені шешу үшін), тіпті оған дескриптивистік тұжырым берілмесе де.
In his theory of descriptions, Bertrand Russell held the view that most proper names in ordinary language are in fact disguised definite descriptions. For example, 'Aristotle' can be understood as "The pupil of Plato and teacher of Alexander", or by some other uniquely applying description. This is known as the descriptivist theory of names. Because Frege used definite descriptions in many of his examples, he is often taken to have endorsed the descriptivist theory. Thus Russell's theory of descriptions was conflated with Frege's theory of sense, and for most of the twentieth century this "Frege–Russell" view was the orthodox view of proper name semantics. However, Saul Kripke argued compellingly against the descriptivist theory. According to Kripke, proper names are rigid designators which designate the same object in every possible world. Descriptions such as "the President of the U. S. in 1969" do not designate the same in every possible world. For example, someone other than Richard Nixon, e. g. Hubert H. Humphrey, might have been the President in 1970. Hence a description (or cluster of descriptions) cannot be a rigid designator, and thus a proper name cannot mean the same as a description. However, the Russellian descriptivist reading of Frege has been rejected by many scholars, in particular by Gareth Evans in The Varieties of Reference and by John McDowell in "The Sense and Reference of a Proper Name", following Michael Dummett, who argued that Frege's notion of sense should not be equated with a description. Evans further developed this line, arguing that a sense without a referent was not possible. He and McDowell both take the line that Frege's discussion of empty names, and of the idea of sense without reference, are inconsistent, and that his apparent endorsement of descriptivism rests only on a small number of imprecise and perhaps offhand remarks. And both point to the power that the sense reference distinction does have (i. e., to solve at least the first two problems), even if it is not given a descriptivist reading.
Bedeutung сөзінің аудармасы
Жоғарыда айтылғандай, Фреге аудармашылары неміс тіліндегі Bedeutung сөзін әртүрлі жолмен аударды. "Сілтеме" термині ең көп қолданылған, бірақ ол түпнұсқа неміс тіліндегі мағынаны ("мағына" немесе "маңыздылық") толыққанды жеткізе алмайды, сондай-ақ Blackwell баспасында жарық көрген Фреге еңбектерінің әртүрлі басылымдарындағы негізгі терминдерді біркелкі ету туралы шешімді де көрсете алмайды. Бұл шешім экзегетикалық бейтараптық принципіне негізделген: "егер мәтіннің кез келген жерінде туған тіліндегі оқырман үшін заңды экзегетикалық сұрақтар тудыратын бөлім болса, онда аудармашы, мүмкін болса, өзінің нұсқасының оқырманын сол сұрақтармен бетпе-бет келтіруге тырысуы керек және оның ойынша оларды шешетін нұсқаны жасамауы керек". "Мағына" термині "Bedeutung" сөзінің стандартты неміс мағынасын ең жақсы көрсетеді. Дегенмен, Фреге өзі бұл терминді қолданғанда, ол қазіргі оқырмандар үшін неміс тілінде де, ағылшын тіліне аударғанда да қызықсыз көрінуі мүмкін, ал байланысты "deuten" сөзі "көрсету" дегенді білдіреді. "Bedeutung" сөзі неміс тілінде осы этимологиялық жақындықпен жиі қолданылмаса да, неміс тілінде сөйлейтін адамдар оны "сілтеме" ретінде түсінуі мүмкін, яғни "Bedeutung" нені көрсетеді, яғни нені білдіреді. Сонымен қатар, "мағына" Фрегенің "Bedeutung" сөзін ерте пайдаланғанын жақсы түсіреді, ал Фрегенің ерте пайдаланғанын "мағына" деп, ал кейінгі пайдалануын "сілтеме" деп аудару қиын, өйткені бұл түпнұсқа неміс тілінде айқын емес терминологияның өзгеруін көрсетеді.
As noted above, translators of Frege have rendered the German Bedeutung in various ways. The term 'reference' has been the most widely adopted, but this fails to capture the meaning of the original German ('meaning' or 'significance'), and does not reflect the decision to standardise key terms across different editions of Frege's works published by Blackwell. The decision was based on the principle of exegetical neutrality: that "if at any point in a text there is a passage that raises for the native speaker legitimate questions of exegesis, then, if at all possible, a translator should strive to confront the reader of his version with the same questions of exegesis and not produce a version which in his mind resolves those questions". The term 'meaning' best captures the standard German meaning of Bedeutung. However, while Frege's own use of the term can sound as odd in German for modern readers as when translated into English, the related term deuten does mean 'to point towards'. Though Bedeutung is not usually used with this etymological proximity in mind in German, German speakers can well make sense of Bedeutung as signifying 'reference', in the sense of it being what Bedeutung points, i. e. refers to. Moreover, 'meaning' captures Frege's early use of Bedeutung well, and it would be problematic to translate Frege's early use as 'meaning' and his later use as 'reference', suggesting a change in terminology not evident in the original German.
Стоицизм
Стойлық ілімі [[Тіл философиясы#Ежелгі философия]] сөйлеу мен оның мазмұнына қатысты нысан арасындағы сәйкестік туралы айтады, бұл сөйлеудің өзінен өзгеше. Британ классигі Р. В. Шарплс лектаны мағына мен сілтеме арасындағы ерекшелікті болжау ретінде қарастырады.
The Stoic doctrine of [[Philosophy of language#Ancient philosophy refers to a correspondence between speech and the object referred to in speech, as distinct from the speech itself. British classicist R. W. Sharples cites lekta as an anticipation of the distinction between sense and reference.
Джон Стюарт Милл
Сезімдік сілтеме айырмашылығы көбінесе Джон Стюарт Миллден бастау алған коннотация мен денотация арасындағы айырмашылықпен шатастырылады. Миллдің пікірінше, "ақ" сияқты жалпы термин қар, қағаз сияқты барлық ақ заттарды білдіреді. Алайда, Фрегеге сәйкес, жалпы термин жеке ақ затты емес, абстрактілі ұғымды (Begriff) білдіреді. Біз анықтама қатынасын – есім мен ол сілтеме жасайтын объект арасындағы, мысалы, "Жер" есімі мен Жер планетасы арасындағы қатынасты, және "ішкілікке кіру" қатынасын – Жер планета ұғымына кіргендегідей, ажыратуымыз керек. Есімнің белгілейтін нысанымен тікелей байланысы бар, ал "планета" сияқты сөздің Жермен тікелей байланысы жоқ, ол тек Жердің ішкілікке кіретін ұғымымен байланысты. Сонымен қатар, кез келген нәрсенің осы ұғымға жататынын бағалау "планета" сөзінің мағынасын білуімізге ешқандай қатысы жоқ. Коннотация мен денотация арасындағы айырмашылық "мағына" мен "анықтама" арасындағы айырмашылыққа қарағанда ұғым мен объект арасындағы айырмашылыққа көбірек жақын.
The sense reference distinction is commonly confused with that between connotation and denotation, which originates with John Stuart Mill. According to Mill, a common term like 'white' denotes all white things, as snow, paper. But according to Frege, a common term does not refer to any individual white thing, but rather to an abstract concept (Begriff). We must distinguish between the relation of reference, which holds between a proper name and the object it refers to, such as between the name 'Earth' and the planet Earth, and the relation of 'falling under', such as when the Earth falls under the concept planet. The relation of a proper name to the object it designates is direct, whereas a word like 'planet' has no such direct relation to the Earth at all, but only to a concept that the Earth falls under. Moreover, judging of anything that it falls under this concept is not in any way part of our knowledge of what the word 'planet' means. The distinction between connotation and denotation is closer to that between concept and object than to that between 'sense' and 'reference'.