Кіріспе
Балғамен үрленетін қазық түрі. Шотландияның кішкентай қазығы – Колин Росс және басқа да көптеген адамдар жасаған, аспаптың бұрынғы дизайнынан бейімделген, балғамен үрленетін қазық. Шотландияның Ұлттық мұражайында сақталған 1757 жылғы Монтгомеридің ауыздан үрленетін кішкентай қазықтары сияқты, осыған ұқсас тарихи аспаптардың балғамен үрленетін мысалдары да бар. Кейбір аспаптар тарихи мысалдардың тікелей көшірмелері ретінде жасалып жатыр, бірақ көбінесе қазіргі заманғы аспаптар ескі үлгілерге тікелей ұқсамайды; қазіргі заманғы аспап әдетте үлкенірек және төменгі ырғақты болады. Қазіргі заманғы аспапқа әкелген жаңалықтар, әсіресе қамыстың дизайны, негізінен Нортумбрияның кішкентай қазықтарынан алынған. Кішкентай қазықтардың тарихы 15 ғасырға дейін жетеді, бірақ қазіргі түрінде ол, әдетте, ең жас қазық болып саналады және кең танымалдылыққа ие, бұл түрі 1980-жылдардың басынан бері ғана бар.
The Scottish smallpipe is a bellows blown bagpipe re developed by Colin Ross and many others, adapted from an earlier design of the instrument. There are surviving bellows blown examples of similar historical instruments as well as the mouth blown Montgomery smallpipes, dated 1757, which are held in the National Museum of Scotland. Some instruments are being built as direct copies of historical examples, but few modern instruments are directly modelled on older examples; the modern instrument is typically larger and lower pitched. The innovations leading to the modern instrument, in particular the design of the reeds, were largely taken from the Northumbrian smallpipes. Although there is evidence of small pipes dating back to 15th century, in its current form it is perhaps the youngest bagpipe with widespread popularity, having only existed in this form since the early 1980s.
Сипаттамалары
Шотландтық кішкентай сырнайлары Нортумбриялық кішкентай сырнайларынан ашық ұшталған сырнайымен және көбінесе кілттердің болмауымен ерекшеленеді. Бұл сырнайдың дыбысы стаккато емес, үздіксіз болып келеді, ал диапазоны тек тоғыз нотадан тұрады, ал 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басындағы Нортумбриялық сырнайларының диапазоны октава мен сегізінші нотадан тұрады. Аспап цилиндрлі тесігі бар сырнайға ие, көбінесе A тонында реттеледі; D, C, B-flat және G тонындағы сырнайлар да жиі кездеседі. Цилиндрлі тесігі болғандықтан, сырнай бірдей мөлшердегі конустық тесігі бар сырнайдан октава төмен дыбыстайды, мысалы, шекаралық сырнайлар сияқты. Шотландтық кішкентай сырнайының негізгі гаммасы Таулы және шекаралық сырнайлардың Миксолид гаммасына сәйкес келеді: гаммадағы 7-ші (жетекші) нота төмендетіледі, яғни A сырнайы үшін төменгі және жоғарғы G ноталары табиғи, өткір емес (A мажор гаммасындағыдай). Шотландтық кішкентай сырнайлары көбінесе Таулы сырнайлар сияқты саусақтармен ойнауға реттеледі (кейде «жартылай жабық» деп аталады), бірақ оларды «жабық» саусақтармен ойнауға да реттеуге болады (Нортумбриялық кішкентай сырнайларында қолданылатын «жабық» жүйеге өте ұқсас), мұнда әр нотаны ойнау үшін тек бір саусақ көтеріледі, Нортумбриялық жүйеден айырмашылығы – сырнайдағы тоникалық тесік жабық күйде қалады (тек төменгі жетекші нотаны ойнағанда ғана). Шотландтық кішкентай сырнайлары көбінесе Нортумбриялық және шекаралық сырнайлар сияқты үрлемелі болып табылады. Үрлемелі сырнайлардың артықшылықтары, мысалы, күйдің тұрақтылығы (қамыстың үстінен өтетін ауаның ылғалдылығы мен температурасының аз өзгеруіне байланысты) және ойнаған кезде ән салу немесе сөйлесу мүмкіндігі оларды ең танымал нұсқаға айналдырады, бірақ ауызбен үрленген кішкентай сырнайлар да жиі кездеседі. Сырнай көбінесе кілтсіз болады, бірақ кейде кілттер қосылады, көбінесе жоғары B, G-диез, F табиғи және C табиғи, диапазонды кеңейту және/немесе кездейсоқ ноталарға қол жеткізу үшін. C нотасын ойнау үшін сырнайдың артқы жағына екінші бағай тесігі де қосылуы мүмкін. Принцип бойынша, қазіргі Нортумбриялық кішкентай сырнайларындағыдай көптеген кілттерді қосуға болады, бірақ 3 кілттен артық жиынтығы бар өте аз. Аспапқа арналған көптеген музыкалық шығармалар оның кілтсіз диапазонының тоғыз нотасын ғана пайдаланады. Дрондар, әдетте үш санында, бір ортақ тіреуге орнатылады және әдетте екі үлгіде реттеледі. A тонындағы сырнайлар үшін тенор дроны сырнайдың төменгі «A» тонына (тоника), ал бас дроны осыдан бір октава төменгі «A» тонына реттеледі. Сонымен қатар, доминантты дрон да болуы мүмкін – бұл бас дроннан квинта жоғары реттелген баритон немесе тенор дроннан квинта жоғары реттелген альт дроны болуы мүмкін. 4-ші нотада ойналатын пьесалар үшін (яғни A сырнайында D нотасында), доминантты дронды өшіруге немесе сырнайдағы төртінші нотаға қайта реттеуге болады. Көптеген өндірушілер альт емес, баритон дронын ұнатады, бірақ кейбіреулері тек бас және тенорды қолданады. Кейбір өндірушілер A және D сырнайларымен үйлесімді дрондарды жасады, сондықтан бір аспапты екі сырнаймен де қолдануға болады. Мысалы, бас, баритон, тенор және альт стилі, мынадағыдай: Ұзын күйлендіру сырғанағымен немесе күйлендіру моншақтарын қосу арқылы (Нортумбриялық кішкентай сырнайлардың дрондарына кеңінен қолданылады), дрондарды бір немесе екі тон жоғары қайта күйлеу оңай. Бұл дронды күйлеудің кеңейтілген мүмкіндіктерін береді, яғни пьесаларды A Миксолид, D мажор, B минор тондары мен G тонында төмендету арқылы ойнауға болады. Ұзын күйлендіру сырғанағын A және D дрондарын G және C дрондарына (немесе керісінше) түрлендіру үшін де пайдалануға болады, яғни бір дрон жиынтығын D, C, A және G сырнайларымен ойнатуға болады.
Тарих
Бастапқыда Шотландиядағы алғашқы құжатталған қазықтардың бірі, шекаралық құбырлармен бірге, шағын құбырлар Шотландияның төмендік аймақтарында Абердинге дейін солтүстікке қарай танымал болды. Дәлелдер олардың 15 ғасырдан бері қолданылғанын көрсетеді (Гайленд құбырларын 15 ғасырдан бастап ғана ирландтық «соғыс құбырларынан» анық ажыратылатын түрде құжаттауға болады), олар соттар мен қамалдарда билеу мен ойын-сауық үшін пайдаланылды, кейіннен 19 ғасырдың басына дейін қалалық құбыршылар мен қалалық әншілер арасында танымал болды. Қалалық құбыршылардың жоғалуы олардың тарихтан жойылуына әкелді. Торлармен үрленетін болғандықтан, олар ұзақ уақыт бойы ойнауға ыңғайлы болды. Торлармен үрленетін шағын құбырлардың Англия және Еуропа арқылы Шотландияға келгеніне сенімді. Осыған байланысты мысалдар 15 ғасырдан бастап көптеген суреттерде, мүсіндерде және картиналарда сақталған, ал Еуропада – 12 ғасырдан бастап. Коллинсонның қазықтар тарихында тарихи шотландтық шағын құбырлар туралы пікірталас бар. Хью Чиптің «Қазықтар: Ұлттық жинақ» кітабынан сенімді зерттеулер мен ақпарат алуға болады. Шағын және шекаралық құбырлардың үздіксіз ойнау дәстүрі үзілгендіктен, оларға нақты, анық ойнау стилін жатқызу мүмкін емес. Алайда, осы құбырларға арналған музыканың сақталған қолжазба жинақтарының (әсіресе Диксон, Пикок және Ридделлдің) мәліметтеріне сәйкес, олардың стилі Highland музыкасында басымдық құратын стильдік граценоттардан өзгеше, вариациялар, жүгірулер және арпеджиолар негізінде құрылған. Шағын құбырлар Highland құбыршыларының арасында өте танымал, олардың көпшілігі оларды немесе шекаралық құбырлар жиынтығын үй ішінде ойнауға қолайлы екінші аспап ретінде пайдаланады және Highland дәстүріне сәйкес ойнайды. Ол Highland практикасының музыкалық жағынан қанағаттандырмайтын әншісін, Highland құбыршылары үшін салыстырмалы түрде тыныш репетициялық аспап ретінде біршама ығыстырғанмен, ол музыкалық сессияларда кеңінен қолданылады, Highland және төмендік (шекаралық) репертуарларын орындайды. Шотландиялық шағын құбырлар – Highland құбыршыларына скрипкашылармен, флейташылармен және басқа да аспаптармен музыкалық сессияларға қатысуға, сондай-ақ әншілерге сүйемелдеуге мүмкіндік берген алғашқы кең қолжетімді аспап. Көшбасшы орындаушылар: Хамиш Мур, Иэн МакИннес, Аллан МакДональд, Гэри Уэст, Фред Моррисон, Фин Мур, Бриде Чеймбел, Майкл Родди, Каллум Армстронг, Росс Эйнсли, Гордон Муни, ЭДЖ Джонс, Айлис Сазерленд, Гленн Кулен, Барри Шиарс, сондай-ақ қайтыс болған Мартин Беннет.