Кіріспе

Эсватини экономикасы жеткілікті түрде әртараптанған. Ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы және кен өндірісі Эсватини ЖІӨ-сінің шамамен 13 пайызын құрайды, ал өндіріс (текстиль және қант өңдеумен байланысты) ЖІӨ-нің 37 пайызын құрайды. Қызметтер – негізінен мемлекеттік қызметтер – ЖІӨ-нің қалған 50 пайызын құрайды.

Ауыл шаруашылығы

Құжатталған жерлер, жоғары құнды дақылдардың көп бөлігі (қант, орман және цитрус) өсірілетін аймақтар, жоғары инвестициялармен, суарумен және жоғары өнімділікпен ерекшеленеді. Дегенмен, халықтың көпшілігі – шамамен 75 пайызы – Свази ұлтының жерінде өзін-өзі асыруға бағытталған шаруашылықта жұмыс істейді, ал бұл жерлер керісінше, төмен өнімділік пен инвестициялармен күреседі. Суази экономикасының осы екі жақты сипаты, бір жағынан тоқыма өндірісіндегі және құрылтайланған ауыл шаруашылығындағы жоғары өнімділік, екінші жағынан Свази ұлтының жеріндегі өнімділіктің төмендеуі, елдің жалпы өсуінің баяу болуын, жоғары теңсіздік пен жұмыссыздықты түсіндіруі мүмкін.

Экономикалық өсу

Эсватинидегі экономикалық өсім көрші елдердің өсімінен қалып қойды. 2001 жылдан бері нақты ЖІӨ өсімі орташа есеппен 2,8 пайызды құрады, бұл Оңтүстік Африка Кедендік Одағының (САКУ) басқа мүше елдерінің өсімінен шамамен 2 пайыздық тармаққа төмен. Суази жеріндегі ауыл шаруашылығының төмен өнімділігі, қайталама құрғақшылықтар, ЖИТС/ҚЖС әсері және тым үлкен әрі тиімсіз мемлекеттік сектор осының себебі болуы мүмкін. Эсватинидің мемлекеттік қаржысы 1990 жылдардың соңында, бір онжылдық бұрын болған айтарлықтай артықшылықтан кейін нашарлады. Кірістердің төмендеуі мен шығыстардың артуы маңызды бюджет тапшылығына әкелді. Бұл үлкен шығындар экономикалық өсімге ықпал етпеді және кедейлік деңгейі 2000 жылдардың басында біршама өзгергенімен, аймақтық елдермен салыстырғанда кедейлерге тиісінше пайда әкелмеді (SHIES 2010). Шығыстардың көп бөлігі жалақы, трансферттер және субсидиялар сияқты ағымдағы шығындарға жұмсалды. Бүгінде жалақылар ЖІӨ-нің 15 пайызынан асып, жалпы мемлекеттік шығындардың 55 пайызын құрайды; бұл Африка құрлығындағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі. Дегенмен, САКУ кірістерінің соңғы жылдары қарқынды өсуі бюджеттік жағдайды жақсартты және 2006/07 және 2012/13 жылдары айтарлықтай артықшылық тіркелді. Бүгінгі күні САКУ кірістері мемлекеттік кірістердің 50 пайызынан астамын құрайды. Жағымды жағы, соңғы 20 жылда сыртқы қарыз жүктемесі айтарлықтай төмендеді және ішкі қарыз дерлік жоқ; 2006 жылы сыртқы қарыз ЖІӨ-нің 20 пайызынан кем болды.

Сауда серіктестері

Свази экономикасы Оңтүстік Африка экономикасымен өте тығыз байланысты, ол елге импорттың 90 пайыздан астамын жеткізеді және экспорттың шамамен 70 пайызын қабылдайды. Эсватини сауда серіктесі ретінде зор мүмкіндіктерге ие. Эсватинидің басқа маңызды сауда серіктестері – АҚШ және ЕО, олардан ел киім экспорты үшін (АҚШ-қа Африка өсімі мен мүмкіндіктері заңы – AGOA – арқылы) және қант үшін (ЕО-ға) сауда жеңілдіктерін алды. Осы келісімдердің арқасында киім және қант экспорты қарқынды өсім көрсетіп, тікелей шетелдік инвестициялардың көп ағынын қамтамасыз етті. 2000 жыл мен 2005 жыл аралығында тоқыма экспорты 200 пайыздан астамға, ал қант экспорты сол кезеңде 50 пайыздан астамға өсті. Экспорт секторының тұрақтылығына текстильге берілетін сауда жеңілдіктерінің тоқтатылуы, Шығыс Азия елдерінің ұқсас жеңілдіктерге ие болуы және ЕО нарығына қант үшін арнайы бағалардың жойылуы қауіп төндіреді. Осылайша, Эсватини өзгеретін жаһандық ортада бәсекеге қабілеттілігін сақтап қалу қиындығымен күресуге тиіс. Бұл қиындықты шешуде инвестициялық ахуал маңызды рөл атқарады. Жақында аяқталған Инвестициялық климатты бағалау осы жағынан оң нәтижелер көрсетті, атап айтқанда, Эсватини компаниялары Сахара төңірегіндегі Африкадағы ең өнімді компаниялардың қатарында, бірақ олар басқа аймақтардағы орташа табысқа ие елдердегі компаниялардан кем өнімді. Олар төменгі орташа табысқа ие елдердегі компаниялармен салыстырғанда жақсы көрсеткіштерді көрсетеді, бірақ тиімді басқару және дамыған инфрақұрылымның жетіспеуіне тап болады. Эсватини, Лесото, Ботсвана, Намибия және Оңтүстік Африка Республикасы Оңтүстік Африка Кедендік Одағын (SACU) құрайды, онда мүше елдерге импорттық баждар біркелкі қолданылады. Эсватини, Лесото, Намибия және Оңтүстік Африка сондай-ақ, капиталды елдеріне қайтаруға және еркін айналымға рұқсат беретін Бірыңғай Ақша Аймағына (CMA) мүше. Эсватини өзінің лилангени (көпше түрі: emalangeni) валютасын шығарады, ол Оңтүстік Африка ранымен тең құнға ие.

Инфрақұрылым

Эсватини Оңтүстік Африкамен жақсы дамыған жол байланыстарына ие. Эсватини темір жолдары шығыстан батысқа және солтүстіктен оңтүстікке қарай жүретін темір жолдарын пайдаланады. Ескі шығыс-батыс байланысы, Гоба желісі деп аталады, Эсватиниден Мозамбиктегі Мапуту порты арқылы көлемді тауарларды экспорттауға мүмкіндік береді. Соңғы уақытқа дейін Эсватинидің импортының көп бөлігі осы порт арқылы тасымалданды. 1980 жылдардағы Мозамбиктегі қақтығыс көптеген Свази экспортын Оңтүстік Африка порттарына қайырды. 1986 жылы құрылысы аяқталған солтүстік-оңтүстік темір жол желісі Шығыс Трансваал (қазіргі Мпумаланга) темір жол желісімен және Оңтүстік Африканың Ричардс-Бэй және Дурбан порттарымен байланыс құрады. 1980 жылдардың ортасынан бастап өңдеу өнеркәсібіне шетелдік инвестициялар экономикалық өсімнің қарқынын айтарлықтай арттырды. 1985 жылдың ортасынан бері валютаның құнсыздануы Свази экспортының бәсекеге қабілеттілігін арттырып, импорттың өсуін тежеді, сауда оң балансын қамтамасыз етті. 1990 жылдары елде көбінесе шағын сауда дефициті болды.

Қант өнеркәсібі

Эсватини Африкадағы қант өндіруші елдердің арасында төртінші орында тұр, ал әлемдік өндіріс бойынша 25-ші орында. Бұл экономикасын одан әрі дамыту мақсатында индустрияның үлкен күш салып жұмыс істеп жатқанын көрсетеді. 2014 жылы Эсватинидің ЖІӨ-сі сатып алу қабілеті паритетіне сәйкес 8,621 миллиард АҚШ долларына тең болды, оның 7,2 пайызы ауыл шаруашылығы секторының үлесінде. Бұл сектордың ішінде қант қамысы мен қант өнімдері ЖІӨ-ге ең көп әсер етеді. World CIA Factbook мәліметтеріне сәйкес, 2010 жылдың қаңтарында ағаш целлюлозасын өндіретін кәсіпорын жабылғанға дейін Эсватинидің ең ірі экспорты ағаш целлюлозасы және қант қамысы болды. Бұл жағдай қант қамысы өндірісін экспорттың басты бағыты етіп белгіледі. Эсватинидегі қант өндіретін ең ірі компания – Корольдік Эсватини қант корпорациясы (RES Corporation), ол елдегі жалпы қант өндірісінің үштен екісіне жуық бөлігін өндіреді және Эсватини халқы үшін 3000-нан астам жұмыс орнын құрады. RES Corporation екі негізгі қант зауыдынан тұрады: Мхлюме және Симунье, олар маусым сайын 430 000 тоннадан астам қант қамысын өңдейді. Екінші ірі қант қамысы өндірушісі – Ubombo Sugar Limited, ол 1958 жылы 5 600 тоннадан бастап қазіргі таңда жылына шамамен 230 000 тонна қант өндіруге жеткен. Үшінші ірі қант қамысы өндірушісі – Tambankulu Estate (ең ірі тәуелсіз қант шаруашылығы), ол 3 816 гектар жерде жылына 62 000 тонна қант өндіреді. Эсватинидің және Оңтүстік Африка даму қауымдастығының (SADC) ең ірі экспорттық серіктесі – Еуропалық Одақ. SADC – Оңтүстік Африка елдерінің әлеуметтік-экономикалық жағдайын жақсарту мақсатында біріккен ұйымы. 2014-2015 жылдары Эсватиниде 680 881 тонна қант өндірілді, оның 355 000 тоннасы Еуропалық Одаққа жөнелтілді, бұл басқа экспорттық серіктестерге қарағанда едәуір көп. Эсватинидің тағы бір сауда серіктесі – АҚШ, ол 2014-2015 жылдары тарифтік квота шеңберінде 34 000 тонна қант импорттады. Бұл көрсеткіштер алдыңғы жылдармен салыстырғанда жоғары және одан әрі өсуде. 2015-2016 жылдарға жасалған болжамдар бойынша Эсватини 705 000 тонна қант өндіруі күтілуде, бұл ел үшін жаңа рекорд болып табылады және қант өсіруге қолданылатын жер көлемінің артуымен байланысты. Осы болжамға сәйкес, 390 000 тоннаға жуық қант Еуропалық Одаққа жаңа экономикалық серіктестік келісімі (ЭСК) аясында жөнелтіледі. ЕО мен SADC арасындағы жаңа келісім Эсватини сияқты мүше елдерге қантты бажсыз және квотасыз сатуға мүмкіндік береді. Бұл келісім 2009 жылы аяқталды, себебі Еуропалық Одақ алдын ала белгіленген талаптарды қанағаттандыра алмады. Қант протоколы дереу тоқтатылып, оның орнына әр түрлі елдер мен аймақтармен жеке экономикалық серіктестіктер жасалды. Сұраныс қант протоколы кезеңіндегідей жоғары болғанымен, бағалар айтарлықтай төмендеді. Эсватини өз өнімдерін Еуропалық Одақ әлі де сатып алатынына сенімді. Елдің негізгі валюта көзі – Булембу асбест кеніші, бірақ өндіріс күрт төмендеді. Бұрын алмаз, темір кендері және алтын да табылған, бірақ инвестициялар мен даму саясатының жетіспеуі аймақтың әлеуетін шектеді.