Кіріспе

Платонның Сократ диалогы «Симпозиум» – Платонның Сократ диалогы, б.з.б. 385 – 370 жылдар аралығында жазылған. Онда атақты афиналықтардың бір топтық тойда импровизациялық сөздерден өткен достық жарысы бейнеленген. Бұл топқа философ Сократ, генерал және мемлекет қайраткері Алькибиад, сондай-ақ комедия драматургі Аристофан кіреді. Мадақтаулар махаббат және жыныстық құдай Эростың құрметіне айтылады. «Симпозиумда» Эрос эротикалық ғашық ретінде де, сонымен қатар батылдық, ерлік, ұлы істер мен еңбектерге шабыттандыратын, адамның өлімнен қорқуын жеңе алатын күш ретінде де танылады. Ол жер бетіндегі бастауын асып, рухани биіктерге жетеді. Махаббат ұғымының осылай биіктеп көтерілуі, кейбір ең шектен тыс мағыналардың әзіл немесе фарс ретінде түсіндірілуі мүмкін бе деген сұрақ тудырады. Эрос көбінесе «сүйіспеншілік» деп аударылады, бірақ ағылшын тіліндегі бұл сөздің өзінде түрлі мағыналар мен екіұштылықтар бар, ол ежелгі Афинаның Эросын түсінуді қиындатады. Бұл диалог Платонның маңызды еңбектерінің бірі болып саналады және философиялық мазмұнымен де, әдеби сапасымен де жоғары бағаланады. Кейіпкерлердің кейбіреуі тарихи тұлғалар, бірақ бұл тарихи оқиғалар туралы баяндама емес. Олардың Платонның туындылары екеніне күмән келтіруге ешқандай негіз жоқ. Оқырман Платонның тарихи деректерге бағынбағанын түсініп, «Симпозиумды» оқып, автор Платонның неліктен оқиғаны осылай құрастырғанын, сондай-ақ оның әртүрлі аспектілерін – композициясын, кейіпкерлерін, тақырыбын және т.б. қамту мағынасын аныштауға тырысуы керек.

Орындық және тарихи контекст

Симпозиумда бейнеленген оқиға – симпозиумға келген ер адамдар тобының қатысқан тойы, бұл ежелгі Грецияда тамақтан кейін өткізілетін тойдың дәстүрлі бөлігі еді, онда ләззат үшін ішімдік ішіп, музыка, би, өлең айту немесе әңгімелесумен бірге болатын. Оқиға орнының ерекшелігі, қатысушылар шарап ішетінін білдіреді, яғни ер адамдар басқа жерде немесе сарымасқанда айтпайтын сөздерді айтуы мүмкін. Олар ашық әңгімелесуі, көбірек тәуекелге баруы немесе мақтанға салынуы мүмкін, тіпті ерекше шынайы және құнды сөздер айтуға шабыттанған болуы мүмкін. Әрине, бұл Сократқа қатысты емес, өйткені Алкивиад өз сөзінде «ешкім Сократты мас көрген емес» дейді (С. Гилл, 61-бет). Бұл Сократтың осы мәселеге жеке құрметпен қарастыратынын көрсетеді, бұл кітаптың басқа бөлімдерінде де анық байқалады, мысалы, өзі мен Мантинеялық Диотима арасындағы әңгімесінде. Эриксимах ер адамдарға кезек-кезек Махаббатқа (Эросқа) мадақтау айтуды ұсынды. Басқа қатысушылар осы ұсынысқа құлық көрсетсе де, Сократ мұндай мақтауға қатысудан бас тартып, тақырыпқа өзгеше көзқарас танытады. Той Афинадағы трагедияшы Агатонның үйінде өтеді. Бұл туынды б.з.д. 385 жылдан бұрын жазылмағаны және онда айтылған той б.з.д. 416 жылы болған, сол жылы Агатон мәтінде еске алынған драмалық жеңіске жеткен. Алкивиад басшысы болған Сиракузаға жасалған апатты жорық келесі жылы өтті, содан кейін Алкивиад Афинаның өміріне қас жау Спартаға қашып кетті.

Фреймдік оқиға

Сократтың ынталы ізбасары Фалерумдық Аполлодор симпозиум оқиғасын аты-жөні белгісіз досына баяндайды, бұл оқиғаны ол Глауконға кеше үйіне қайтар жолда айтып берген еді. Бұл мереке ақын Агатонның б.з.б. 416 жылы Дионисияда өткен драмалық сайыстағы алғашқы жеңісін тойлау үшін ұйымдастырылған. Аполлодор оқиғаға бала кезінде қатыспағанымен, оны Аристодемнен естіп, Сократпен болған оқиғаны растады. Аполлодордың айтуынша, Агатонның үйінде өткен тойда Агатон қатысушылардың әрқайсысына грек құдайы Эросты мақтаумен сөз сөйлеуді ұсынды. Эрос ұят арқылы нұсқау береді; мысалы, ғашықты сүйіктісінің құрметіне ие болу үшін, соғыс алаңында батылдық көрсетуге шақырады, себебі сүйіктісінің алдында арсыздық жасағанын көруден артық ұятты жағдай жоқ. Ғашықтар кейде сүйіктілері үшін өмірін құрбан етеді. Мұны дәлелдеу үшін ол мифтік кейіпкерлер мен ғашықтар туралы айтады. Патроклдың сүйіктісі Ахилл болғанымен, ол сүйіктісінің құрметін қорғау үшін өзін құрбан етті, ал Алкестис күйеуі Адмет үшін өлуге дайын болды. Федр өзінің қысқа сөзін аяқтағанда, махаббаттың ең ежелгі құдайлардың бірі, ең құрметтісі және адамдарға ар-ұяқ пен бақытқа қол жеткізуге көмектесетін ең күштісі екенін қайталайды, сондай-ақ махаббат үшін өзінен айырудың құдайлар тарапынан сыйлыққа ие болатынын мәлімдейді.

Паузанияс сөз сөйледі

Афродита Пандемос пен Афродита Уранияға табынудан шабыттанған Паузанияс – топтың заңгері – қарапайым (Πάνδημος) және көктегі (Οὐρανία) махаббат арасындағы ерекшелікті ұсынады. Қарапайым махаббат жыныстық құштарлықты қанағаттандыруға ұмтылады, оның нысандары әйелдер мен ұлдар; ал Көк Махаббат өзінің сезімдерін Федр сипаттаған пайдалы нәтижелер беретін жас жігіттерге бағыттайды. Паузанияс жалпы құштарлықты жасы үлкен ер адам мен жас жігіттің (сақалы өспейтін жасқа дейін) арасындағы «көктегі» махаббатымен салыстырады, онда екеуі жыныстық ләззат алады, ал жасы үлкені кішіге даналық үйретеді. Ол осы ізгі махаббатты үлкеннің жас (жетілмеген) балаға деген сезімінен ажыратады, және оның пікірінше, мұндай махаббатқа тыйым салу керек, себебі махаббат баланың әлі қалыптаспаған және дамымауы мүмкін зиялылық және ізгілік қасиеттеріне негізделуі тиіс. Содан кейін ол түрлі қала-мемлекеттердің гомосексуализмге қатысты көзқарастарын талдайды. Бірінші кезекте ол, не нәрсенің рұқсат етілгені және рұқсат етілмегені анық белгіленген қалалар мен, Афина сияқты, олардай нақты емес қалалар арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Бірінші топқа гомосексуализмге жақсы қарайтын қалалар жатады, мысалы, Элис, Беотия және Спарта, ал оған қарсы тұратындар – Иония және Персия. Афинаның жағдайына көптеген мысалдар келтіріліп, не нәрсенің қабылданғысы және не қабылданбастығы талданады, соңында Афинаның мінез-құлық кодексі асыл махаббатты қолдайды және төменгі махаббатты қорғайды деген қорытынды жасалады.

Эриксимахтың сөйлеуі

Аристофанның кезегі келсе де, оның сөйлеуіне кедергі келтіретін қытырлақ ауруы шабуылдайды. Ериксимах – дәрігер – кезекті алып, осы аралықта әртүрлі қытырлаққа емдер тағайындайды. Эриксимах махаббаттың ғаламдағы барлық нәрсеге, оның ішінде өсімдіктер мен жануарларға әсер ететінін айтады; махаббатқа қол жеткізгеннен кейін оны қорғау қажет. Эрос тек адамдар ғана емес, құдайлар өмірінде де барлық нәрсені басқарады. Адам денесінде екі түрлі махаббат болады – біреуі салауатты, екіншісі – денсаулыққа зиянды (186 б.д.д.). Сүйіспеншілік софросинаны, яғни саналы және мінездік денсаулықты нығайтады; ол медицинаны, музыканы және астрономияны басқарады, тіпті ыстық пен суықты, ылғал мен құрғақты реттейді, олардың тепе-теңдігі – денсаулықтың кепілі (қараңыз: Юморизм). Эриксимах сөйлей келе Аристофан тынысын ұстап, сумен шаю арқылы қытырлағын тоқтатуға тырысады, бірақ соңында қауырсынмен мұрнына тигізіп, шашыратып жөнелген кезде комикалық көрініс аяқталады.

Аристофанның сөйлеген сөзі

Аристофан сөзін бастамас бұрын, топқа махаббатқа арналған мадақтауының күлкілі емес, абсурд болуы мүмкін екенін ескертеді. Оның сөзінде ғашық адамдар өздерінің жарына қол жеткенде "толық" сезінулерінің себебі түсіндіріледі. Ол адамдардың махаббаттың пайда болуын және оның қазіргі заманға қалай әсер ететінін түсіну үшін, ең алдымен адам табиғатын түсінуі керек дейді. Оның сөзіне қарағанда, бастапқыда адамдар екі денеден тұрған, беттері мен мүшелері бір-бірінен алыс қараған. Шар тәрізді, клоун сияқты домалап жүрген (190a) бұл алғашқы адамдар өте күшті болған. Олар үш жыныстан: еркек, әйел және гермафродиттен тұрған; олар тиісінше Күннен, Жерден және Айдан шыққан деп есептелген. Бұл жаратылыстар Олимп тауларына көтеріліп, құдайларға шабуыл жасауды жоспарлаған (190b–c). Зевс оларды найзағаймен жоюды ойлаған, бірақ олардың құлшылықтары мен сыйлықтарынан айырылғысы келмегендіктен, оларды екіге бөліп, әрбір жаратылыстың екі денесін бөліп, мүгедек етуге шешім қабылдады. Сол кезден бері адамдар өздерінің екінші жартысын іздеп жүр, себебі олар бастапқы табиғатын қайта қалпына келтіруге тырысады. Әйелдерден бөлінген әйелдер өздерінің теңдестерін қуалайды, содан да лесбиянкалар пайда болды. Ерлерден бөлінген ерлер де өздерінің теңдестерін қуалайды және басқа ерлермен құшақтасуды жақсы көреді (191e). Гетеросексуалдық махаббатпен айналысатын ерлер мен әйелдер гермафродиттік толықтықтың жартылары болып табылады. Аристофан кейбір адамдар гомосексуалдарды арсыз деп есептейді, бірақ ол олардың "сенімділігіне, батылдығына және ерлігіне" жоғары баға береді: саясатта нағыз еркектер гомосексуалдар ғана болады (192a), ал көптеген гетеросексуалдар адалсыздыққа бой береді және сенімсіздік танытады (191e). Аристофан бір-бірінен бөлінген екі адам табысқанда, ешқашан бөлігісі келмейтінін айтады (192c). Бұл сезім жұмбақ, оны түсіндіру мүмкін емес. Аристофан ескертумен аяқтайды. Ол адамдардың құдайлардан қорқуы керек және оларға құлшылық етуді ұмытпауы керек дейді, әйтпесе олар қайтадан балта қолданып, біз бір аяғымызда секіріп, тағы да бөлініп қалуымыз мүмкін (193a). Егер адамдар Махаббат құдайымен бірлесіп жұмыс істесе, олар осы тағдырдан құтылып, толықтықты табады.

Агатонның сөзі

Агатон бұрынғы сөйлеушілердің сүйіспеншіліктің сыйларын адамзатқа бағыштауындағы қателікке шағымданады, ал құдайдың өзіне лайықты мақтау айтпағанын айтады (194e): Шындығында, Сүйіспеншілік – құдайлардың ең жасы және қарттықтың жауы (195b); Эрос егделікке тіпті қарауға да шыдамайды, жастыққа құмарланады; ол әдемі, гүлдердің арасымен ақырын басады, "гүл ататын" жер болмаса, онда тоқталмайды (196b). Агатон сондай-ақ Сүйіспеншіліктің барлық адамгершілік қасиеттердің – Даналықтың, Әділдіктің, Батылдықтың және Ұстамдылықтың бастауы екенін көрсетеді.

Сократтың сөйлеген сөзі

Сөйлеу алдында Сократ Агатонға махаббаттың мәні туралы бірнеше сұрақ қояды. Сократ Диотима есімді бір дана әйелдің айтқан әңгімесін жеткізеді. Оның сөзінше, Эрос құдай емес, ол адамдар мен олардың құштарлықтары арасында делдалдық қызмет атқаратын рух. Махаббаттың өзі даналық пен сұлулық емес, оларға деген ұмтылыс. Махаббат көбею және өрбу арқылы көрінеді: физикалық махаббат немесе идеяларды алмасу және дамыту арқылы. Диотиманың айтуынша, ең үлкен білім – адамдарға қол жеткізуге тиіс "сұлулықтың мәні" туралы білім.

Алкивиадтың сөйлеген сөзі

Сократ сөзін аяқтауға шамалы қалғанда, Алкивиад мас күйі ішке кіріп, Сократқа мақтау айта бастайды. Ол қаншалықты тырысқанмен, Сократты баурап ала алмады, себебі Сократтың дене қуанығына қызығушылығы жоқ. Бұл сөздеріне қарамастан, Агатон Сократтың жанына жатады, бұл Алкивиадты ренжітеді.

Қорытынды

Той қызу да, мас күйге толы болып, симпозиум аяқталады. Басты кейіпкерлердің көптегені бұл мүмкіндікті пайдаланып, үйлеріне қайтып кетеді. Аристодем ұйықтап қалады. Ертесіне оянғаннан кейін үйден шығуға дайындалғанда, Сократ әлі де ояу болып, Агатон мен Аристофанға шебер драматург комедия да, трагедия да жаза білуі керек екенін айтады (223d). Агатон мен Аристофан ұйықтап қалған соң, Сократ тұрып, Лицейге барып, әдеттегідей жуынып, күнделікті жұмыстарын істейді, сол кешке дейін (223d) үйге ұйықтауға қайтпайды. Философиялық мазмұны болмаса да, Платон Агатонның аузынан шығарған сөз әдемі әрі ресми стильде, ал Агатон махаббаттың нысаны – сұлулық деген ой арқылы Платонның махаббат теориясына үлес қосады.

Сократ

Сократ әдеппен Агатонға бұрылып, оның сөйлегеніне ризашылығын білдірген соң, оның пікірлерін одан әрі зерттеуге рұқсат сұрайды. Одан кейін Платонның диалогтарына тән сұрақ-жауаптар сериясы келеді, Сократтың атақты диалектика әдісімен ерекшеленеді. Біріншіден, ол Агатоннан, біреудің өзінде бар нәрсені қалауының ақылға қонымдылығын сұрайды, мысалы, толыққанды денсаулығы бар адам денсаулығының жақсы болуын тілеуі мүмкін бе (200a e)? Агатон Сократпен келіседі, мұндай тілек ақылға сыймас, бірақ Махаббаттың нағыз қалаулары туралы өзінің анықтамасы есіне түседі: жастық пен сұлулық. Екеуін бірге қарастырғанда, Махаббат жастықты қаласа, өзі жас болмауы керек, демек, ол қартайған, ал сұлулықты қаласа, өзі көркем болмауы керек. Агатонның келісуден басқа амалы жоқ. Осы әңгімеден кейін Сократ бұрынғы диалогтардағыдай қарсыласының аргументтерін рационалды пікірталас арқылы жоққа шығарудың орнына, әңгіме айтуға көшеді. Сократ Диотимамен болған әңгімесін айтады, ол Сократтың Агатонмен ойнаған сұрақ қою және нұсқау беру рөлін сомдайды. Диотима ең алдымен Махаббаттың басқа қонақтар айтқандай құдай емес, сонымен қатар өлімдік те емес, құдай мен адамның арасындағы рух, даймон екенін түсіндіреді. Ол Афродитаның дүниеге келуіне арналған құдайлардың тойында туған. Қонақтардың бірі – ресурстар мен молшылықтың құдайы Порус, нектарды көп ішкеннен кейін есінен танып қалды, сол кезде кедейлік құдайы тойға келіп, жалбарыну үшін Порустың есінен танып жатқанын көріп, онымен бірге ұйықтап, бала көруге мүмкіндік алды: Махаббат. Афродитаның туған күнінде дүниеге келген ол оның ізбасары және қызметшісі болды, бірақ шынайы тегі арқасында Махаббат екі жақты табиғатқа ие болды. Анасынан Махаббат кедей, сұм және ұйықтауға орны жоқ (203c d) болды, ал әкесінен әдемілік туралы білімді, сондай-ақ оны іздеудегі шеберлікті мұра етті. Орталық сипатқа ие болғандықтан, Махаббат даналық пен білімсіздіктің арасында, өзінің білімсіздігін түсінуге және оны жеңуге тырысуға жеткілікті біледі. Осылайша, сұлулық – мәңгілік философ, «даналықты сүйетін» (грек тіліндегі «филия» сөзі махаббаттың төрт сөзінің бірі). Махаббаттың шығу тегін сипаттап, оның табиғатына сылтау келтіргеннен кейін Диотима Сократтан неге, ол бұрын келіскендей, махаббат әрқашан «жақсы нәрселерге» (204b) қатысты екенін сұрайды. Егер махаббат барлығына бірдей әсер етсе, неге кейбіреулер ғана өмір бойы сұлулықты іздейді? Сократтың жауабы жоқ, сондықтан Диотима оны ашады: сұлулық – мақсат емес, одан да үлкен нәрсеге жетудің құралы, белгілі бір ұрпақ алу мен туу (206c), өлімсіздікке ие болуға өлімдіктердің жалғыз құқығы. Бұл адамдарға да, бала туғызуға қолайлы орын іздеп, оны тапқанша азаптануға дайын жануарларға да қатысты. Кейбір еркектер денелік жағынан ғана жүкті болады және жануарлар сияқты балаларының өмірлерін жалғастыратын әйелдермен бірге болудан ләззат алады. Басқалары денелік және рухани жағынан жүкті, ал балалардың орнына олар даналықты, ізгілікті және ең бастысы азаматтық тәртіптің өнерін (209a) алып жүреді. Сұлулық – олардың да бағыты, бірақ ол рухани тууды іске асыру үшін қажетті білімге жетелеуі керек. Соңында Диотима Сократқа осы топқа жататын адамды жас кезінен қалай тәрбиелеу керектігін түсіндіреді. Біріншіден, ол өзінің әдемі деп тапқан денесіне махаббатпен бастауы керек, бірақ уақыт өте келе құмарлығын басып, барлық денелерді сүюге көшуі керек. Осыдан кейін ол әдемі сананы сүюге, содан кейін білімді сүюге көшеді. Ақырында ол соңғы мақсатына жетеді, ол көркемдіктің бейнесі емес, оның өзіне куә болу (211a b), Платондық терминдердегі көркемдіктің нағыз формасы. Марсилио Фичиноның «De Amore» (1484) еңбегіндегі түсіндірмесінде бұл сөз Платондық махаббат ұғымының бастауы болып табылады.

Түсіндірме

Симпозиумдағы Сократтың бейнесі (мысалы, Алькибиадтың жыныстық ұсыныстарына бас тартуы) Ксенофонттың өзінің «Симпозиум» шығармасында берген Сократ туралы баянымен және Платон корпусында Сократ қорғаған теориялармен үйлеседі. Платон өзінің ұстазын жоғары моральдық қағидаларға берілген, төменгі құштарлықтарға ықпал етпейтін, жеке тұлғалар мен қоғамда дұрыс өзін-өзі басқаруды зерттеуге және іске асыруға толыққанды арналған («патшалық ғылым») адам ретінде көрсетеді. Диалогтың соңы Сократтың интеллектуалдық және эмоционалдық өзін-өзі ұстауымен Алькибиадтың рассалыққа берілуі мен шектен шығуының контрастын көрсетеді, осы арқылы Алькибиадтың асығыс саяси мансабын, сәтсіз әскери жорықтарын және соңындағы құлдырауын түсіндіреді. Алькибиадтың сыртқы келбетінің әдемілігі мен оның ұсынайтын мүмкіндіктері оны бұзады; ол философия арқылы Әдемілік Идеалына көтеріле алмайды. Марта Нуссбаум «Симпозиумның» Сократты және оның философиясын сынауға, оның мінез-құлқының кейбір аспектілерін қабылдамауға және Платонның Сократ философиясын абстрактілі принциптерге берілгендіктен нақты адамнан алшақтаған нәрсе ретінде бейнелеуге бағытталған болуы мүмкін екенін қарастырады. Критик Джеймс Ариети «Симпозиумның» драмаға ұқсас екенін, әсіресе Алькибиадтың тойға бұзып кірген кезде эмоционалдық және драматикалық оқиғалар орын алатынын айтады. Ариети оны философиялық идеяларды зерттеу ретінде емес, кейіпкерлер мен олардың іс-қимылдарына назар аудара отырып, драма ретінде зерттеуге көбірек ұмтылу керек деп санайды. Бұл кейіпкерлер автор ретінде емес, өздерінің дауысымен, пьесадағыдай сөйлейді дегенді білдіреді. Ариетидің пікірінше, бұл теория «Симпозиумда» сөйлеген әрбір адамның өздері сипаттаған Эрос құдайына қаншалықты ұқсас екенін көрсетеді. Платонның мақсаты, адам баласы құдай туралы сөйлескенде, оны өз бейнесінде жаратуға тырысады екенін көрсету болуы мүмкін. Эндрю Далби «Симпозиумның» алғашқы беттерін ежелгі грек деректерінде мәтіндердің ауызша дәстүр арқылы, жазбасыз берілуінің ең жақсы мысалы деп санайды. Ол ауызша мәтіннің қалай пайда болатынын, оны қайта-қайта айту арқылы және әртүрлі баяндаушылар арқылы қалай таратуға болатынын, сондай-ақ оны қалай тексеруге және кейде бұрмалауға болатынын көрсетеді. «Симпозиум» туралы әңгімені Аполлодор достасына айтады. Аполлодор тойда болмаған, бірақ оқиғаны сол жерде болған Аристодемнен естіген. Сонымен қатар, Аполлодор оқиғаның кейбір бөліктерін тойда сөйлеген Сократтың өзінен растай алды. Бұған қоса, Диотима Сократқа сөйлеу кезегі келгенде айтқан оқиғаны Сократқа жеткізген.

Басылымдар мен аудармалар

Гутенберг жобасы: Платонның «Симпозиум» еңбегі, аудармашысы – Бенджамин Джоуетт. Гарольд Н. Фаулердің ағылшын тіліндегі аудармасы Р. Г. Бьюри және басқалардың түсіндірмелеріне сілтеме жасайды. Платон, «Симпозиум», аудармашысы – Уильям Хамильтон. Хармондсворт: Penguin, 1951 жыл. Платон, «Симпозиум», грек тіліндегі мәтін, Кеннет Довердің түсіндірмелерімен. Кембридж: Кембридж университетінің баспасы, 1980 жыл. Платон, «Симпозиум», грек тіліндегі мәтінмен аудармашысы – Том Гриффит. Беркли: Калифорния университетінің баспасы, 1989 жыл. Платон, «Симпозиум», аудармашысы және түсіндірме авторы – Р. Э. Аллен. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы, 1993 жыл. Платон, «Симпозиум», аудармашысы – Кристофер Гилл. Лондон: Penguin, 2003 жыл. Платон, «Симпозиум», аудармашылары – Александр Нехамас және Пол Вудрафф (Платон: Толық еңбектер жинағы, ред. Джон М. Купер, 457–506 беттер); жеке қолжетімді: Платон, «Симпозиум», аудармашысы – Робин Уотерфилд. Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы, 1998 жыл. Платон, «Симпозиум», аудармашысы – Ави Шарон. Ньюберипорт, Массачусетс: Focus Publishing, 1998 жыл. Платон, «Симпозиум», аудармашысы – Сэт Беннардет, Сэт Беннарде мен Аллан Блумның мақалаларымен. Чикаго: Чикаго университетінің баспасы, 2001 жыл. Платон, «Симпозиум», аудармашысы – М. С. Хауотсон, редакторы – Фрисби С. С. Шеффилд, Кембридж университетінің баспасы, 2008 жыл.