Ғилғамеш дастанының Һумбаба кейіпкері

Кіріспе

Гилгамеш аңызындағы кейіпкер Хумбаба (Ḫumbaba; , Ḫûmbaba, қосымша детерминативпен), бастапқыда шумер тілінде Хувава (Ḫuwawa, Хувава) деп аталған, Месопотамия мифологиясындағы тұлға. Оның атының шығу тегі мен мағынасы белгісіз. Ол адам тәрізді, алып немесе жалмағайға ұқсас бейнеленген. Ол Гилгамеш батыры туралы шумер және аккад хабарламаларында, соның ішінде жазушы мектептерінің оқу бағдарламасына жататын қысқа шығармаларда, Гилгамеш жырларының әртүрлі нұсқаларында, сондай-ақ хурит және хет адапторияларында ең жақсы танымал. Ол әрқашан кедр орманының тұрғыны немесе қорғаушысы ретінде бейнеленеді, онда Гилгамеш серігі Энкидумен бірге сапар шегеді. Одан кейін болған кездесу Хумбабаның өліміне алып келеді, бұл құдайлардың ашуын қоздырады. Хумбаба Месопотамия әдебиетінің басқа да туындыларында кездеседі. Оның көптеген бейнелері анықталды, оның ішінде шайқас көріністері және қорғау мақсатында жасалған саз бастары бар. Хумбабаның иконографиясы Грекиядағы горгоналардың бейнелеріне, әсіресе Персейдің Афинаның көмегімен Медузаны өлтіру көрінісіне әсер еткен деген болжам бар. Хумбабаның кейінгі туындысы еврей және манихейлік «Гиганттар кітабында» кездеседі, онда осы атпен аталатын бір жаратылыс Хобабиш, Хобабис немесе Хобайш деп аталады. Аты одан шыққандығына келісім болғанымен, оның пайда болған контексі оған қатысты белгілі мифтерге ұқсамайды. Хобабиштің іздері ислам дәстүріне жататын кейбір кешірек туындыларда, мысалы діни пікірсайыстарда да табылды. Сондай-ақ, Хумбаба мен Лукианның еңбектеріндегі Комбабос немесе Киелі кітаптағы Хобап сияқты тұлғалар арасындағы байланыстар ұсынылды, бірақ олар сенімді деп есептелмейді.

Атауы

Хумбаба (Ḫumbaba) атауы алғаш рет Ур III кезеңінің құжаттарында қарапайым жеке есім ретінде кездеседі. Қазіргі заманғы орфография Гильгамеш эпосының неоассириялық және неовавилондық түсірмелерін көрсетеді, онда ол тұрақты түрде клинописьпен Ḫum ba ba деп жазылған, бірақ бұл нұсқа б.з.д. I мыңжылдықтан бұрын кездеспейді. Ең көне расталған түрі әдетте Ḫuwawa деп беріледі, бірақ бірнеше клинописьтегі жазулар куәландырылған: Ḫu wa wa, Ḫu ba ba және Ḫu Ú Ú, соңғысының екі оқу мүмкіндігі бар, себебі Ú таңбасы ba6 және балауызды білдіреді. Мари және Телл Хармалдан алынған мәтіндерде, онда жазушылардың конвенциялары Орта Евфрат және Ешнуна ықпалындағы Дияла аймағының тығыз байланысты дәстүрлерін көрсетеді, аты орнына Ḫu bi bi деп жазылған, бұл /Ḫuppipi/ айтылуын көрсетеді. Лексикалық негізде осыған ұқсас оқу, тіпті ол Ḫu wa wa деп жазылған кезде де, Сирияның басқа жерлерінде, мысалы, Алалахта, сондай-ақ хетт және хурит көздерінде де болуы мүмкін деп болжанады, бұл Ḫuppipi Месопотамияның солтүстігі мен батысындағы әдеттегі формасы екенін көрсетеді. Инфлекцияны көрсететін ерекше формалар Угариттен (атау септігі Ḫu ba bu, иелік септігі Ḫu ba bi) және Орта Ассирия кезеңінен Ассириядан (көрсету септігі Ḫu ba ba және иелік септігі Ḫu be be) түсірілген. Сонымен қатар, Ḫuwa және Ḫu қысқартылған формалары Гилгамеш эпосының көне вавилондық нұсқасынан белгілі, қазір Schøyen жинағында сақталуда. Хумбабаның атының көптеген нұсқалары «құдайлық белгісі» (dingir) бар және жоқ күйінде кездеседі. Оның қолданылу мысалдары Киш, Ур, Неребтум, Суза және, мүмкін, Ларса мен Шадуппумнан алынған мәтіндерде кездеседі. Сонымен қатар, оны қолданатын хуриттік әдеби мәтіннің фрагменті де белгілі. Алайда, ешбір дерек Хумбабаның құдай ретінде қарастырылғанын көрсетпейді. Қазіргі әдебиетте ол әртүрлі «огр», «шайтан» немесе «алпауыт» деп сипатталады. Гилгамеш эпосының көне вавилондық түсірмелерінің бірінен алынған үзіндіде ол ḫarḫaru деп сипатталған, контекстке сүйене отырып, «огр», «құбыжық» немесе «есімсіз» деп болжанады. Ол көбінесе антропоморфты бейнеленген. Хумбабаның аты ерекше тілдік жақындықтың белгілерін көрсетпейді және оның мағынасы белгісіз. Осыған ұқсас құрылымдағы есімдер Ассириологияда кейде «банан есімдері» деп аталады. Кейде олар тілдік субстратқа жатады деп болжанады, бірақ бұл көзқарас жалпыға бірдей қабылданбайды және олардың барлығы бір тілден шыққандығы да анық емес. Франс Виггерман болса, Хумбабаның аты бастапқыда ономатопея болған болуы мүмкін деп санайды: ол бастапқыда жамандықтан сақтану үшін есіктерге ілінген апотропалық күлімсіреп тұрған бет болған, ал оның аты ол шығарған деп сенетін дыбыстарды бейнелеген. Ол бұл дәстүрді түсіндіру үшін оған қатысты мифтер себеп болды деп санайды. Тас (na5ḫúb be be) және кесіртке (ḫuwawītum) сияқты дыбыстық жағынан ұқсас есімдер Хумбабаның өзінен туындаған.

The name Humbaba (Ḫumbaba) first occurs as an ordinary personal name in documents from the Ur III period. The modern spelling reflects the Neo Assyrian and Neo Babylonian copies of the Epic of Gilgamesh, where it is consistently written in cuneiform as Ḫum ba ba, but this variant is not attested before the first millennium BCE. The oldest attested form is conventionally rendered as Ḫuwawa, though multiple cuneiform spellings are attested: Ḫu wa wa, Ḫu ba ba and Ḫu Ú Ú, the last of which has two possible readings due to the sign Ú standing for both ba6 and wax. In texts from Mari and Tell Harmal, in which the scribal conventions reflect the closely related traditions of the Middle Euphrates and the Eshnunna influenced Diyala area, the name is instead spelled as Ḫu bi bi, which seemingly reflects the pronunciation /Ḫuppipi/. On lexical grounds it is presumed that similar reading of the name, even when it was written as Ḫu wa wa, might have also been the norm elsewhere in Syria, for example in Alalakh, as well as in Hittite and Hurrian sources, which might indicate Ḫuppipi was the default form in both north and west of the Mesopotamian cultural sphere of influence. Unique forms showing inflection are attested in copies from Ugarit (nominative Ḫu ba bu, genitive Ḫu ba bi) and from Assyria from the Middle Assyrian period (accusative Ḫu ba ba and genitive Ḫu be be). Additionally abbreviated forms, Ḫuwa and Ḫu, are known from an Old Babylonian version of the Epic of Gilgamesh presently belonging to the Schøyen Collection. Many of the variants of Humbaba's name are attested both with and without the so called "divine determinative" (dingir). Examples of its use have been identified in texts from Kish, Ur, Nerebtum, Susa and possibly Larsa and Shaduppum. A fragment of a Hurrian literary text using it is also known. However, no sources indicate that Humbaba was necessarily regarded as a god. In modern literature, he is variously described as an "ogre", "demon" or "giant". In a passage from one of the Old Babylonian copies of the Epic of Gilgamesh, he is described as ḫarḫaru, based on context presumably "ogre", "monster" or "freak". He is generally portrayed as anthropomorphic. Humbaba’s name shows no obvious signs of specific linguistic affiliation and its meaning is unknown. Similarly structured names are sometimes referred to as “banana names” in Assyriology. It is sometimes assumed that they belong to a linguistic substrate, but this view is not universally accepted, and it is not certain if all of them come from the same language. Frans Wiggermann instead suggests that Humbaba’s name might have originally been an onomatopoeia: he argues he was in origin an apotropaic grinning face hung on doors to ward off evil, with his name being a representation of the sounds he was believed to make. He assumes the myths involving him served as an etiology meant to explain this custom. The phonetically similar names of a stone, na5ḫúb be be, and a lizard, ḫuwawītum, were both derived from Humbaba's own.

Қарсы шығарылған ұсыныстар

Ескі зерттеулерде мұндай мүмкіндік ұсынылғанмен, Ḫumḫum атауы Хумбабаға емес, Дур Шарруккуда құлшылық етілген, байланысы жоқ кішкентай құдайға жатады, бұл туралы Эсархаддон билік құрған кезеңдегі мәтінде оның мүсінінің қайтарылғаны айтылған. Сондай-ақ, Хумбаба эламдық Хумбан құдайынан туындаған деген пікір де болды, бірақ Эндрю Р. Джорджтың сөзіне сүйенсек, қолда бар дәлелдер тұрғысынан бұл ұсынысқа сену қиын, ал осы байланысты негіздеуге жасалған соңғы тыраш, 1970 жылдары Джон Хансман жасаған, "нақты емес тарихи тұжырымдарға" негізделген.

Хумбаба мен Гилгамеш

Гумбаба Месопотамия әдебиетінің Гилгамеш батыр туралы бірнеше шығармасында кездеседі, онда ол әрдайым алыс орманнан кедр ағашын алуға бағытталған ізденісінде оның қарсыласы болып табылады.

Гилгамеш пен Хуава А және В

Гилгамеш пен Хумбаба арасындағы қақтығысты сипаттайтын ең көне шығарманың екі нұсқасы бар: шумерлік Гилгамеш пен Хууава А және Гилгамеш пен Хууава В (Гилгамеш бұрын Билгамеш А және Билгамеш және Хууава В деп оқылған). А нұсқасының көшірмелері көбірек кездеседі. Гилгамеш туралы барлық белгілі мәтіндердің ішінде, бұл мәтін ең көп көшірілген болып көрінеді, 2010 жылға дейін 85-92 данасы анықталды. Олардың кең таралуы мәтіннің жазушыларды оқыту үшін қолданылғанын көрсетеді. Ол біздің заманымыздан бұрынғы екінші мыңжылдықтың басында жазушылар білімінің негізін құраған мәтіндер жиынтығы, «декада» деп аталатын топқа жатады. Ертегілерде Хумбаба белгісіз тегі бар, қорқынышты «тау адамы» ретінде сипатталған, бірақ оның адамнан ерекшеленетін сыртқы түрі жоқ, және ол өлімнен өзгешелігімен ерекшеленеді. Оның зардап шекпеулігінің себебі – оның жеті «аурасы» немесе «қорқынышы», шумерлік ni2 немесе me2 lam. Бір аура құдайлардың жалпы қасиеті болғанмен, жеті аура көбінесе Хумбабаға байланысты айтылады, бірақ ерекшелік ретінде, CBS 7972 (STVC 40) + N 3718 тақташасы, Нергалға арналған әнұран фрагменті анықталып, 2008 жылы Еремия Петерсон жариялаған. Хумбабаның орман орналасқан жері «жеті жотадан» өту қажеттігінен басқа нақты анықталмаған, бірақ кейбір деректерге сәйкес, батырлардың мақсаты Иранның таулы аймақтары болған. Осы аймаққа қатысты ұқсас сөз тіркестері Лугалбанда мен Энмеркар туралы мифтерде де қолданылады, олардың оқиғалары осы аймақта өтеді. Экспедицияның мақсаты ретінде шығыс аймақты таңдау Үр III кезеңінің геосаясатын бейнелеу үшін жасалған деген болжам бар. Дегенмен, кейде батыс аймақ, атап айтқанда Ливан да ұсынылады. А нұсқасында Гилгамеш өмірдің өткінші екенін түсінгеннен кейін Хумбабамен кездеседі. Ол қаласына кедр ағашын әкеліп, мәңгілік даңққа ие болу үшін ізденіс бастайды. Гилгамеш пен оның серігі Энкиду ағаштардың бірін кесіп тастағанда, Хумбаба оларды есінен айыру үшін аурасының бірін қолданады. Оянғаннан кейін Гилгамеш шабуылдаушы адам немесе құдай екенін білгенше қайтпаймын деп ант етеді. Энкиду олардың оны жеңе алатынына күмәнданады, бірақ Гилгамештің батылдығына көніп, оны ынталандырады. Ауралар Хумбабаға күш бергендіктен, оны қалыпты жолмен жеңу мүмкін емес, сондықтан Энкиду оны өз еркімен аураларын тастауға алдауды ұсынады. Гилгамеш оған түрлі сыйлықтар ұсынады, соның ішінде алыс орманда табылмайтын ұсақ ұн, былғары ыдыстардағы су, кішкентай және үлкен сандалдар, асыл тастар және басқа да сыйлықтар, сондай-ақ оның қарындастарына үйленуге рұқсат береді. Пьотр Михаловский бұл эпизодтың Хумбабаның жалғыздығы мен ойшаулығын бейнелейтінін, сонымен қатар Үр III кезеңіндегі патшалық әулеттен шыққан қыздарды көрші елдердің билеушілеріне үйлендіру дәстүрін сатиралайтынын атап өтеді. Эндрю Р. Джордж да осыған ұқсас түсіндірме ұсынады. Бұл эпизод повестің кейінгі нұсқаларында жоқ. Хумбаба Гилгамештің ұсынысын қабылдап, оған кедр сияқты, кесіп тасымалдауға болатын аураларын ұсынады. Джорджтың айтуынша, олардың пішіні Хумбабаның антропоморфты болғанымен, оның өзі ішінара ағаштан жасалғандай көрінгенін көрсетеді. Ол соңғы аурасынан бас тартып, зардап шекпеулігін жоғалтқаннан кейін, Гилгамеш оған шабуыл жасайды. Бетінен соққы алғаннан кейін, ол босатуды сұрайды. Ол алдымен Отуға жүгінеді, өзінің ата-анасын білмегенін, күн құдайы мен таулар тәрбиелегенін айтады, содан кейін оған жаны ашыған Гилгамешке шағымданады. Ол Энкидудан Хумбабаны босатуға келісе ме деп сұрайды, бірақ ол бұл ұсыныстан бас тартады. Хумбаба оған бұрылып, мұндай мәселелерде кеңес беруге оның құқығы жоқ екенін, өйткені ол тек қызметші екенін айтады. Энкиду оның мойнын кесіп алады. Бұл оқиғаның бұрынғы бөлімдерінде Гилгамешке ақылды кеңес берген Энкидудің рөліне қайшы келеді. Содан кейін ол оның басын кесіп, былғары қапқа салады. Батырлар өздерінің жүлдесін Энлиль құдайына әкеледі, оны ашуландырады, мүмкін, Хумбабаның сенімін пайдаланғанына наразы болады. Ол Гилгамеш оған құрметпен қарауы керек екенін және екеуі де осындай құрметке лайық екенін айтады. Алайда, Гилгамеш пен Энкиду олардың іс-әрекеттері үшін жазаланбайды. Энлиль кейіннен Хумбабаның аураларын қайта бөледі. Көшірмелердің бірінде Хумбабаның аты Гилгамеш пен Энкидумен бірге жабылатын сөздерде айтылуы мүмкін, бұл оған біршама құрмет көрсеткенін білдіреді, бірақ атының қалпына келтірілуі күмәнді және бұл жерде Нисаба құдайының аты болуы мүмкін. В нұсқасының сюжеті көбінесе А нұсқасына ұқсас. Ол А нұсқасынан әлдеқайда қысқа, және ол көне нұсқа болып саналады, бірақ екі нұсқаның да көшірмелері бірдей кезеңде жасалған. Екі нұсқаның сюжеттері арасындағы айырмашылық Хумбабаның аурасынан соққаннан кейін оянғаннан кейін пайда болады: В нұсқасында Гилгамеш өзінің қабілетіне күмәнданады және Энки құдайынан көмек сұрайды, ол Энкиду арқылы Хумбабаны алдау жолын көрсетеді, содан кейін оқиғалар дамиды. Алайда, ұсынылған сыйлықтардың ішінде тек аяқ киім ғана айтылады. В нұсқасының соңы сақталмаған, бірақ кейбір деректерге сәйкес, Хумбаба одан құтылған болуы мүмкін. Хумбабаның жеңілісі Гилгамештің өлімі туралы ертегіде де, Гилгамеш туралы ертегілердің бірінде Гилгамештің ұлы жетістіктерінің бірі ретінде айтылады.

The oldest composition describing the confrontation between Gilgamesh and Humbaba has two versions, the Sumerian Gilgamesh and Huwawa A and Gilgamesh and Huwawa B (Gilgamesh was previously read as Bilgames A and Bilgames and Ḫuwawa B). Copies of version A are more common. Of all known Gilgamesh texts it was seemingly the most often copied one, with between 85 and 92 examples identified by 2010. Their broad distribution reflects the use of the text in scribal training. It belonged to the so called "decad", a set of texts which formed the basis of scribal education in the early second millennium BCE. In the early poems, Humbaba is described as an intimidating "mountain man" of unknown origin, but there is no indication that his appearance was distinct from that of a human, and he is chiefly set apart from mortals by his supernatural powers. The source of his invulnerability are his seven “auras” or “terrors”, Sumerian ni2 or me2 lam. While a singular aura was a common attribute of deities, seven auras are for the most part exclusively attested in connection to Humbaba, though an exception, the tablet CBS 7972 (STVC 40) + N 3718, a fragment of a hymn dedicated to Nergal, has been identified and subsequently published by Jeremiah Peterson in 2008. The location of the forest where Humbaba lives is not precisely defined outside of a reference to “seven ranges” which need to be crossed to reach it, but it is commonly assumed that the heroes’ destination were the Iranian highlands. Similar formulaic phrases are used to refer to this area in myths about Lugalbanda and Enmerkar known to partially take place in this area. It has been proposed that making an eastern location the target of the expedition was meant to symbolically reflect the geopolitics of the Ur III period. However, a western location, specifically Lebanon, is also sometimes proposed. In version A, Gilgamesh encounters Humbaba after realizing the impermanence of life prompts him to embark on a quest to bring cedar wood to his city to acquire lasting fame. When Humbaba notices Gilgamesh and his companion Enkidu cut down one of the trees, he uses one of his auras to stun them. After awakening Gilgamesh vows that he will not go back before he finds out whether the attacker is human or divine. Enkidu doubts if they can defeat him, but he is eventually convinced by Gilgamesh’s bravado. Due to the powers the auras grant to Humbaba, he cannot be defeated through conventional means, and Enkidu suggests tricking him into willfully casting them off. Gilgamesh accomplishes that by offering him various bribes, including goods not available in the remote forest such as fine flour, water in leather containers, small and big sandals, gemstones and other similar gifts, as well as a promise that he will be able to marry his sisters:

The scene is presumed to be humorous, and seems to portray Humbaba as lonely and gullible. Piotr Michalowski additionally notes the quoted passage might be a satire targeting the well attested custom of marrying the daughters from the royal line to rulers of neighboring kingdoms in the Ur III period. Similar interpretation has also been proposed by Andrew R. George. The episode is absent from the later editions of the narrative. Humbaba accepts Gilgamesh’s proposal, and offers him his auras, which are described as cedar like and possible to cut into logs for transport. According to George, their form might be an indication that while seemingly anthropomorphic, Humbaba was himself envisioned as partially tree like. As soon as he gives up on the last of the auras and loses his invulnerability, Gilgamesh strikes him. After being punched in the face, he pleads to be let go. He first addresses Utu, lamenting that he never knew his parents and was instead raised by the sun god himself and by the mountains, and then Gilgamesh, who at first takes pity on him. He asks Enkidu if he agrees to let Humbaba go, but he rejects this proposal. Humbaba turns towards him, and complains that he is no place to advise on such matters because he is only a servant:

In response, Enkidu cuts his throat. This constitutes a reversal, as through the earlier sections of the story he was meant to act as a voice of reason, advising Gilgamesh to act cautiously. He then cuts off his head and places it in a leather bag. The protagonists take their trophy to the god Enlil, angering him, possibly because he finds the abuse of Humbaba’s trust unacceptable. He states that Gilgamesh should have treated him with respect, and that they both deserved to be similarly honored. However, neither Gilgamesh or Enkidu are punished for their actions in the end. Enlil subsequently redistributes Humbaba’s auras:

One of the copies might mention Humbaba in the closing formulaic doxology alongside Gilgamesh and Enkidu, which would indicate a degree of veneration, though the restoration of the name is uncertain and it has been proposed that the goddess Nisaba was meant instead. The plot of version B is largely analogous. It is substantially shorter than version A, and it is often proposed that it is more archaic, though the available copies of both are contemporaneous with each other. A difference between the plots of the two versions occurs after the heroes wake up after being stunned by Humbaba’s aura: in version B Gilgamesh doubts his ability, and invokes the god Enki to help him, which the latter does by apparently providing the instructions for tricking Humbaba through Enkidu, enabling the rest of the events to unfold similarly. However, only the footwear is mentioned among the offered gifts. The ending of version B is not preserved, but it sometimes argued that Humbaba was spared in it. The defeat of Humbaba is also mentioned as one of the great deeds of Gilgamesh in Bilgames’ Death, another of the early standalone Gilgamesh narratives.

Гилгамеш эпосы

Гилгамеш туралы алғашқы шығармалардың бірқатары кейіннен Ларсаның Рим Син I немесе Вавилонның Хаммурапи мен Самсу илуна билігі тұсында біртұтас эпостық формаға бейімделді. Хумбаба туралы әңгіме солардың қатарында болды, бірақ «Гилгамеш жырларынан» белгілі нұсқа шумерлік мәтіндердің тікелей аудармасы емес, олардың ықпалымен жазылған түпнұсқалық шығарма. Бұл мәселені түсіндіру үшін Дэниел Э. Флеминг пен Сара Дж. Милштейн кейіннен жырларға қосылған Хумбаба мен батырлар арасындағы шайқас туралы тәуелсіз аккадтық дерек болғанын ұсынды.

Ежелгі бабыл тіліндегі аударма

Гилгамеш эпосына Хумбабаның енгізілуі ежелгі Вавилон дәуірінде куәландырылған. Сан алуан көшірмелерде Гилгамештің кедр орманына саяхаты мен оның тұрғынымен кездесуі туралы бөлім сақталған. Ескі нұсқаларда Хумбаба шығыста мекендегенімен салыстырғанда, Вавилондық эпоста ол батыстың тұрғынына айналады. Көшірмелерде кедр орманы Солтүстік Сирияда немесе оның жанында орналасқандығы айтылады, Сирион мен Ливанға тікелей сілтемелер жасалады, немесе Эбла және аморлықтар қоныстанған жерлер еске алынады. Бұл өзгеріс, әлдебір геосаяси жағдайдың өзгеруін көрсетеді, Месопотамия мен батыс халықтары және Орта Евфрат және Хабур аймақтарындағы мемлекеттер арасындағы байланыстардың күшеюіне байланысты болды. Тағы бір мүмкіндік – бұл өзгеріс Акад империясы патшаларының аңызға толы ерліктеріне арналған дәстүрлердің әсерінен туындады, өйткені Нарам Син батыстағы Аманус тауларында кедр іздегенімен танымал болған. Эндрю Р. Джорджтың пікірінше, Эбланың аталуы осы болжамды нығайтады, себебі бұл топоним Нарам Син және оның ізілдесі Саргон туралы әдеби мәтіндерде де кездеседі. Гилгамеш Энкидудың көңілін көтеру үшін оның орманына жорық ұсынғанда Хумбаба алғаш рет есімдерін табады. Ескі аңыздардан өзгеше, ол Урук тұрғындарына жақсы таныс, ал орманды кездестіргенде күтпеген адам емес. Урук ақсақалдары оны ерекше бет-әлпеті бар қорқынышты тұлға деп сипаттайды, ал Энкиду оның сыртқы түріне қатысты «бәрі өзгерген» дейді. Дегенмен, оның адамнан үлкен екеніне ешқандай дәлел жоқ, ал оның күші, бұрынғы мәтіндердегідей, мұнда аккад тіліндегі *melammū* сөзімен белгіленген аурасынан шығады. Шумерлік аңыздардан айырмашылығы, ол оны зақымданбайтын етіп көрсетпейді, бірақ аккад нұсқасы оған жаңа күш сыйлайды: оның дауысы табиғаттан тыс қасиеттерге ие, Йель Вавилондық жинағындағы эпостың көшірмесінде «оның дауысы – Су тасқыны, аузы – от, тынысы – өлім» делінген, ал Телл Ишалиден алынған үзіндіде оның күркіреуі Сирион мен Ливанның пайда болуымен байланыстырылған. Тағы бір жаңалық – оны Шамш пен Лугальбанданың құдайлық күштерінің көмегімен жеңу мүмкіндігі туралы айтылады. Ол сондай-ақ орманды қорғаушы ретінде анықталған, оның қатысуы ерекше сақтық шараларын талап етеді. Энкиду онымен бұрын да кездескен, ол Гилгамешке шөл далада саяхаттап жүргенде онымен танысқанын айтады. Ол оның қауіпті қарсыласы екенін атап көрсетеді, сонымен қатар ол тұратын кедр орманын Вер құдайы күзетіп отырады деп мәлімдейді. Эндрю Р. Джордж Вердің орманның билеушісі болғанын, ал Хумбабаны өзінің оң қолға біріншісі ретінде тағайындағанын, ал Энлил бұл шешімді бекітуге ғана жауапты болғанын болжайды. Дэниел Флеминг пен Сара Дж. Милштейн бұл жағдайда Верді Хумбабамен тікелей байланысты тұлға ретінде қарастыру керек деп санайды. Урук ақсақалдары Гилгамешке Хумбаба туралы ескертеді, бірақ ол өтінішті қабылдамай, Энкидумен бірге кедр орманына сапарға шығады. Йель тақташасындағы осы бөлімнің сақталған көшірмесі Хумбабамен кездесуден бұрын тоқтатылады. Алайда, басқа, қысқаша үзінділер саяхат кезінде Гилгамештің Хумбабамен кездесуін болжайтын бірнеше арманы болғанын көрсетеді, онда кедр орманының күзетшісі әр түрлі символдық, антропоморфты емес бейнелерде пайда болады, оның күшін көрсету үшін: қар көшкіні, найзағай, Анзу құсы және жабайы бұқа. Армандар белгілі көшірмелерде сәл өзгешеленеді. Олар әлі табылмай қалған ертерек мәтіндік көзден немесе ауызша дәстүрден туындауы мүмкін, немесе эпостың құрастырушыларының ойлап тапқан туындысы болуы мүмкін. Белгілі дереккөздерде Хумбаба мен Гилгамеш арасындағы шайқас туралы айтылмаған, бірақ Телл Хармалдан алынған үзіндіде оның мойынсұнуының егжей-тегжейлі баяндалғандығы және бұл нұсқада ол Шамштан келген түс арқылы жеңілісін білгенін көрсетеді. Оның өлімі туралы мәлімет Телл Ишалидегі тақташада және қазіргі уақытта Бағдадта сақталған тақташада кездеседі, бірақ есептер әртүрлі, соңғысы оның үйіне жататын белгісіз тұлғаның тағдырын сипаттауы мүмкін. Алғашқысы оның өлімі жер сілкінісімен бірге болғанын көрсетеді.

The incorporation of Humbaba into the Epic of Gilgamesh is already attested in the Old Babylonian period. Multiple known copies preserve the section focused on Gilgamesh’s journey to the cedar forest and on the encounter with its inhabitant. In contrast with the older Humbaba narratives, where he lives in the east, in the Old Babylonian version of the Epic he becomes a denizen of the west. Individual copies make references to the cedar forest being located in northern Syria or in its proximity, with direct references to Sirion and Lebanon, or alternatively Ebla and lands inhabited by Amorites. The change presumably reflected a different geopolitical situation, with closer links developing between Mesopotamia and western peoples and states in the Middle Euphrates and Khabur areas. Another possibility is that the change was influenced by the traditions focused on legendary deeds of the kings of the Akkadian Empire, as Naram Sin was famed for seeking cedars in the Amanus Mountains in the west. According to Andrew R. George the mention of Ebla in particular supports the latter assumption, as this toponym also appears in literary texts about Naram Sin and his predecessor Sargon. Humbaba is first mentioned when Gilgamesh proposes an expedition to his forest to brighten the mood of Enkidu. In contrast with older narratives, he is apparently well known to the inhabitants of Uruk, rather than an unexpected encountered in the forest without prior notice. He is described as a fearsome figure with a strange face by the elders of Uruk, while Enkidu states that “everything is altered” about his appearance. However, there is no indication that he was necessarily larger than a human, and his power similarly as in earlier texts derives from his auras, here designated by the Akkadian words melammū. In contrast with the Sumerian narratives, they do not render him invulnerable, but the Akkadian version provides him with a new power instead: his voice has supernatural properties, with the copy of the epic presently in the Yale Babylonian Collection stating that "his voice is the Deluge, his mouth is fire, his breath is death" and a fragment from Tell Ishchali attributing the formation of Sirion and Lebanon to his roar. Another new addition is a reference to the possibility of defeating him with the help of divine forces of Shamash and Lugalbanda. He is also explicitly identified as a guardian of the forest, and his presence requires specific precautions. Enkidu also already encountered him in the past, and tells Gilgamesh that he familiarized himself with him while still roaming the wilderness. He highlights that he is a dangerous adversary, and additionally states that the cedar forest where he resides is also guarded by the god Wer:

Andrew R. George assumes that Wer was nominally the ruler of the forest, and appointed Humbaba as his second in command, with Enlil only being responsible for confirming this decision. Daniel Fleming and Sara J. Milstein instead argue that Wer should be interpreted as a figure directly identified with Humbaba in this context instead. The elders of Uruk also warn Gilgamesh about Humbaba, but he rejects the pleas and embarks on the journey to the cedar forest alongside Enkidu. The surviving copy of this section on the Yale tablet breaks off before the confrontation with Humbaba occurs. However, further details are provided by other, shorter fragments, which indicate that during the journey Gilgamesh had a number of dreams foretelling his confrontation with Humbaba, in which the guardian of the cedar forest appears in various symbolic non anthropomorphic guises meant to highlight his power: as an avalanche, a thunderstorm, an Anzû bird and a wild bull. The dreams differ slightly between known copies. They might either originate in an earlier textual source which has yet to be discovered or oral tradition, or constitute an invention of the compilers of the epic. While no known sources describe the battle between Humbaba and Gilgamesh, a fragment from Tell Harmal seemingly does detail his submission, and might indicate that in this version he knew about his incoming defeat due to a dream vision sent by Shamash. A reference to his death occurs on a tablet from Tell Ishchali, and possibly on an unprovenanced one presently held in Baghdad, though the accounts differ and the latter might instead describe the fate of an unidentified figure belonging to his household. The former indicates that his demise was accompanied by an earthquake.

Стандартты вавилон аудармасы

Ежелгі Вавилон кезеңінен кейін эпостың жаңа нұсқасы пайда болды, ол «Стандартты Вавилондық» немесе «Он екі тақташалы басылым» деп аталады. Жаңа Ассирия деректерінде бұл нұсқаның авторы касситтер дәуірінде өмір сүрген жазушы Син-леқа-уннинни екені айтылады. Ежелгі Вавилон эпосы мен жаңа канондық басылым арасындағы уақытқа жататын фрагменттердің саны шектеулі болғандықтан, нақты мерзімін анықтау қиын, бірақ ол б.з.д. 1150 жылдан бұрынғысы болуы мүмкін емес, себебі бұл кезеңдегі мәтіндерде Месопотамияның ең басты құдайлары – Мардук пен Ассурға сілтеме жоқ. Хумбаба туралы баяндама бесінші тақташада орналасқан, оның көшірмелері Ниневиядан (Жаңа Ассирия) және Уруктан (Кейінгі Вавилон) табылды. 2011 жылы Сулеймания мұражайы тағы бір үлгіге ие болды, ол Жаңа Вавилон кезеңіне жатады және Фарук Әл Рауи Гилгамеш эпосының фрагменті ретінде анықтады. Кейіннен Эндрю Р. Джордж осы фрагменттің аудармасын дайындады, Сулейманиядағы көнеліктер директоры Камал Рашид Рахим, Сулеймания мұражайының директоры Хашим Хама Абдулла және мекеменің басқа да қызметкерлері көмектесті. Стандартты Вавилондық басылымда Хумбаба алғаш рет Гилгамеш Энкидуға самырсын орманына сапар шегуді ұсынғанда еске алынады, бұл одан бұрынғы баяндамалардағыдай. Энкиду бастапқыда қарсылық білдіреді және Хумбабаны Энлильдің тағайындаған қорқынышты тұлғасы ретінде сипаттайды. Алайда, екі батыр бірге саяхаттауға келіседі. Сапарға шығар алдында Гилгамеш Урук тұрғындарына жоспарларын жариялаған Хумбаба туралы айтады. Ұзақ сапардан кейін Гилгамеш пен Энкиду самырсын орманына жетеді. Олар ормандағы шуды естігенде, оны Месопотамияның ауа райы құдайы Ададтың дауысымен салыстырады. Оның мекенінің егжей-тегжейлі сипаттамасы Сулеймания көшірмесінде сақталған және Месопотамия әдебиетіндегі пейзажға арналған жалғыз белгілі жолдардың бірі болып табылады. Онда өрілген ағаштардың сұлулығы және бүкіл аймақтың кедр иісімен толы екені айтылады. Әл Рауи мен Джордж атап өткендей, бұл үзіндіге қарағанда, Хумбаба "жабайы огре" ретінде емес, Вавилон патшасы сияқты сарайда музыкадан ләззат алатын шетелдік билеуші ретінде бейнеленген, бірақ оны көңілдететін музыканттар адамдар емес, жануарлар, бұл Месопотамия өнерінде жиі кездесетін мотив. Үзілген үзіндіде Хумбаба өз орманына келгендер туралы біледі, олардың бірі бұрын кездескен Энкиду болуы керек деп болжайды және олардың қайта қосылуына қуаныш білдіреді. Сәтке тоқтағаннан кейін, оқиға жалғасады, кейінірек басты кейіпкерлер мен Хумбаба арасындағы қақтығыс басталады. Соңғысы Гилгамешті өзінің орманына келгені үшін сынға алып, ол «ақымақ жігіттің кеңесіне» құлақ асқандығын мәлімдейді. Ол сондай-ақ Энкидуды қорлап, оны «атасын білмеген балықтың ұрығы, террапин мен тасбақаның ұлы» деп атайды, «анасының сүтін ішпегенін» атап көрсетеді, оның тууы мен ерте өмірінің ерекше жағдайларын еске түсіреді; екінші қорлау біріншісінің мағынасын ашады, өйткені аталған жануарлар сүтқоректілер емес және нәресте кезінде сүт ішпейді. Ол тағы да бұрын Энкидумен кездескенін айтады, Гилгамешті өз орманына әкелуді сатқындық деп санайды және соңғысын өлтіріп, оны құстарға жем етуге уәде береді. Нейтан Вассерман батырлар мен Хумбаба арасындағы қақтығыстың Энкиду Гилгамешке жақын болғаннан кейін және Нинсун оны асырап алғаннан кейін орын алғанын атап өтеді. Гилгамеш Хумбабаның сөйлеген сөзінен кейін батылдығын жоғалтады және сәттілікке жете алатынына күмәнданады, бірақ Энкиду оны берілмеуге шақырады және ұрыс басталады, үш қатысушының қатыгездігімен тауды бөлді. Бұл Шамшаның Гилгамешке оң жаққа бұру үшін он үш жел жібергеніне дейін жалғасады. Ол бұларды Гилгамештің анасы Нинсунның өтініші бойынша дайындаған. Хумбаба қозғалмайтын күйге түсіп, соқыр болады да, өмірін сақтап қалуды жалбарына бастайды. Ол Гилгамешті мақтап, оның Нинсуннан шыққандығын атап өтеді және егер ол тірі қалса, орманы оның атынан күзететінін айтады. Алайда, Энкиду оның өтінішін елемеуге шақырады. Вассерман мәтіннің алдыңғы бөліміндегі Хумбабаның қорлауларына жауап бермегенмен, бұл үзіндідегі оның таңдауы олардың әсерінен туындаған деп болжауға болады. Хумбаба оның ойынан айнуын сұрауға тырысады, бірақ оны тағы да елемеді. Энкиду Гилгамешке оны тез өлтіруді талап етеді, өйткені олардың әрекеттерін естіген құдайлардың ашуы, әсіресе Энлил мен Шамаш. Хумбабаның реакциясы толық сақталмаған, бірақ бұл Энкидуді ашуландырады, ол тағы да Гилгамешке оны өлтіруді айтады. Хумбаба өзінің тұтқынға алушыларын қарғыс айтады:

After the Old Babylonian period a new version of the epic referred to as “Standard Babylonian” or as the “Twelve Tablet Edition” emerged. Neo Assyrian sources attribute this version of the Epic to the scribe Sin leqa unninni, who likely lived in the Kassite period. More precise dating is difficult due to small number of known fragments dated to the times between the Old Babylonian epic and the new canonical edition, though it can be assumed that it cannot be more recent than 1150 BCE due to the absence of references to either Marduk or Assur, the main Mesopotamian gods in the first millennium BCE. The Humbaba narrative occupies the fifth tablet, with copies recovered from Nineveh (Neo Assyrian) and Uruk (Late Babylonian). Furthermore, in 2011 the Sulaymaniyah Museum acquired another example, dated to the Neo Babylonian period and identified as a fragment of Epic of Gilgamesh by Farouk Al Rawi, who subsequently prepared a translation alongside Andrew R. George, with additional help from Kamal Rashid Rahim, the director of antiquities in Sulaymaniyah, Hashim Hama Abdullah, the director of the Sulaymaniyah Museum, and other staff members of the latter institution. In the Standard Babylonian edition, Humbaba is first mentioned when Gilgamesh proposes a journey to the cedar forest to Enkidu, similarly as in older narratives. Enkidu is initially reluctant, and describes Humbaba as a fearsome being assigned to his position by Enlil:

However, eventually the two heroes decide to embark together. While leaving, Gilgamesh mentions Humbaba announcing his plans to the inhabitants of Uruk:

After a long journey Gilgamesh and Enkidu reach the cedar forest. After entering it, they hear Humbaba’s roar, which compared to the voice of Adad, the Mesopotamian weather god. A detailed description of his dwelling is preserved on the Sulaymaniyah copy, and constitutes one of the only known passages in Mesopotamian literature focused on landscape. It highlights the beauty of the entangled trees and states that the entire area was scented with cedar resin. Al Rawi and George note that in light of the following passage, Humbaba himself is portrayed not as a “barbarian ogre”, but rather as a foreign ruler enjoying music in his court much like how a Babylonian king would, though the musicians entertaining him are animals rather than humans, reflecting a motif well attested in Mesopotamian art:

In a broken passage, Humbaba learns about the arrival of intruders in his forest, seemingly guesses that one of them must be Enkidu, who he already met in the past, and possibly expresses joy about their reunion. After a lacuna, the story resumes after the confrontation between the protagonists and Humbaba has already begun. The latter criticizes Gilgamesh for coming to his forest, declaring that he was following the “advice of an idiot fellow”. He also insults Enkidu, calling him “spawn of a fish, who knew no father, hatchling of terrapin and turtle”, highlights that he “sucked no mother's milk”, referencing the unusual circumstances of his birth and early life; the second insult clarifies the purpose of the first, as the animals mentioned are not mammals and do not consume milk in infancy. He once again remarks that he already met Enkidu in the past, insinuates that bringing Gilgamesh to his forest constitutes treachery, and promises to kill the latter and feed him to carrion birds. Nathan Wasserman points out that since the confrontation between the heroes and Humbaba takes place after Enkidu already became close to Gilgamesh and has been adopted by Ninsun, the insults in addition to targeting what can be assumed to be his vulnerable spot also undermine his newly acquired status as a member of Gilgamesh's family. After Humbaba's speech, Gilgamesh loses his bravado and doubts if he can succeed, but Enkidu encourages him to not give up and the battle begins, with the ferocity of the three participants splitting the mountain apart. It continues until Shamash sends thirteen winds to tilt the scales in favor of Gilgamesh. He earlier prepared them at the request of Gilgamesh's mother, Ninsun. Humbaba is immobilized and blinded, and starts to beg for his life. He praises Gilgamesh, highlighting his descent from Ninsun, and offers that if kept alive, he will guard the forest on his behalf. However, Enkidu urges him to ignore his pleas. Wasserman argues that while he did not respond to Humbaba's insults in the earlier section of the text, it can be assumed that his choice in this passage was likely triggered by them. Humbaba tries to ask him to change his mind, but he is ignored once again. Enkidu instead urges Gilgamesh to kill him quickly to avoid the anger of the gods who might hear about their actions, singling out Enlil and Shamash in particular. Humbaba's reaction is not fully preserved, but it apparently angers Enkidu, who once again tells Gilgamesh to kill him. Humbaba curses his captors in response:

This prompts Enkidu to urge Gilgamesh to act yet again, this time successfully. Gilgamesh pulls out a dagger and stabs Humbaba in the neck. Enkidu then eviscerates him and pulls out his teeth; it has been suggested that the passage draws inspiration from imagery associated with elephant hunts, historically performed in Syria by both Mesopotamian and Egyptian rulers, and that the teeth might specifically be elephant like tusks. Al Rawi and George note that while it was already known before the discovery of the Sulaymaniyah copy that the heroes are aware that the slaying of Humbaba would be an affront of the gods, which presumably indicates it was immoral from the point of view of the compilers, the passage highlighting this is better preserved in it, revealing that after Humbaba’s death Enkidu suddenly laments that their actions “have reduced the forest to a wasteland” and fearfully imagines Enlil questioning them. The same tablet indicates that afterwards the heroes decide to get rid of the only witnesses of the battle, the seven sons of Humbaba, apparently an otherwise unattested personification of his auras, partially tree like and partially comparable to demons. Al Rawi and George point out the similarity between this passage and references to the seven sons of Enmesharra, a primordial deity similarly killed alongside his offspring, possibly in order to guarantee the creation of circumstances favorable to mankind. This scene seemingly reflects the perception of Humbaba as an evil force who had to be vanquished, present elsewhere in the epic, rather than the speech directly preceding it, which the translators compare to the actions a murderer rapidly coming up with a justification for the act by blaming the victim, which according to their judgment adds “to the poem’s reputation for insight into the human condition” and marks the poet behind it as a “shrewd observer of the human mind”. Subsequently Enkidu suggests to Gilgamesh that they should fashion a great door from the cedars to offer it to Enlil to avoid his wrath. They decide to transport it to Nippur to present it to this god in his temple Ekur. They also take the head of Humbaba with them. Frans Wiggermann suggests that it was affixed somewhere in the Ekur as a trophy. Daniel Schwmer in a more recent publication notes that it is not impossible this interpretation is correct, but states that the traces of the passage which would have to allude to this event do not support such a restoration of the text of the epic, making the fate of Humbaba’s head impossible to ascertain. It plays no further role in the narrative. Humbaba is nonetheless mentioned again when Enkidu relays the dream he had in which the gods judged his actions and despite the pleas of Shamash declared he has to die because of the role he played in the deaths of the guardian of the cedar forest and the Bull of Heaven, apparently with nearly immediate effect. Humbaba’s curse thus comes true. His demise is also mentioned by Gilgamesh when he introduces himself to the alewife Siduri.

Бұл Энкидуді тағы да Гилгамешке әрекет етуге шақыруға итермелейді, бұл жолы сәтті болады. Гилгамеш қылышын шығарып, Хумбабаның мойнына шаншып жібереді. Энкиду оның ішегін шығарып, тістерін жұлып алады; бұл үзіндідегі суреттеме Сириядағы піл ауына байланысты бейнелерден шабыттанған болуы мүмкін, оны Месопотамия және Египеттік билеушілер тарихи түрде жүргізіп келген, ал тістер пілдің сүйектеріне ұқсас болуы мүмкін. Әл Рауи мен Джордж бұрын Сулеймания көшірмесі табылар алдында батырлар Хумбабаны өлтірудің құдайлардың кінәсін білетінін білгендерін, бұл оның құрастырушылардың көзқарасынан моральдық емес екенін көрсетеді, бірақ бұл туралы мәліметтер осы көшірмеде жақсы сақталған, Хумбабаның өлімінен кейін Энкиду кенеттен «орманды шөлге айналдырғанымызды» айтады және Энлиль оларды сұраққа тартады деп қорқады. Осы тақташада батырлар шайқастың жалғыз куәгерлерін – Хумбабаның жеті ұлын жоюға шешім қабылдайды, бұл оның аурасының бұрыннан белгісіз бейнесі, жартылай ағаш тәрізді және жартылай демонға ұқсас. Әл Рауи мен Джордж бұл үзінді мен Энмешарраның жеті ұлына жасалған сілтемелер арасындағы ұқсастықты атап көрсетеді, бұл алғашқы құдай, оның балаларымен бірге өлтірілген, мүмкін, адамзатқа қолайлы жағдайлар жасау үшін. Бұл көрініс Хумбабаны жаман күш ретінде қарастырады, оны эпоста басқа жерде де көрсеткен, ал аудармашылардың пікірінше, бұл бұрынғы сөйлеуге қарағанда, қылмыскердің құрбандықтың кінәсін жүктеуге ұмтылуына ұқсайды, бұл олардың пікірінше, «адам жағдайына түсінікпен қарауға беделді» және оның авторын «адам санасын білгір бақылаушы» ретінде көрсетеді. Кейін Энкиду Гилгамешке кедрден үлкен есік жасап, Энлильге сыйлауды ұсынады, оның ашуын болдырмау үшін. Олар оны Ниппурге алып барып, оның Экур храмындағы құдайға сыйлайды. Олар сондай-ақ Хумбабаның басын алып кетеді. Франс Виггерман оның Экурдағы трофей ретінде бір жерге бекітілген болуы мүмкін екенін болжайды. Даниэль Швмер жақындағы жарияланымда бұл интерпретация дұрыс болуы мүмкін екенін айтады, бірақ мәтіннің осы оқиғаға сілтеме жасайтын іздері эпиктің мәтінін қалпына келтіруге қолдау көрсетпейді, сондықтан Хумбабаның басының тағдырын анықтау мүмкін емес. Ол одан әрі оқиғада рөл атқармайды. Дегенмен, Хумбаба Энкиду өліміне себеп болған рөлі үшін құдайлар оның іс-әрекеттерін соттап, Шамаштың жалбарынуларына қарамастан, оның өліміне үкім шығарғанда қайта еске алынады. Хумбабаның қарғысы осылайша орындалады. Оның өлімі туралы айтылымдар да бар...

Хетт және хурит тілдеріндегі бейімделулер

Гилгамеш туралы мифтерді хуриттер мен хеттер де қабылдады. Хурит және хетт тілдеріндегі аккад мәтіндерінің бейімделулері мен таралуы расталған. Алайда, Гари Бекманның айтуынша, кем дегенде Хаттусада олар тек жазушы жаттығулары ретінде және мүмкін сарайлық ойын-сауық ретінде қолданылған. Хеттілердің мәтіндер каталогында олардың барлығы CTH 341 деген жазуға жатқызылады. Гилгамеш эпосының хеттілік бейімделуі, хуриттік ықпалдың дәрежесін көрсетеді және көптеген хуриандық есімдерді қолданады, Гилгамеш жыры деп аталады, бірақ атауына қарамастан ол прозада жазылған. Оның авторы Хумбаба туралы әңгімеге ерекше қызығушылық танытқан көрінеді. Кир орманының күзетшісі алғаш рет Гилгамеш Энкиду мен сарбаздар тобымен кездескен кезде оны көргісі келетінін айтқан кезде айтылады, бұл Месопотамиялық түпнұсқадағы ақсақалдар кеңесінің орнына келгендей көрінеді. Батырлар да осылай саяхатқа шығады, Мала өзенін (Евфрат) кесіп өтеді және он алты күннен кейін Хумбабаның үйіне жетеді. Белгісіз себептермен Гилгамештің Хумбаба туралы арманына арналған бөлім алынып тасталды, бірақ хеттілерге белгілі эпостың аккад нұсқасында сақталған. Хумбаба Гилгамеш пен Энкиду келгеннен кейін дереу байқап, олардың неге орманға кіргенін таңғалады. Келесі үзіндіде оның музыканттарына сілтеме болуы мүмкін, бұл Сулеймания мұражайының Стандартты вавилондық нұсқасының көшірмесі арқылы белгілі, бұл соңғы нұсқаның V тақташасындағы оқиғалар ескі дәстүрді көрсетеді. Хумбаба батырларды екінші рет кедрлерді кесіп тастай бастағанда байқайды және ашуланып, олардың іс-әрекеттеріне күмән келтіреді. Оларды өлтіруге Аспанның Күн құдайы шақырады, ол Месопотамиялық әріптесінен айырмашылығы, олармен тікелей қарым-қатынаста болады. Содан кейін Хумбаба Гилгамеш пен Энкидуге ресми түрде қарсылық білдіреді: Бұл үзінді басқа нұсқаларда тікелей параллельді таппайды, бірақ Гэри Бекман осыған ұқсас көріністер империялық кезеңдегі хетт мұрағаттарынан белгілі мифтерге тән екенін атап өтті және оны Кумарби цикліне жататын мифтердің бірінде қарсыласын, хуриттердің ауа райы құдайы Тешубті мазақтайтын тас алып Улликуммимен салыстырады. Сосын жекпе-жектің сипаттамасы беріледі. Онда аккад түпнұсқасында жоқ элементтер бар, атап айтқанда Гилгамеш пен Энкиду Хумбабаны шашынан сүйреп, сонымен қатар Мэри Р. Бахварованың анықталмаған "еквидтер" деп атаған, бірақ Бекман мәтіннің жақындағы өңдеуінде "пост аттары" деп атаған жануарлардың қатысы бар. Гилгамеш шаң бұлтынан уақытша әрекетке қабілетсіз болып, Аспанның Күн құдайынан көмек сұрайды, нәтижесінде тоғыз (аккад нұсқасындағыдай он үш емес) жел алады, бұл оның құлы болуға ұсыныс жасаған Хумбабаны тұрақтандырады. Алайда, Энкиду оған мейірімділік көрсетпеуді кеңес береді. Құрамында сақталған фрагменттерде Хумбабаның өлімі тікелей сипатталмаған, бірақ басқа нұсқалардағыдай, ол өлімге ұшырады, өйткені оқиға кейіннен айтылады. Құдайлар Гилгамеш пен Энкидудің іс-әрекеттерін талқылап, соңғысын өлтіру керек деп шешкенде, Аспанның Күн құдайы Хумбабамен кездескен кезде оның атынан әрекет еткендіктен, оны аяу жағында деп айтады, ал Ану бұл әрекетті кешірілмейтін деп санайды. Тақташалардың сақталу жағдайына және хури тілінің әлі де кемелсіз түсінігіне байланысты Гилгамеш мифтерінің хурит нұсқаларын толық аудару мүмкін емес, бірақ бір фрагменттің колофоны оны "Ḫuwawa төртінші тақташасы; аяқталмаған" деп атайды. Мэри Р. Бахварова бұл композиция Хумбабаның "жергілікті батыр" ретінде танылуын білдірген болуы мүмкін деп болжайды. Ол солтүстік Сирияның тұрғыны ретінде суреттелгендіктен, ол батыс аудиториясына тартымды кейіпкер болуы мүмкін деп айтады, бұл өз кезегінде оның рөлін ерекше атап өткен қайта баяндауға әкеледі. Йорам Коэн бұл ұсынысты бағалау қиын деп санайды, бірақ ол осы уақытқа дейін белгісіз батыс Хумбаба орталықты әңгімелердің болуы мүмкін екенін қабылдады. Хуриттің жеке Хумбаба туралы әңгімесінің болуы, бастапқыда Дэниел Е. Флеминг пен Сара Дж. Милштейн ұсынғандай, қазір жоғалған аккад эпосы Гилгамеш пен оның арасындағы қақтығысқа бағытталған деген ұсынысты қолдауы мүмкін. Тірі қалған фрагменттер кез-келген Месопотамиялық жұмыстың тікелей бейімделуін білдірмейді, Бекманның айтуынша, оның орнына Кумарбиге бағытталған хурит шығу тегінің мифтеріне Месопотамиялық мотивтерді енгізумен салыстыруға болады. Фрагменттердің бірі басқа, аты аталмаған кейіпкердің, мүмкін Хумбабаның өмірі үшін жалбарынып жатқан әйелді қамтиды; ол хурит тілінде "жас әйел" деген мағынаны білдіретін šiduri сөзімен белгіленген, бірақ ол хуриттік бейімдеуде және оған ықпал еткен кейбір хетт фрагменттеріндегі Сидури есімді қызбаңғымен сәйкес келмейді. Алайда, басқа бір үзіндіде Гилгамеш Хумбабамен болған кездесуін соңғы кейіпкерге еске түсірген болуы мүмкін. Аяғы сақталмағандықтан, Бахварова Хумбаба Гилгамеш немесе Энкидумен болған кездесуінен аман қалған немесе оның өлімі трагедиялық оқиға ретінде көрсетілген болуы мүмкін деп болжайды.

Myths about Gilgamesh were adopted by Hurrians and Hittites. Both Hurrian and Hittite adaptations and circulation of Akkadian texts are attested. However, according to Gary Beckman, at least in Hattusa they were only used as scribal exercises and possibly as courtly entertainment. In the Catalogue des Textes Hittites, all of them are classified under entry CTH 341. The Hittite adaptation of the Epic of Gilgamesh, which shows a degree of Hurrian influence and uses a number of Hurrianized names, is known as the Song of Gilgamesh, though despite the title it is written in prose. It has been noted that its author seemingly showed a particular interest in the Humbaba narrative. The guardian of the cedar forest is first referenced when Gilgamesh states he would like to see him while meeting with Enkidu and a group of soldiers, seemingly serving as a replacement for the assembly of elders from the Mesopotamian original. The heroes similarly embark on the journey, cross the Mala river (Euphrates), and after sixteen days reach Humbaba’s dwelling. For unknown reasons the section of the narrative focused on Gilgamesh’s dreams about Humbaba was omitted, despite being preserved in the Akkadian version of the epic known to the Hittites. Humbaba notices Gilgamesh and Enkidu immediately after their arrival, and wonders why did they enter the forest. It is possible that the subsequent passage contains a reference to his musicians, best known from the Sulaymaniyah Museum copy of the Standard Babylonian version, which might indicate the events of tablet V of the latter version reflect an older tradition. Humbaba spots the heroes for the second time when they start to cut down the cedars, and in anger confronts them, questioning their actions. They are then urged to kill him by the Sun god of Heaven, who unlike his Mesopotamian counterpart interacts with them directly. Humbaba then formally challenges Gilgamesh and Enkidu:

The passage finds no direct parallel in other versions, but Gary Beckman notes similar scenes are typical for myths known from Hittite archives dated to the imperial period, and compares it to the stone giant Ullikummi taunting his adversary, the Hurrian weather god Teshub, in one of the myths belonging to the Kumarbi Cycle. A description of a fight follows. It contains elements absent from the Akkadian original, namely Gilgamesh and Enkidu dragging Humbaba by the hair, as well as apparent involvement of animals referred to simply as unidentified “equids” by Mary R. Bachvarova but as “posted horses” by Beckman in a more recent treatment of the text. Gilgamesh is then temporarily incapacitated by a dust cloud and asks the Sun god of Heaven for help, receiving nine (rather than thirteen, like in the Akkadian version) winds as a result, which leads to the immobilization of Humbaba, who offers to become his slave:

However, Enkidu advises him to show no mercy. Humbaba's death is not directly described in the surviving fragments, but it is agreed that like in other versions of the narrative, he was killed, as the event is referenced later on. When the gods discuss the deeds of Gilgamesh and Enkidu and determine the latter should be killed, the Sun god of Heaven argues in favor of sparing him as he acted on his behalf during the confrontation with Humbaba, while Anu considers this act unforgivable. Due to state of preservation of the tablets and the still imperfect understanding of the Hurrian language, the Hurrian versions of Gilgamesh myths are impossible to fully translate, though it is agreed that the colophon of one of the fragments refers to it as “the fourth tablet of Ḫuwawa; not finished”. Mary R. Bachvarova proposes that this composition might have reflected the perception of Humbaba as a “local hero”. She argues that due to being portrayed as an inhabitant of northern Syria, he might have been an appealing character to western audiences, which in turn lead to retellings emphasizing his role. Yoram Cohen considers this proposal difficult to evaluate, though he tentatively accepts the existence of hitherto unknown western Humbaba centric narratives as a possibility. The presumed existence of a standalone Hurrian Humbaba narrative might also support the proposal that a now lost Akkadian epic focused on the confrontation between him and Gilgamesh existed, as originally proposed by Daniel E. Fleming and Sara J. Milstein. The surviving fragments presumably do not constitute a direct adaptation of any Mesopotamian work, and according to Beckman can instead be compared to the incorporation of Mesopotamian motifs into the myths of Hurrian origin focused on Kumarbi. One of the fragments involves a woman pleading for the life of another, unnamed character, possibly Humbaba; while she is designated by the word šiduri, meaning “young woman” in Hurrian, it is assumed that she does not correspond to the barmaid Siduri, who instead bears the name Nahmizule in the Hurrian adaptation and some of the Hittite fragments influenced by it. It is however possible that in another passage Gilgamesh recollects the confrontation with Humbaba to the latter character. While the ending is not preserved, Bachvarova speculates that Humbaba might have either survived his meeting with Gilgamesh or Enkidu, or that his death was presented as a tragic event.

Басқа мәтіндік көздер

Гумбаба ғибраттық жырлар жинағынан және оның алдындағы мәтіндерден де кездеседі. Ол «Бастапқы билеушілер жырларында» айтылады. Бұл мәтін Месопотамиядан, сондай-ақ Угарит пен Эмардан белгілі және «нақыл сөздер» деп аталатын әдебиет үлгісі болып табылады. Ол туралы айтылған жол мәтіннің көптеген көшірмелерінде сақталған:

Бұл оның Гилгамешпен болған шайқастан кейін өлмегені туралы дәстүрді көрсетеді. Бендт Алстердің пікірінше, «Бастапқы билеушілер жырларының» мәтіні, көңіл көтеру үшін ежелгі билеушілерді айтатын, ішімдік әнге ұқсас композиция. Ол басқа туындыларға әжуалық контекстте сілтеме жасайды, бұл хабар кейінірек «carpe diem» мотивімен салыстырылуы мүмкін. Гумбабадан басқа, ол Алулим, Этана, Гилгамеш, Зиусудра, Энкиду, Бази және Зизи туралы да айтады. Мүмкін, көптеген әдеби сілтемелер оның аудиториясын – Месопотамия әдебиетінің канонына жақсы білетін жазушыларды қызықтыру үшін жасалған. Гумбабаға сілтеме жасайтын көптеген белгілер Месопотамияның белгілер жинақтарынан белгілі, және осы контексте Ḫuwawa орфографиясының жиі қолданылуы олардың ежелгі Вавилон дәуірінен бастау алған дәстүрді көрсетеді деген болжам бар. Олар көбінесе ересектер мен жаңа туған адамдардың, сондай-ақ қозылардың сыртқы түріне қатысты, олардың бұршақ тәрізді мұрны мен үлкен көздері мифтік кейіпке ұқсас болғандықтан. Сонымен қатар, гепатоскопияда қолданылатын құрбандық жануарларының ішектері Гумбабаның бетімен салыстырылуы мүмкін, ал оның беті қойдың ішегіне ұқсайтын суреті белгілі. ETCSL жүйесінде Шүлгі О деп аталатын Шүлгіге арналған мадақтау жырлары, Гилгамеш Гумбабаны тұтқынға алып, оны Урукқа әкелген дәстүрге сілтеме жасайды, ал «сенің тұтқынға алынған батырың» (ur sag dab5 ba zu) фразасы кейде осы құбылысқа сілтеме ретінде түсіндіріледі. Бұл фраза Нинуртаның түрлі жауларының атағы ретінде жақсы белгілі және олар жеңілгеннен кейін трофей ретінде көрсетілген болуы мүмкін. Дүмүзиге, өтініш берушінің қинаушыларын басқа құдайға тапсыруды сұраған дұға, Гумбабаны соңғы рөлде бейнелеуі мүмкін, бірақ бұл құдай Лумма немесе Хумбан болуы да мүмкін. Джанни Маркезидің сөзіне сәйкес, Лумма мәтіннің түпнұсқа нұсқасында болған, ал екі ассириялық көшірмелердің бірін жазған автор, бұл құдайды білмегендіктен, оны Гумбабамен алмастырған, бірақ соңғысы «құқық қорғаушы джин» немесе басқа әлемнің құдайы рөлінде кездеспеген.

It seemingly reflects a tradition in which he did not die after his confrontation with Gilgamesh. The text of the Ballad of Early Rulers itself is, as argued by Bendt Alster, a drinking song like composition which brings up legendary ancient rulers as a pretext to explain the need to enjoy the present. It references other works in a seemingly humorous context, with the message possibly being comparable to the later carpe diem motif. In addition to Humbaba it also mentions Alulim, Etana, Gilgamesh, Ziusudra, Enkidu, Bazi and Zizi. Presumably the large number of literary allusions was meant to make the composition entertaining for its expected audience, namely scribes well versed in the canon of Mesopotamian literature. Multiple omens alluding to Humbaba are known from Mesopotamian omen compendiums, and based on the frequent use of the spelling Ḫuwawa in this context it assumed they reflect a tradition originating in the Old Babylonian period. They typically pertain to the appearance of both adult and newborn humans as well as newborn lambs, considered comparable to that of the mythical figure due to the presence of a bulbous nose and large eyes. Additionally, the entrails of sacrificial animals used in hepatoscopy could be compared to Humbaba’s face, and a depiction of him representing his face as resembling the intestines of a sheep is known. A praise hymn dedicated to Shulgi, referred to as Shulgi O according to the ETCSL naming system, might allude to a tradition in which Gilgamesh captured Humbaba and brought him back to Uruk, with the reference to “your captured hero” (ur sag dab5 ba zu) sometimes interpreted as a reference to the monster. This phrase is better attested as a title of various enemies of Ninurta and presumably indicates that after their defeat they were displayed as trophies. A prayer to Dumuzi imploring him to hand over the petitioner’s tormentors to another deity possibly casts Humbaba in the latter role, though it is also possible the deity meant is Lumma or Humban. According to Gianni Marchesi, Lumma was most likely present in the original version of the text, while the author of one of the two known Assyrian copies, unfamiliar with this god, replaced him with Humbaba, despite the latter not being attested in the roles of a “gendarme demon” or underworld deity unlike the former.

Бейнелеу өнері

Хумбаба Ежелгі Вавилон дәуіріндегі Месопотамия өнерінде жиі бейнеленген. Алайда, көбінесе оның беті ғана көрсетілген. Мұндай бейнелер қорғау мақсатында жасалған. Мысалы, Телл-әл-Римада қазба жұмыстары кезінде табылған Ежелгі Вавилон ғибадатханасының қақпасының әшекейі осылай болған. Хумбабаның әсем бас киімдері Мари қаласының көптеген әкімшілік мәтіндерінде және Қатна қаласының зергерлік бұйымдар тізімінде де кездеседі. Хумбаба мен Гилгамеш және Энкиду арасындағы күресті бейнелейтін көптеген өнер туындылары белгілі, олардың ішінде Месопотамия мен көршілес аймақтардағы түрлі жерлерден табылған саз тақташалар мен цилиндрлік мөрлер бар. Лувр коллекциясындағы бір мүсін де осы бейнелердің қатарында, онда батыр Хумбабаның басының үстінде тұрғандай көрінеді. Нузиден немесе Митанның түрлі орындарынан алынған бейнелер Месопотамия дәстүрін қатаң сақтаған болуы мүмкін, бірақ Батыс Ирандағы немесе Анатолиядағы суретшілер осы мотивті бастапқы мағынасында қолданды ма, әлде оны белгісіз жергілікті мифтердің бейнесі ретінде қайта жаңарды ма, әлі белгісіз. Кейінгі дәуірлерде Хумбабаның бейнелері сирек кездеседі. Франс Виггерманн оның қола дәуірінен кейін көркем өнерден жоғалып кеткенін айтады, бірақ Телл Халафтан табылған рельеф б.з.д. бірінші мыңжылдыққа жатқан мысал деп саналады. Гари Бекманның сөзіне сәйкес, Гилгамеш пен Энкидудың қолынан жеңілген Хумбабаның бейнесі Ахеменид дәуірінде де кездеседі. Уилфред Г. Ламберт осы кезеңдегі Ур қаласынан табылған мөрді осы көріністі бейнелейтін ең жас туынды деп атады, бірақ кейбір зерттеушілер оны камандармен ойнап жатқан жалаңаяқ әйел бейнесі деп түсіндіреді. Петра қаласындағы 649 нөмірімен таңбаланған қабірде Хумбабаның бетінің кейінгі дәуірдегі бейнесі табылуы мүмкін, бірақ Месопотамиядағы ұқсас туындылар Ежелгі Вавилон дәуірімен шектелген. Сондай-ақ, басқа Набатей орталығы – Медейн Салех қаласының қабірлерінен де ұқсас беттер белгілі. Бірақ ешқайсысының анықтығына көз жеткізу қиын. Джудит Маккензи атап өткендей, егер Хумбабаның Набатей өнерінде болуы расталса, онда Набатейлер оны қамтитын мифтермен таныс болған-дыр деген сұрақ туындайды.

Humbaba was commonly depicted in Mesopotamian art in the Old Babylonian period. However, often only his face was shown. Such depictions had an apotropaic purpose. An example has been identified as a decoration of the gate of an Old Babylonian temple excavated in Tell al Rimah. Ornamental heads of Humbaba are also mentioned in multiple administrative texts from Mari and in a list of jewelry from Qatna. Multiple works of art showing the confrontation between Humbaba and Gilgamesh and Enkidu are also known, including clay plaques and cylinder seals from various locations in Mesopotamia and neighboring areas, and possibly a statue from the Louvre collection showing a hero standing on the head resembling these identified as depictions of Humbaba. While it can be assumed that depictions from Nuzi or from various Mitanni sites strictly reflect the Mesopotamian tradition, it is not certain if artists in western Iran or in Anatolia were necessarily using the motif in its original context, and might have instead reinterpreted it as a representation of unidentified local myths instead. In later periods, the depictions of Humbaba are less frequent. Frans Wiggermann argues that he largely disappeared from visual arts after the Bronze Age, but a relief from Tell Halaf is presumed to be a first millennium BCE example, and according to Gary Beckman representations of Humbaba’s defeat at the hands of Gilgamesh and Enkidu have been identified from as late as the Achaemenid period. Wilfred G. Lambert cited a seal from Ur from this period as the youngest known work of art showing this scene he was aware of, but it has alternatively been interpreted as a nude woman playing with cupids. A possible late depiction of the face of Humbaba has been identified in a tomb in Petra, which was assigned the number 649 during excavations, though similar works of art from Mesopotamia are limited to the Old Babylonian period. Similar faces are also known from tombs from another Nabataean side, Medain Saleh. In neither case the identification is certain. Judith McKenzie noted that if accepted, Humbaba’s presence in Nabataean art would open the question whether Nabateans were familiar with the myths involving him.

Хумбаба мен Пазузу

Франс Виггерманның пікірінше, тағы бір Месопотамиялық демон Пазузуды Хумбабаның метафоралық "мұрагері" деп қарастыруға болады, себебі екеуі де денесіз бас түрінде бейнеленген және ұқсас қорғаушылық функцияларды атқарған. Ол Хумбабаның басы мен персонификацияланған батыс желдің, Пазузудың тағы бір мүмкін алдағысының арасындағы байланыстың өнерде кездесетінін атап көрсетті, кейде олар бірге суреттелген; екеуі де батыс тауларында мекендейтініне сенген. Экхарт Фрам Виггерманға қарағанда сақтық танытып, Хумбаба мен Пазузудың бас екеуі де бірдей функцияны орындағанымен, олардың арасында тікелей иконографиялық ұқсастықтар аз екенін айтады. Пазузудың шығу тегіне қатысты ассириологиялық әдебиетте бірнеше басқа да теориялар кездеседі; Фрам атаудың Бази Зизи тізбесінен туындаған болуы мүмкін екенін атап өтеді, бұл шумерлік патшалар тізіміндегі Мари қаласының Саргонға дейінгі екі патшасының есімдері. Пазузу египет құдайы Бес үлгісінде жасалған болуы мүмкін деген пікір 1980 жылдары Энтони Грин бастаған зерттеушілер арасында да қолдау тапқан. Хумбабаның тағы бір мүмкін мұрагері – б.з.д. бірінші мыңжылдыққа жататын мөрлерде құдайлардың жеңілген қарсыласы ретінде бейнеленген лахму сияқты тұлға.

Грек дереккөздері

Гумбабаның иконографиясы грек горгондарының бейнесіне әсер еткені болжанады. Олардың бас суреттері үшін де қорғау функциялары дәлелденген. Персейдің Афинаның көмегімен Медузаны өлтіруін бейнелейтін өнер туындылары Гилгамеш пен Энкидудың Хумбабаны өлтіру мотивінің грекке бейімделуі саналады. Өнер мотиві оның негізделген мифпен бірге таратылды ма, әлде жоқ па, бұл пікірталас тудыратын мәселе. Гректер бұрыннан бар жергілікті мифті бейнелеу үшін шетелдік мотивті қабылдады ма, немесе импортталған өнер мотиві немесе одан туған миф Персей туралы әңгіменің қалыптасуына ықпал етті ме, ол да белгісіз.

Үлкендер кітабы

Аңшылдар кітабындағы есімді алыптардың бірі, Хобабиш, Хобабис немесе Хобайш деп әртүрлі аталады, Месопотамиялық Хумбабадан шыққан деп есептеледі. Бұл байланысты алғаш Йозеф Милик байқаған. Ол Құмраннан табылған арамей нұсқасында, яғни көне еврей дәстүрін көрсететін нұсқада, сондай-ақ Түрфаннан табылған орта парсы тілінде жазылған Михайдың кейінгі бейімделуінде кездеседі. Осы көздер Гилгамеш есімін де сақтайды, ол жаман алып ретінде қайта қарастырылған, бірақ оның авторы Гилгамеш жырларымен таныс болған деген дәлел жоқ. Олар б.з.д. бірінші мыңжылдықта әлі де қолданыста болған басқа клинопись мәтіндері (мысалы, жамандықтар жинағы) немесе ауызша дәстүрлер арқылы олардың есімдерін білген болуы мүмкін. Йорам Коэн олар Хумбаба туралы белгісіз батыс дәстүрінен алынған болуы мүмкін деп ұсынады. Мэтью Гофф автордың Гилгамеш жырлары туралы тікелей білімі болмаған, бірақ шығыс диаспорасының отанына оралған мүшелері батысқа әкелген ақпаратқа сүйенген болуы мүмкін деп болжайды. Сақталған бөлімдерде есімдердің бірінің де ертедегі Хумбаба туралы әңгімелерге ұқсас контексте екенін көрсететін ешқандай мәлімет жоқ. Эндрю Р. Джорджтың айтуынша, олар екеуі де «басқа алыптар туралы әңгімедегі эпизодтық кейіпкерлер ғана және Гилгамеш жырларының кез келген эпизодымен байланысты емес» деуге болады. Алыптардың жиналысында Оя есімді біреуі оларға «Гилгамеш (glgms) өзіне не деді және Хобабис не айғайлады» деп хабарлайды; бұл хабардың мазмұны белгісіз, бірақ ол жиналған қауымға қуаныш сыйлаған сияқты. Аңшылдар кітабында сақталған Хумбабаның есімі кейінірек араб авторларына да белгілі болған, бұл туралы ислами пікір-таласта Хуммама есімді манихейлік «қараңғылық рухы» және он бесінші ғасырдағы манихейшіліктің ықпалымен жазылған, бұрмаланған формалары туралы мәліметтер бар, оларды Әл-Сүйүти жазған.

One of the eponymous giants in the Book of Giants, variously referred to as Ḥôbabiš, Ḥôbabis or Ḥōbāīš, is assumed to be derived from Mesopotamian Humbaba. The connection was first noted by Józef Milik. He is attested both in the Aramaic version from Qumran, which reflects an older Jewish tradition, and in a later Michaean adaptation written in Middle Persian, found in Turfan. While the same sources also preserve the name of Gilgamesh, reinterpreted as an evil giant, there is no indication that their compilers were familiar with the Epic of Gilgamesh, and they might have been aware of their names thanks to other cuneiform texts still in circulation in the first millennium BCE (for example omen compendiums) or from derived oral traditions. Yoram Cohen suggests that they might have been borrowed from an unknown western tradition about Humbaba. Matthew Goff proposed the author might have had indirect knowledge of the Epic of Gilgamesh which relied on information originally brought westwards by returning members of an eastern diaspora. The surviving sections do not indicate that either name is present in a context resembling the earlier Humbaba narratives, and according to Andrew R. George it is safe to say that both are only “incidental characters in a story that revolves around other giants and is unrelated to any episode of the Gilgamesh epic”. During an assembly held by giants, one of them, ‘Ohyah, informs them about “what glgms (Gilgamesh) has said to him, and what Ḥôbabis yelled”; the topic of this message is unknown, but apparently it inspired joy in the gathered crowd. The form of Humbaba’s name preserved in the Book of Giants was seemingly also known to a number of later Arab writers, as indicated by a reference to a Manichaean “spirit of darkness” named Hummāmah in an Islamic polemic and to the presence of presumed corrupt forms of the name in incantations from the fifteenth century showing a degree of influence from Manichaeism, written by Al Suyūṭī.

Даулы немесе дәлелденбеген ұсыныстар

Хумбабаны Киелі кітаптағы киниттік Хобабпен байланыстыруға жасалған әрекеттер негізсіз деп есептеледі, ал соңғы атаудың екі байланыссыз еврей түбірінің бірінен – ḫbb ("ақылдылық") немесе ḥbb ("мейірімділік") – туындаған болуы мүмкін. Ескі ғылыми еңбектерде қабылданғанмен, Хумбаба мен Самсосаттық Лукианның жазбаларынан белгілі Комбабос арасындағы байланыс ықтимал емес. Атаулардың фонетикалық ұқсастығы, көбінесе, кездейсоқ болуы мүмкін, ал бұл ұсыныс Комбабостың Гилгамеш пен Энкидудың бірігіп, Хумбабаның атынан алынған атауға ие болуы мүмкін деген болжамға негізделген. Сонымен қатар, Янес пен Ямбрестің апокрифіндегі бір эпизодта Янестің анасының күнәкардың жұмаққа жат адам ретінде кіріп, кипарис ағашын кесіп түсірген түсі суреттелгені, Хумбаба туралы айтылған оқиғаларды бейнелейді деген пікір бар, бірақ бұл көзқарас сенімді емес деп саналады.