Кіріспе

Құсқұйрықтар – Dermaptera тобына жататын жәндіктер. Шамамен 2000 түрі 12 туысқа бөлінеді, бұл оларды салыстырмалы түрде кішкентай жәндіктер тобының бірі етеді. Құсқұйрықтардың ерекше белгісі – құрсақ бөлігіндегі қысқыш тәрізді екі жұп тістегі (церки), және қанаттарының құрылысы – жарғақты қанаттары қысқа, көбінесе қолданылмайтын алдыңғы қанаттарының астына бүктеледі, содан да ғылыми атауы "тері қанаттылар" деп қойылған. Кейбір түрлері сүтқоректілерде паразиттік тіршілік етеді және оларға тән қысқыштар болмайды. Құсқұйрықтар Антарктиданы қоспағанда, барлық континенттерде кездеседі. Көбінесе түнде белсенді болады, күндіз ылғалды жарықтарға тығылып, түнде әртүрлі жәндіктермен және өсімдіктермен қоректенеді. Жапырақтарға, гүлдерге және әртүрлі егістерге келтірілген зиян көбінесе құсқұйрықтардың, әсіресе Forficula auricularia түрінің кінәсінен болады. Құсқұйрықтар ересек жәндіктерге айналуға дейін жылына бес рет түледі. Көптеген құсқұйрық түрлері аналық күтімді көрсетеді, бұл жәндіктер арасында сирек кездесетін құбылыс. Ана құсқұйрықтар жұмыртқаларын күтіп, одан кейін нимфалардың екінші түлеуіне дейін оларға қамқорлық жасайды. Нимфалар түлеген кезде, қысқыштардың пішіні сияқты жыныстық ерекшеліктер байқала бастайды. Қазіргі Dermaptera тобы Neodermaptera кіші тобына жатады, ол алғаш рет бор дәуірінде пайда болған. Кейбір құсқұйрықтардың қазба қалдықтары жойылған Archidermaptera немесе Eodermaptera кіші топтарына жатқызылады, біріншісі кеш Triassic кезеңіне, екіншісі орта Jurassic кезеңіне жатады. Dermaptera Polyneoptera ірі тобына жатады және бұл топтың ең ерте бөлінген мүшелерінің бірі болып табылады, оларға періште жәндіктері (Zoraptera) және тасжаландар (Plecoptera) да кіреді, бірақ осы үш топ арасындағы нақты байланыс әлі анықталған жоқ.

Этимология

Дермаптералар деп аталатын бұл түрдің ғылыми атауы грек тілінен шыққан, «дерма» (тері) және «птера» (қанат, көпше түрі – птералар) сөздерінен туындаған. Оны 1773 жылы Шарль Де Гир енгізген. «Earwig» деген жалпы атау көне ағылшын тіліндегі «ēare» (құлақ) және «wicga» (құрт, жәндік) сөздерінен шыққан, яғни «құлақ құрты». Энтомологтар бұл атаудың шығу тегі жәндіктер арасында ерекше және бірегей болып табылатын артқы қанаттардың пішініне сілтеме екенін болжайды, олар жайылғанда адам құлағына ұқсайды. Алайда, бұл атау көбінесе ескі халық әңгімелерімен байланыстырылады, онда құлақ құрттары құлақ арқылы адам миына кіріп, жұмыртқалайды деген сенім болған. Құлақ құрттары қасақана түрде құлақ каналдарына кірмейді, бірақ құлақта құлақ құрты табылғаны туралы жекелеген жағдайлар тіркелген.

Тарату

Құлақ құйрықтары көптеп таралған және оларды Америка мен Еуразияның барлық аймақтарында кездестіруге болады. Жалпы құлақ құйрық 1907 жылы Еуропадан Солтүстік Америкаға әкелінді, бірақ АҚШ-тың оңтүстік және оңтүстік-батыс бөліктерінде көбірек кездеседі. Ол Канаданың солтүстігінде де табылады, онда Оңтүстік Онтарионың ылғалды жерлерінде жас өсімдіктердің жапырақ қойнауларында жасырынады. Дегенмен, Солтүстік Америкада Forficulidae (онда Doru және Forficula кездеседі), Spongiphoridae, Anisolabididae және Labiduridae отбасылары да кездеседі. Суық климатта құлақ құйрықтарының көпшілігі қыста сыртта тіршілік ете алмайды. Оларды орман, дала және бақшалардағы тығыз жарықтарда табуға болады. Шамамен 1800 түрінің ішінде 25-і Солтүстік Америкада, 45-і Еуропада (оның ішінде 7-і Ұлыбританияда), ал 60-ы Австралияда кездеседі. Ең ірі қазіргі түрі – Австралиялық алып құлақ құйрық (Titanolabis colossea), ол шамамен ұзын, ал мүмкін жойылған (2014 жылы жойылған деп жарияланды) Сент-Хелена құлақ құйрығы (Labidura herculeana) жеткен. Құлақ құйрықтарының ерекшелігі – олардың cerci, яғни ішкі жағындағы қыспа тәрізді жұп мүшелері. Еркек құлақ құйрықтарының қыспалары әдетте ұрғашыларына қарағанда көбірек иілген болады. Бұл қыспалар олжаны ұстауға, қорғануға және қанаттарын қысқа тегминаның астына бүгуге қолданылады. Karschiellidae, Pygidicranidae, Diplatyidae, Apachyidae, Anisolabisidae және Labiduridae отбасыларына жататын еркектерде жұп жыныс мүшелері бар, ал қалған топтардағы еркектерде бір жыныс мүшесі болады. Pygidicranidae және Diplatyidae отбасыларында екі пенис те симметриялық, бірақ Karschiellidae отбасында сол жақ пенис айтарлықтай кішірейген. Apachyidae, Anisolabisidae және Labiduridae отбасыларында асимметриялық жұптар бар, олар қолданылмаған кезде сол және оң жақтары қарама-қарсы бағытта орналасады. Ұрғашыларда тек бір ғана жыныс тесігі болады, сондықтан көбейтілу кезінде тек бір ғана жұп жыныс мүшесі қолданылады. Алдыңғы қанаттары – ұшу үшін емес, құрттың элитры сияқты артқы қанаттарын жабуға арналған қысқа, сопақ, былғары тәрізді пластиналар. Көптеген түрлердің алдыңғы қанаттары қысқа және былғары тәрізді, ал артқы қанаттары өте жұқа болады. Дегенмен, бұрынғы Arixeniina және Hemimerina (эпизоидты түрлер, кейде эктопаразиттер саналады) топтарына жататын түрлерде қанаттары жоқ және көзі соқыр, filiform сегментті cerci-ге ие (қазір бұл екеуі де Neodermaptera кіші тобындағы отбасылар ретінде қарастырылады). Артқы қанат – өте жұқа мембрана, ол желкен сияқты кеңейіп, алдыңғы қанаттың астындағы бір нүктеден сәулеленеді. Құлақ құйрықтарының көпшілігінде қанаттары бар және ұша алады, бірақ оларды ұшқан күйінде сирек көруге болады. Бұл қанаттар қанат тамырларының және бүктелу үлгісінің ерекшелігімен сипатталады, ол cerci-ді пайдалануды қажет етеді.

Ішкі

Нейроэндокриндік жүйе жәндіктерге тән. Ми, тамақ ішек астындағы ганглий, үш көкірек ганглийі және алты құрсақ ганглийі болады. Күшті нейрондық байланыстар нейрогемальдық корпустарды мимен және алдыңғы ганглиймен байланыстырады, ал тығыз байланысты медиандық корпус аллатум нейрогемальдық арқалық аrotaға жақын жерде жасөспірімдер гормоны III-ті өндіреді. Құлақ құрттарының ас қорыту жүйесі басқа барлық жәндіктер сияқты, алдыңғы, ортаңғы және артқы ішектен тұрады, бірақ құлақ құрттарында көптеген жәндік түрлерінде ас қорытуға маманданған асқазан қуысы болмайды. Ұзын, жұқа (бөліп шығару) малпигиан түтікшелері ортаңғы және артқы ішектердің қосылған жерінен табылады. Әйелдердің репродуктивті жүйесі жұптасқан жұмыртқалық бездер, бүйірлік жұмыртқа жолдары, сперматека және жыныс камерасынан тұрады. Бүйірлік жолдар жұмыртқалардың денеден шығу жолы, ал сперматека сперма сақталайтын жер. Басқа жәндіктерден айырмашылығы, гонопора, яғни жыныс ашылуы жетінші құрсақ сегментінің артында орналасқан. Жұмыртқалық бездер политрофиялық болып келеді (ауыртпалық жасушалар мен ооциттер жұмыртқалық бездің ұзындығы бойымен кезектесіп орналасады). Кейбір түрлерде осы ұзын жұмыртқалық бездер бүйірлік каналдан бөлінеді, ал басқаларында қысқа жұмыртқалық бездер каналдың айналасында пайда болады. Әрбір жұмыртқаның биіктігі шамамен және ені болады, және олар өздігінен молдап түлейді. Егер анасы неміс қаптар дайын болмай өлсе, неміс қаптар оны жеуі мүмкін. Бес-алты линькадан кейін, неміс қаптар ересектерге айналады. Еркектердің қысқыштары қисық болады, ал әйелдердің қысқыштары тік болып қалады. Олар сондай-ақ табиғи түсін қалыптастырады, ол ашық қоңырдан (көк құлақ құртындағыдай) қараға дейін (сақиналы құлақ құртындағыдай) болуы мүмкін. Қанатты құлақ құрттарының түрлерінде қанаттар осы уақытта дами бастайды. Құлақ құртының алдыңғы қанаттары қаптамалы артқы қанаттарды қорғау үшін склероздалады.

Мінез-құлық

Құлақ құйрықтыларының көпшілігі түнгі өмір салтымен тіршілік етеді және кішкентай жарықтарда, аз мөлшердегі қалдықтарда, түрлі нысандарда, мысалы, қабық және құлаған ағаштарда мекендейді. Кейбір түрлері соқыр болып, үңгірлерде тіршілік етеді, олар Гавай аралдарында және Оңтүстік Африкада кездеседі. Олардың тағамы көбінесе тірі және өлі өсімдіктер мен жануарлардың алуан түрлі материалынан тұрады. Ерекше жағдайларда құлақ құйрықтылары шоғырланып, ауданның үлкен бөлігін жаба алады. 1755 жылдың тамызында олар Ұлыбританиядағы Глостершир графтығының Строуд аймағында, әсіресе "ескі ағаш ғимараттардың жарықтары мен тесіктерінде" көптеп пайда болды, тіпті олар осылай көптеп түсіп, еденді толығымен жауып тастады. 2006 жылы АҚШ-тың шығысындағы Блю-Ридж тауларының жанындағы ормандық үйдің маңында да осындай "қырып салу" оқиғасы болды; ол қыс бойына жалғасып, кем дегенде екі жылға созылды.

Экология

Құлақ құйрықтары көбінесе шөпқоректілер, бірақ кейбіреулері бәсеңқоректі немесе жыртқыштар болып табылады. Кәдімгі құлақ құйрығы – бәсеңқоректі, өсімдіктер мен піскен жемістерді жейді, сонымен қатар бунақденелілерді белсенді түрде аулайды. Бұл түрдің көп бөлігі – қоқыс жегіш, мүмкіндігі болса, шіріген өсімдіктер мен жануарлар қалдықтарымен қоректенеді. Байқалған жемдеріне негізінен өсімдік бітесі, сондай-ақ көк шөлмектер мен жүнді бітелер сияқты ірі жәндіктер жатады. Arixeniina және Hemimerina кіші түрлерінің түрлері әдетте сыртқы паразиттік организмдер деп есептеледі, яғни басқа жануарлардың, көбінесе сүтқоректілердің сыртында тіршілік етеді. Arixeniina, Arixeniidae тұқымдасының Arixenia туысына жататын түрлері Малайзиялық түксіз бульдогты жарғанаттардың (Cheiromeles torquatus) тері қатпарларының тереңінен және гұлақ қуысынан табылады, олар жарғанаттардың денесінен немесе бездік секрецияларынан қоректенеді. Ал Xeniaria туысының түрлері (әлі де Arixeniina кіші түрінің мүшелері) жарғанаттардың ұясындағы гуаномен және мүмкін гуанофильді бунақденелілермен қоректенеді деп саналады. Hemimerina құрамына ұзын құйрықты қапшықты тышқандардың ұясында кездесетін Araeomerus және алып Cricetomys тышқандарында кездесетін Hemimerus жатады. Құлақ құйрықтары көбінесе түнгі өмір салтымен өтеді және күндіз кішкентай, қараңғы және көбінесе ылғалды жерлерде жасырынады. Оларды әдетте үй қабырғаларында және төбелерінде көруге болады. Осы кезде құлақ құйрықтарымен байланыс жасағанда, қорғаныс мақсатында еркін құлау болады, содан кейін жақын жердегі жарыққа немесе қуысқа қашуға тырысады.

Жыртқыш және паразиттер

Құстар құлаққаптарды жиі жейді, және көптеген басқа жәндіктер сияқты, олар жәндіктермен қоректенетін сүтқоректілер, қосмекенділер, кесірткелер, жүзқұйрықтар, қаскыр жәндіктер және кенелердің де жемі болады. Еуропалық табиғат зерттеушілері жарғанаттардың құлаққаптарды аулайтынын байқаған. Тахинид шыбынының тағы бір түрі және құлаққаптардың паразиті Ocytata pallipes биологиялық бақылау агенті ретінде де үміт береді. Көбінесе кездесетін жыртқыш ара, сары жакет (Vespula maculifrons), құлаққаптар көп болғанда оларды жейді. Mermis nigrescens деп аталатын кішкентай дөңгелек құрт, құлаққаптар өсімдік қалдықтарымен бірге дөңгелек құрт жұмыртқаларын жеген кезде оларды паразиттік қылуы белгілі. Құлаққаптарда Laboulbeniales орденінен кем дегенде 26 түрлі паразиттік саңырауқұлақ табылды. Жұмыртқалар мен нимфаларды басқа құлаққаптар да жейді. Histiostoma polypori (Histiostomatidae, Astigmata) түріндегі тироглифоидты кенелер, кейде өте көп мөлшерде, әдеттегі құлаққаптарда байқалады; алайда, бұл кенелер құлаққаптың денесімен қоректенеді, тірі құлаққапты тасымалдамайды. Гипполит Лукас еуропалық құлаққаптарда қызыл акариналық кенелерді байқаған.

Эволюция

Дермаптераның қазба деректері Англия мен Австралияда Триастың соңғы және Юраның алғашқы кезеңдерінде басталады, және жойылған Archidermaptera субтартымының шамамен 70 мысалынан тұрады. Неонтологтар қазіргі құлақ құлақтарына тән деп санайтын кейбір белгілер ең ертедегі қазбаларда табылмайды, бірақ ересектерде бес сегментті тарси (аяқтың соңғы сегменті), жақсы дамыған жұмыртқа салатын мүшелер, тамырлы тегмина (алдыңғы қанаттары) және ұзын сегментті серцилер болған; шындығында, қысқыштар бүгінгідей иілмейтін және қолданылмаған болар еді. Дермаптераның теориялық түпкі тобы – Протелитроптералар, олар қазіргі Блаттодеяға (тарақандарға) ұқсас, қанаттары қоршау сияқты және үлкен, әртүрлі анальдық желдеткіштері бар, Солтүстік Америка, Еуропа және Австралияның Перм кезеңінен белгілі. Дермаптералар Протелитроптералардан пайда болған Триас кезеңінен ешқандай қазба қалдықтары табылған жоқ. Дермаптераның ең жақын туыстары ретінде ең көп ұсынылатын жәндіктердің бірі – 1963 жылы Джайлз ұсынған Нотоптера. Дегенмен, басқа авторлар оларды Фасматодея, Эмбиоптера, Плекоптера және Диктиоптерамен байланыстыратын аргументтер келтірген. 2018 жылғы филогенетикалық талдау олардың ең жақын туыстары Zoraptera отрядының періште жәндіктері екенін, бұл жоғары деңгейде қолдау тапқан. Archidermaptera қалған құлақ құлақтары тобының – жойылған Eodermaptera және тірі Neodermaptera (= бұрынғы Forficulina, Hemimerina және Arixeniina) субтартымдарының туысы деп саналады. Жойылған субтартымдарда бес сегментті тарсилер (Neodermaptera-дағы үш сегменттен өзгеше) және сегменттелмеген серцилер бар. Hemimeridae және Arixeniidae отрядтарының қазбалары белгілі емес. Hemimeridae отрядының түрлері бір кезде Diploglassata, Dermodermaptera немесе Hemimerina деп аталатын өздерінің жекелеген отрядтарында болған. Басқа эпизоидтық түрлер сияқты, олардың қазба деректері жоқ, бірақ олар, мүмкін, жаңа үшіншілік кезеңнен ертерек болмауы мүмкін. Бұл - антенналардың табандарына жақын алдыңғы қабықшаға бекітілген. Бұл ерекшеліктер басқа жәндіктерде табылған жоқ. Әр антенна үшін антеннаның ортасындағы алдыңғы қабықшаға жалғасқан ампуладан тұратын тәуелсіз мүше бар және ішкі жағында қақпақты остийі бар жұқа қабырғалы қалта құрайды. Олар қанды бұлшықет арқылы емес, серпімді тіндер арқылы айдайды.

Адамдармен қарым-қатынасы

Құлақшаңдар кең таралған және әлемнің көптеген аймақтарында кездеседі. Олардың адамдар мен басқа жануарларға ауру жұқтыратынына ешқандай дәлел жоқ. Олардың қысқыштары қауіпті деп есептеледі, бірақ шындығында, тіпті еркектердің қисық қысқыштары да адамдарға аз немесе ешқандай зиян тигізбейді. Құлақшаңдардың адамдардың құлағына кіріп алуы сирек кездеседі, және олар адам денесінің ішіне немесе миына жұмыртқа салуы туралы айтылатын мәлімдемелер негіссіз. Құлақшаңдардың егістерге зиянды ма әлде пайдалы ма деген пікірталас бар, себебі олар жапырақтарды да, жапырақтарды жейтін жәндіктерді де (мысалы, құмырсқалар) жейді, бірақ айтарлықтай зиян келтіру үшін үлкен популяция қажет. Құлақшаңдар әртүрлі өсімдіктерді, соның ішінде жапырақтар мен гүл жапырақтарын жейді. Олар жеміс-жидек және көкөніс егістеріне экономикалық залал келтіруі мүмкін. Мысалы, Германияда гүлдерге, хмелге, қызыл малинаға және жүгеріге зиян келтіреді. Францияның оңтүстігінде құлақшаңдар шабдалы мен өріктерге жем жеп, пісіп-жетілген өсімдіктерге шабуыл жасап, диаметрі дөңгелек тәрізді тістеу іздерін қалдырады.