Кіріспе

Кең теміржол жүйесі 1990 жылдардың басында Судандағы көлік инфрақұрылымына кең теміржол жүйесі, елдің маңызды, халық тығыз қоныстанған аймақтарын (оңтүстік бөлігінен басқа) қамтитын, шектеулі жол желісі (оның азы бөлігі жыл бойы қолданысқа жарамды жолдардан тұрады), Нил өзені мен оның салаларынан құралған табиғи ішкі су жолы және халықаралық және ішкі рейстерді жүзеге асыратын ұлттық әуе компаниясы кірді. Бұл инфрақұрылымды Қызыл теңіздегі ірі терең су порты – Порт-Судан және шағын, бірақ заманауи ұлттық сауда флоты толықтырады. Сонымен қатар, мұнай өнімдерін тасымалдауға арналған құбыр желісі порттан Хартумға дейін созылған. 1980 жылдардың басына дейін Судандық және шетелдік сарапшылардың пікірінше, қолданыстағы көлік құралдарын жақсартуға және тиімділігін арттыруға минималды күш-жігер жұмсалды. Экономикалық дамуға берілген басымдық жүйеге күшті жүктеме салды. 1970 жылдардың ортасынан бастап мемлекеттік инвестициялардың айтарлық бөлігі көлік секторын дамытуға бағытталды. 1980 жылдардың басында жабдықтарды жаңарту бойынша белгілі бір нәтижелерге қол жеткізілді, бірақ толыққанды модернизация және білікті персонал әлі де қажет болды. Осы шаралар іске асырылғанша, көліктің жеткіліксіздігі Суданның экономикалық дамуына елеулі кедергі келтіруі күтілді.

Темір жолдар

Жалпы: 7 251 км. Тар жол: 5 851 км. 0,600 м ендік: 1 400 км (2014).

Басты желі Суданның Порт-Судан теңіз жағасынан Атбара арқылы Хартумға дейін созылады. Қасала арқылы Хая мен Сеннар арасында да байланыс бар. Басқа желілер Ад Дамазинды Оңтүстік Суданның Малакал қаласымен және Ньяланы Женейна мен әл-Фаширмен байланыстырады. 2013 және 2015 жылдары ондаған жылдар бойына назардан тыс қалған және тиімділігі төмендеген темір жол көлігін жаңғыртуға қатысты шаралар қолға алынғаны хабарланды. Судан темір жолдары – негізгі жүйе, оны мемлекеттік Судан темір жолдары корпорациясы (SRC) басқарды, елдің өндіріс және тұтыну орталықтарының көп бөлігіне қызмет көрсетті. 1959 жылы темір жол Суданның жалпы ішкі өнімінің 40% құрады.

Ішкі су жолдары

Суданның оңтүстігінен солтүстігіне қарай ағатын Нил өзені ішкі су көлігі үшін маңызды арна болып табылады. Дегенмен, оның жалпы пайдалылығы табиғи факторлармен, соның ішінде Хартум мен Египет шекарасы арасындағы Нил өзеніндегі көптеген тауарлармен шектелген. Хартумның оңтүстігіндегі Ақ Нілдің кейбір бөліктерінің тереңдігі аздығы баржалардың жүк көлемін шектейді, әсіресе жыл сайынғы су деңгейі төмендеген кезде, сонымен қатар өзеннің өткелдері де қиын. Chevron компаниясы мұнайды барлау және өндіру бағдарламасы аясында Ақ Нілдің тұнбаларын қазып, Костиден Бентиуге дейін кеме жүруге арналған белгілерді орнату арқылы осы кедергілердің көп бөлігін жойды. Сонымен қатар, адам жасаған бөгеттердің санының артуы өзенді пайдалануды шектейді. 2011 жылы (Оңтүстік Суданның тәуелсіздік алғанға дейін) Суданның жалпы ұзындығы 4068 шақырымды құрайтын кеме жүретін өзендері болды, бірақ олардың тек 1723 шақырымы жыл бойы ашық болды, бұл өзен көлігін шектеулі етті. Ең маңызды маршрут – Костиден Джубаға дейінгі Ақ Нілдің 1436 шақырымдық бөлігі (Оңтүстік желі деп аталады), ол елдің орталық және оңтүстік бөліктері арасындағы жалғыз сенімді көлік байланысын қамтамасыз етті. Алайда, 1984 жылы SPLA ұйымы жүйелі түрде кемелерді батырғаннан кейін бұл өзендік қозғалыс тоқтатылды, бірақ 2005 жылы CPA келісіміне қол қойылғаннан кейін жаңаруды бастады. Бір кезде Ақ Нілдің салаларында (Бахр әл-Газал және Жур өзендері) Малакалдан батысқа қарай да көлік қызметтері іске асырылды. Бұл қызметтер Уауға дейін жетті, бірақ су деңгейіне байланысты маусымдық сипатта болды. 1970 жылдары су жолдарындағы өсімдіктердің, әсіресе тез өсетін су гиацинтінің кедергі келтіруіне байланысты олар тоқтатылды. 2003 жылдың басында Малакалдың шығысындағы Ақ Нілдің саласы – Собат өзені дәлізі қайта ашылды, бұл аймақтағы азық-түлік көмегін жеткізуді жақсартты. Басты Нил өзеніндегі Кураймадан Донголаға дейінгі 287 шақырымдық бөлік, төртінші және үшінші тауарлар арасында орналасқан және Донгола желісі деп аталатын, ақпан және наурыз айларындағы су деңгейі төмендеген кездегі кезеңнен басқа тұрақты қызмет көрсетеді. 1981 жылдан бері үкімет бұрынғы қанағаттанбаушылықты жоюға тырысып, өзендерді қазу, кемежайларды жақсарту және кеме жүруге арналған көмектерді ұсыну үшін шетелдік көмек сұрады. Өзен көлігі корпорациясы (RTC) 1973 жылдан 2007 жылға дейін мемлекеттік компания ретінде жұмыс істеді, содан кейін Нил өзені көлігі корпорациясы және Судан өзені көлігі корпорациясы сияқты екі жеке компания оны өздеріне алды. Бұрынғы компаниялар теміржол желісіне қосымша қызметтер ретінде Судан теміржол корпорациясымен жұмыс істеді. Тағы бір мемлекеттік компания – Судандық-Египеттік өзендік навигация корпорациясы Уади-Хальфа мен Асуан арасында қызмет көрсетті, бірақ Египет пен Судан арасындағы саяси шиеленістер салдарынан қызмет жиі тоқтатылды. RTC жекешелендірілгеннен кейін басқа жеке операторлар да қызмет көрсетуді бастады. 2009 жылы өзен кемелерін пайдаланатын алты жеке компания тіркелді. Үкімет 2003 жылы Малакал, Джуба және Аль-Ренк қалаларында үш жаңа портты құруға дайындық үшін теңіз порттарын кеңейтуді бастады. 2006 жылы Кувейт тобы Ақ Нілдегі Джуба портын қайта дамыту туралы алдын ала келісімге келді. Өзен арқылы тасымалданатын жүк пен жолаушылар саны жылдан жылға өзгереді, бұл көлік кемелерінің болуы мен сыйымдылығына тікелей байланысты. 1970 жылдары шамамен 100 000 тонна жүк және 250 000 жолаушы жыл сайын тасымалданды. Алайда, 1984 жылы Оңтүстік желісінің жабылуы өзен көлігін маңызсыз етті. 2000 жылдардың басында жүк көлемі 44 000 тоннадан аспады, ал жолаушылар саны 5 000-нан кем болды, бірақ 2010 жылға қарай ішкі су жолдары 114 000 тонна және 13 000 жолаушыны тасымалдады, тіпті тауарлар, бөгеттердің санының артуы және су деңгейінің маусымдық өзгеруі өзен көлігіне кедергі келтірді.

Әуе қатынасы

1991 жылдың ортасында жоспарлы ішкі әуе тасымалын Судан Әуе Жолдары (Sudan Airways) компаниясы, мемлекеттік меншік кәсіпорны ұсынды. Компания 1947 жылы мемлекеттік департамент ретінде қызметін бастады. 1960 жылдардың соңынан бері коммерциялық қызметпен айналысып келеді, тиісінше, ішкі тасымалдарда монополиялық жағдайға ие болды. 1991 жылы Судан Әуе Жолдары Хартумнан басқа 20 ішкі әуежайға жоспарлы рейстер орындады, бірақ рейстер әрқашан кестеге сәйкес болмады. Компания сондай-ақ Ұлыбритания, Германия, Грекия және Италия сияқты бірнеше еуропалық елдерге халықаралық рейстер ұсынды. Солтүстік Африка мен Таяу Шығысқа, сондай-ақ Чад, Эфиопия, Кения, Нигерия және Угандаға аймақтық рейстер жасалды. 1991 жылы Судан Әуе Жолдарының паркінде 13 ұшақ болды, оның ішінде бес Boeing 707 халықаралық рейстерге, екі Boeing 737 және екі Boeing 727 ішкі және аймақтық рейстерге, ал төрт Fokker F 27 ішкі рейстерге пайдаланылды. Хартумға 16 халықаралық әуе компаниясы тұрақты рейстер орындады. 1982 жылы шамамен 478 000 болған ішкі және халықаралық жолаушылар саны 1984 жылы 485 000-ға жетті. Әуе жүктері 1982 жылы километрге 6 миллион тоннадан 1984 жылы 7,7 миллион тоннаға дейін өсті. 1989 жылы өткен жылмен салыстырғанда Судан Әуе Жолдарындағы жолаушылар ағыны 32%-ға төмендеп, 363 181 адамды құрады, бұл жүктеме коэффициентін 34,9%-ға дейін азайтты. Ал жүк көлемі 63,7%-ға өсіп, 12 317 тоннаға жетті. 1979 жылдың соңында Судан Әуе Жолдары британдық Tradewinds Airways компаниясымен бірлесіп, Sudan Air Cargo еншілес компаниясы арқылы осы ел мен Хартум арасында чартерлік жүк тасымалын ұсыну туралы келісімге келді. Хартумда жаңа жүк терминалы салынды. Судан Әуе Жолдарының қызметі көбінесе зиянды болды, ал 1980 жылдардың басында корпорация жылдық мемлекеттік субсидияны шамамен £500,000 көлемінде алғандығы хабарланды. 1987 жылы үкімет Судан Әуе Жолдарын жекешелендіруді ұсынды, бұл қызу пікірталас тудырып, ақырында үкімет пен жеке мүдделер арасындағы бірлескен кәсіпорынға әкелді. Алайда, теміржол және өзен көлігі операторлары сияқты Судан Әуе Жолдары да білікті кадрлардың жетіспеуінен, штаттың артық болуынан, сондай-ақ қосалқы бөлшектер мен дұрыс техникалық қызмет көрсету үшін жеткілікті валюта мен несиеден мәңкіреуге тап болды. 1980 жылдардың басында елдің азаматтық әуежайлары, Хартум халықаралық әуежайы мен Джуба әуежайын қоспағанда, жаңбырлы маусымда ұшу-қону жолағының жағдайына байланысты кейде жабылатын. 1986 жылғы құрғақшылық аймақтық әуежайларда үлкен проблемалар туғызғаннан кейін, үкімет жергілікті қаржыландырылатын ұшу-қону жолақтарын жақсарту бағдарламасын іске қосты. Әуе байланысы және навигациялық құралдар жеткіліксіз болды, ал кейбір әуежайларда бұл құралдар өте қарапайым болды. Тек Хартум халықаралық әуежайы ғана заманауи операциялық құралдармен жабдықталған, бірақ 1990 жылдардың басында Хартум мен тағы жеті әуежайда асфальтталған ұшу-қону жолақтары болды. 1970 жылдардың ортасында IDA және Сауд Даму Қоры Порт-Судан мен Ваудағы жаңа әуежайларды салуға, Малакал әуежайын қайта құруға және жақсартуға, Джуба әуежайын едәуір жаңартуға қаражат бөлді; бұл төрт әуежай ішкі тасымалдың шамамен жартысын құрады. Азамат соғысы қайта басталғандықтан, жақсарту жұмыстары тек Порт-Суданда ғана жүргізілді. Джуба әуежайының ұшу-қону жолақтары Еуропалық даму қорынан алынған несиеге қайта салынды, бірақ бақылау мұнарасы мен навигациялық жабдықтары аяқталмады.

Порттар мен теңіз қатынасы

1990 жылы Суданда Қызыл теңіздің шығанағында орналасқан Порт-Судан терең су айлағы жұмыс істеді. Порт 1905 жылы құрылысын бастап, Хартумнан Қызыл теңізге дейінгі темір жол желісін толықтырып, сыртқы сауда тауашарларын қабылдау және жіберу пункті ретінде қызмет етті. 1974 жылға дейін SRC департаментінің бөлімі ретінде жұмыс істеді, содан кейін Суданның теңіз порттарын басқару үшін құрылған, жаңадан құрылған мемлекеттік кәсіпорын – Sea Ports Corporation-ға берілді. Портта он бес жүк түсіретін орын, қоймалар, тағамдық майлар, меласса және мұнай өнімдерін сақтауға арналған резервуарлар болды. Жүкті тиеу-түсіру үшін крандар, соның ішінде тұрғылықты, жылдам және басқа да түрлері, сондай-ақ шағын көліктер пайдаланылды, бірақ жүк көбінесе қолмен тасымалданды. Тар шығанақта кемелерді тоқтату үшін бірнеше буксирлер де болды. 1970 жылдардың басында порт арқылы жылдық орташа тасымалдау көлемі 3 миллион тоннаны құрады, ал жалпы сыйымдылығы 3,8 миллион тоннаға жетеді. Экспорт 1 миллион тоннан астам, ал импорт шамамен 2 миллион тоннаны құрады, соның шамамен жартысы мұнай және мұнай өнімдерінен тұрды. 1970 жылдардың ортасына қарай экономикалық даму қарқыны артып, тасымалдау көлемі сыйымдылық деңгейіне жетті. Дегенмен, 1985 жылы, негізінен азаматтық соғыстың салдарынан, экспорт 663 мың тоннаға дейін төмендеді (алдыңғы жылмен салыстырғанда 51% кем), ал импорт 2,3 миллион тоннаны құрады (алдыңғы жылмен салыстырғанда 25% кем). Порттың және оған іргелес аумақтардың физикалық кеңейтілуіне Порт-Судан қаласының табиғи ерекшеліктері мен жақын орналасуы кедергі келтірді. Алайда, зерттеулер көрсеткендей, қолданыстағы жабдықтарды жаңғырту және жақсарту, сондай-ақ жүк тиеу-түсіру жабдықтарын қосу арқылы пайдалануды едәуір арттыруға болады. 1978 жылы IDA-ның көмегімен терең су айлақтарын салу және контейнерлерді тасымалдауға арналған жабдықтарды орнату жұмыстары басталды. Батыс Германияның бір ұйымы жабдықтар сатып алуға несие берді. Бірінші кезең 1982 жылы аяқталды, ал екінші кезең 1983 жылы Дүниежүзілік банктың 25 миллион АҚШ доллары көлеміндегі несиесімен басталды. Маңызды жетістіктердің бірі – портты автомобиль көлігімен пайдалануды жеңілдету болды. Темір жолмен қызмет көрсетілетін нысан ретінде дамыған портта, айналадағы беткейлермен тегіс келмейтін көптеген темір жол желілері болды, бұл көлік құралдарының қозғалысын шектеді. Осы желілердің көп бөлігі алынып тасталды және жаңа жолдар салынды. Босатылған аумақтың көп бөлігі қосымша қоймалар үшін қолжетімді болды. 1980 жылдардың басында Нимейри үкіметі Порт-Суданнан оңтүстікке қарай жиырма шақырым жердегі Савакин қаласында жаңа терең су айлағын салу жоспарын жариялады. Жаңа порттың құрылысы ХХ ғасырдың соңғы жартысындағы порттық тасымалдау көлемінің күтілетін өсуіне жауап ретінде ұзақ уақыттан бері қарастырылып келді. 1970 жылдардың ортасында Батыс Германия фирмасы жобаланған портты егжей-тегжейлі зерттеді және үш жалпы жүк айлағы, соның ішінде контейнерлік терминалдар мен мұнай терминалы үшін жоспарлар жасады. Савакин деп аталатын портты салуға 1985 жылы Батыс Германияның даму агенттігі Kreditanstalt für Wiederaufbau және DFC қаржыландыруды ұсынды. Нимейри үкіметі порттағы жұмыстарды бірнеше рет кейінге қалдырғаннан кейін, Германия үкіметі қаражатты ауыл шаруашылығы өнімдерін сатып алуға жұмсады. Бірақ жұмыс қайта басталғаннан кейін, Савакин порты 1991 жылдың қаңтарында ашылды және жылына шамамен 1,5 миллион тонна жүк тасымалдауға қабілетті болды.