Кіріспе
Шотланд қазық сырнайының түрі
Шекаралық сырнайлар – Шотландияның Жоғары таулы аймағының қазық сырнайымен байланысты сырнайлардың бір түрі. Оны шотландтық кішкентай сырнаймен шатастыру мүмкін, бірақ ол мүлдем басқа және әлдеқайда көне аспап. Қазіргі заманғы Шекаралық сырнайлардың көпшілігі ұқсас тарихи аспаптардың үлгісімен жасалған болса да, қазіргі шотландтық кішкентай сырнайлар – тарихи аспаптардан шабыттанған, бірақ құрылысы негізінен Нортумбрияның кішкентай сырнайларына негізделген заманауи қайта ойлап табу. Атауы, қазіргі заманда қолданылатын, бұл аспаптың бұрын кең таралған Ағылшын-шотланд шекаралық аймағына сілтеме жасайды, сондықтан көптеген қалаларда сырнайшылар болған. Дегенмен, бұл аспап одан да кеңірек таралған; ол Абердинширдің солтүстігінде, шекарадан оңтүстікке қарай Нортумберлендте және Англияның солтүстігіндегі басқа да жерлерде кездесетін. Шындығында, 17 ғасырдың соңына қарай жасалған кейбір картиналарда, мысалы, Англияның оңтүстік-шығысынан шыққан Эгберт ван Хемскерктің тавернадағы суретінде музыканттар осындай аспаптарда ойнап жатқаны көрсетілген. Бұл аспапқа басқа да атаулар берілген: Шотландияда – Lowland pipes және reel pipes, ал Нортумберленд пен Даремде – half long pipes. Дегенмен, «reel pipes» термині тарихи тұрғыдан Хайленд сырнайларына ұқсас, бірақ негізінен үй ішінде пайдалануға арналған аспаптарды білдіреді. Бұл аспап 18 ғасырда кеңінен таралған болса, 19 ғасырдың соңына қарай оны ойнау тоқтатылды. 1920 жылдары солтүстік-шығыс Англияда оны қайта жаңғыртуға тырысылды және Ньюкасл Корольдік грамматикалық мектебі, Дурхам университетінің әскери-оқу корпусы (OTC) және Нортумберленд скауттары үшін жаңа аспаптар жасалды. Қазіргі кезде «жарты ұзын сырнайлар» термині осы кезеңнен сақталған Нортумберлендтік үлгілерді атау үшін қолданылады. Олар 18 ғасырдағы Мукл Джок Милбернге тиесілі болған және қазір Морпет Чантри сырнай мұражайында сақталып тұрған жиынтықтың үлгісімен жасалған, бірақ оларға басқаша құбыр конфигурациясы берілген.
Сипаттама
Құралда мелодияны ойнайтын сырнай, тұрақты, өзгермейтін гармонияны ойнайтын дрон, дрон мен сырнайды іске қосуға ауа сақтайтын қап және қапқа ауа беруге арналған алқаптар жиынтығы болады. 1859 жыл шамасында Нортумберлендте түсірілген ертедегі фотосурет құралды жақсы көрсетеді.
Әнші
Құрал конус тәрізді тесілген сырнайға ие, бұл шотландтың цилиндр тәрізді тесілген сырнайынан өзгеше. Қазіргі заманғы аспаптар шотланд сырнайынан күштірақ, бірақ Ұлы Таулы сырнайынан әлсіз; олар скрипка сияқты ішекті аспаптармен үйлесімді жақсы ойнайды. Сырнайда бас бармақ тесігі және жеті саусақ тесігі бар. Сырнайдың диапазоны тоғыз нотадан тұрады, G-ден a-ға дейін, бірақ кейбір сырнайларда b, c' және c#' ноталарын "қысып" және үрлеп алу арқылы алуға болады. Хайленд сырнайларындағыдай, негізгі гамма А-да миксолидиялық гамма болып табылады. Кейбір сырнайлар хроматикалық ноталарды ойната алады, ал кейбір ескі әуендер, мысалы, Bold Wilkinson немесе Wat ye what I got late yestreen, кейде дорийлік гамма да қолданылған болуы мүмкін, бұл миксолидиялық гамманың мажор үштігінің орнына минор үштігін қажет етеді. Мұны саусақтарды кесіп ойнау немесе жартылай тесік жасау арқылы іске асыруға болады. Пит Стюарт G мажор әуендерінің болуы, G-ден a-ға дейінгі тоғыз ноталық диапазон Border сырнайларының бұрын C-ді емес, C-ді табиғи дыбыстатқанын көрсетеді; C# дыбысын шығару үшін саусақтарды кесіп ойнау қажет болар еді. Кейбір аспаптар A емес, басқа тондарда, әдетте B♭ немесе G тонында жасалады.
Ұшқыштар
Құралда түтікшеге енгізілген үш цилиндрлі тесікшелі домбыра бар, олар әдетте A, a, e' немесе A, a, a ноталарымен келісілген. Ұлы Таулы сыбызғысында әр домбыра жеке қорада орналасқан. А, е, а ноталары 20 ғасырдың басында жартылай ұзын сыбызғыларда қолданылған, және сирек болса да, қазір осы ноталармен жиынтықтар қайтадан жасала бастады.
Қап және балға
Қап ойыншының аузынан шыққан тыныспен толтырылмайды, оның орнына ойыншының оң қолына байланған балғалар жиынтығы арқылы құрғақ ауамен толтырылады. Бұл қамысты құрғақ ұстауға көмектеседі, аспаптың дұрыс күйде болуын қамтамасыз етеді, сондай-ақ қамыстың қызмет ету мерзімін ұзартады.
Шекаралық құбырлар репертуары
Аспап үшін ерекше музыкалық мұра бар – осы әуендердің көптегені 19-шы ғасырдың ортасында шекаралық сырнайлар (Border pipes) ойнау тоқтағаннан кейін скрипка мен Нортумбрияның кішкентай сырнайларының (Northumbrian smallpipes) репертуарында сақталды. Ал қалғандары 18-ші және 19-шы ғасырлардағы қолжазба көздерінде кездеседі.
Стилистік ерекшеліктері
Бұл әуендер скрипка, Нортумбрия және Хайленд сырнайлары үшін жазылған музыкадан ерекшеленетін бірнеше белгілерді көрсетеді. Әдетте миксолидийлік болатын тоғыз ноталық модальдық гамма, субтоникадан жоғарғы тоникаға дейінгі диапазонымен, оларды көптеген скрипка және кішкентай сырнай әуендерінен анық ажыратады. Атап айтқанда, скрипкада орындау қиынға түсетін таза кварталық интервал осы әуендерде жиі кездеседі. Скрипка әуендерінің диапазоны көбінесе кеңірек, ал ескі кішкентай сырнай әуендерінің тоникадан октаваға дейінгі сегіз ноталық диапазоны бар. Бір қиындық – Шотландияда скрипкада ойналатын, бірақ «сырнай стилінде» жазылған әуендердің ұзақ дәстүрі, көбінесе дронды имитациялау үшін ішектер қайтадан реттеледі; осы үлгілердің 18 ғасырға жататын мысалдары шекаралық сырнайларға жақсы сәйкес келеді және осы аспапты имитациялау мақсатымен жазылған болуы мүмкін. Сонымен қатар, шекаралық сырнайлар мен Ұлы Таулы сырнайлардың музыкасы арасындағы маңызды айырмашылық – ескі шекаралық сырнай музыкасындағы көптеген мелодиялық фигуралар кең интервалдардың орнына қадамдық немесе третьялық қозғалыспен жүреді және Ұлы Таулы сырнай әуендерінде жиі кездесетін көптеген қайталама ноталардан мүлдем құрыла қоймайды. Бұл, Ұлы Таулы сырнайларға қарағанда, шекаралық сырнай музыкасына Ұлы Таулы сырнай музыкасына тән күрделі әшекейлердің қажеті болмағанын және олар жиі қолданылмағанын көрсетеді. Скеннің қолжазбасындағы нақты аталып көрсетілген төрт сырнай әуені күрделі жазылған әшекейлерді және Диксон әуендеріне қарағанда әлдеқайда көп қайталама ноталарды қамтиды, сондықтан 18 ғасырда орындау стилі әр түрлі болған деген қорытынды жасауға болады. Диксон әуендері сияқты шекаралық музыка үшін музыкалық тұрғыдан дұрыс ойнау стилін қайта құруға жасалған қазіргі заманғы әрекеттер өте сәтті болды және бірнеше беделді сырнайшылар осындай стильде ойнайды. Олар қарапайым әшекейлермен сипатталады, олар көбінесе ырғақты баса көрсету үшін немесе қайталама ноталарды бөлу үшін сирек қолданылады.
Шекаралық музыкадан тыс шекаралық құбырлар
Шекара дудуктарын музыка орындауға қолайлы аспап іздеген көптеген дудукшылар тобы қолданды. Бұл тек Шотландия шекарасының музыкасын орындайтын музыканттарға ғана қатысты емес. Мысалы, Кейп-Бретон және Новая Шотландияда бұл аспапты тау дудукшылары скрипкалармен және басқа да жұмсақ дыбысты аспаптармен бірге қолданады. Қазіргі заманғы дудук жақында ғана қайта жаңғырылып келе жатқандықтан, ойнау стилі туралы пікірлер әлі де дамуда және табиғи түрде орындалатын музыка жанрына байланысты.
Музыкалық қоғамдар
1982 жылы құрылған "Lowland and Border Pipers' Society" аспапты және оның музыкасын қайта жаңғыртуға зор үлес қосты. Солтүстік-шығыста Нортумбриялық құбыршылар қоғамы шекаралық құбырлар мен Нортумбриялық кішкентай құбырлар үшін де ұқсас рөл атқарды. Қазір бұл аспап қайтадан кеңінен таралды, ал аспаптың бастапқы шекаралық репертуары, әсіресе Диксонның пьесалары, жақсырақ танылуда.