Кіріспе

Галисия және Солтүстік Португалияның дәстүрлі сыбызғысы Галисиялық гаита (, Gaita galega, lang es) – Галисия мен Солтүстік Португалияның дәстүрлі аспабы. "Гайта" сөзі Солтүстік Испанияда "сыбызғы" деген жалпы атау ретінде қолданылады, бірақ Испания мен Португалияның оңтүстігінде аймаққа қарай мүйіз, флейта немесе гобой сияқты түрлі аспаптарды білдіреді.

Этимология

Гайта атауының шығу тегі туралы көптеген ұсыныстар бар. Ол Шығыс Еуропаның гайда, гайда және словак гайди (тек көпше түрінде қолданылады) сияқты сыбызғыларының атауларымен салыстырылған. Тіл білімі маманы Жоан Короминес гаита сөзі гот тіліндегі "ешкі" деген мағынаны білдіретін гаит немесе гата сөзінен шыққан болуы мүмкін деп санайды, себебі гаитаның ыңыршағы толық ешкі терісінен жасалады. Готика тілі Испанияда 5-шы ғасырдан 8-шы ғасырға дейін, яғни ел вестготтардың билігінде болған кезде қолданылған. Вестготтар Солтүстік-Шығыс Еуропадан шыққан.

Құрал

Галисиялық гаита конустық үрлеме және екінші октавасы бар бас дроннан (ронко) тұрады. Онда тоника мен доминант ноталарын ойнайтын бір немесе екі қосымша дрон болуы мүмкін. Дәстүрлі үш тональность: D (gaita grileira, әдеби аудармасы – "жыртқыш гаита"), C (gaita redonda) және B♭ (gaita tumbal). Бұл аспаптарды ойнайтын Галисиялық аспаптар тобы соңғы жылдары кең танымал болды. Бірдей тональностьтағы екі гаитамен жақын гармонияны (үшінші және алтыншы интервалдар) орындау – Галисиялық гаитаның ерекше стилі. Гаита немесе қамыс сыбызғысы орта ғасырларда, 9 ғасырда-ақ танымал болған, бірақ 16 ғасырдан бастап 19 ғасырдағы қайта жаңғыруға дейін танымалдылығы төмендеді. 20 ғасырдың ортасында Франко диктатурасы оны үгіт-насихат мақсатында пайдалануға тырысқанда тағы бір құлдырау орын алды. Содан кейін, шамамен 1970 жылдары, тамырларға оралу қайта жаңғыруға әкелді. Халықтық музыканың қайта өрлеуі 1990 жылдардың соңында Галисиялық Карлос Нунестің ("A Irmandade Das Estrelas") танымал альбомдарының жарық көргенімен жетегіне жетті. Гаита Галисиялықтардың АҚШ және Латын Америкасына жапсары көші-қонымен бірге танымал бола бастады. Нью-Йорк қаласынан Аргентинаның Буэнос-Айрес қаласына дейінгі маңызды қалалар мен астаналарда Галисиялық орталықтардың (Centro Galego / Casa Galicia) негізі қаланды. Дәстүрлі қолданылуына жеке орындаулар, сондай-ақ тамборил (ішек перделі табиғи терілі ағаш барабан) және бас барабан (бомбо) қосылған орындаулар жатады.

Сипаттама

Ойыншы қапты аузымен, кері клапанмен жабдықталған түтік арқылы үрлейді. Ауа сол қолмен қаптың ішіндегі қысымды басқару арқылы домбыраға (chanter) жіберіледі. Домбыра қос қамыспен, шомыртқа немесе гобой сияқты, және алдыңғы жағында жеті саусақ тесігі бар конус тәрізді болады. Бас дрон (ронко немесе ронкон) ойнаушының сол иығында орналасқан және домбыраның негізгі нотасынан екі октава төмен дыбыстайды; оның бір қамысы бар. Кейбір қаптарда екіге дейін қосымша дрон болады, оның ішінде ронкильо немесе ронкилья, ол қаптан шығып, ронкодан бір октава жоғары, немесе кішкентай чильоннан дыбыс шығарады. Бұл екі қосымша дрон ойнаушының оң қолының жанында орналасқан. Саусақ тесіктерінің үшi сол қолға, төртеуі оң қолға арналған, сондай-ақ сол қолдың басымен жабатын артқы жақтағы бір тесік бар. Домбыраның тоникалық нотасы алты тесік пен басымен жабылған тесік арқылы ойналады. Төменнен бастап (Галициялық саусақтардың схемасы бойынша) тесіктерді біртіндеп ашу арқылы диатоникалық гамма құрылады. Кросс-фингринг және жартылай тесіктер сияқты техникаларды қолдану арқылы хроматикалық гамма жасауға болады. Қапқа қосымша қысым жасау арқылы қамыс екінші октавада ойнатылуы мүмкін, осылайша тоникадан жоғарғы нотаға дейін октава мен жарты гамма диапазоны алынады. Сондай-ақ, дыбыс тесігін оң қолыңыздың кішкентай саусағымен жабуға болады, соның арқасында тоникадан жарты тон төмен дыбыс шығады.

Әндер

Гаитаны қолданатын күйлер әдетте ән болып табылады, онда дауыс аспаптармен бірге немесе олармен кезектесіп орындалады. Ең көп таралған түрі – муиньейра, шалқыған 6/8 ырғағы. Басқа 6/8 Галисия күйлері әртүрлі темптерді қолданады; оларға карбалеса, рибейрана, редонда, шутейра және контрапасо жатады. Альборада (музыка), әдетте аспаптық күй, көбінесе 2/4, кейде 3/4 тактіден тұрады және төмен қарай айналатын фразалар тізбегімен сипатталады. Ол күндізгі тойларды бастау үшін қолданылады және күн шығарда ойналады. Фолиада – қуанышты 3/4 тактідегі жота стиліндегі ән, көбінесе ромарияларда (жергілікті киелі орындардағы халық жиындарында) орындалады.