Кіріспе

Мүліктік немесе борыш кепілдігі (англ. lien) – борышты төлеуді немесе өзге де міндеттемелерді орындауды қамтамасыз ету үшін мүлікке берілетін кепілдік түрі. Мүліктің иесі, кепілдік беретін адам, міндетті алушы деп аталады, ал кепілдік арқасында пайда көретін адам – кепілдік беруші немесе кепілдік ұстаушы деп аталады. Сөздің этимологиялық түбірі – англо-француз тіліндегі lien немесе loyen, яғни "байлау", "шектеу" мағынасындағы латын тіліндегі ligamen сөзінен шыққан, ол ligare – "байлау" дегенді білдіреді. АҚШ-та "лиен" термині көбінесе түрлі салмақты міндеттемелерді қамтиды, соның ішінде ипотека мен басқа да төлем түрлері де бар. АҚШ-та лиен ерекшелігі иеліксіз қауіпсіздік мүддесін білдіреді (толығырақ қараңыз: ). Басқа ортақ құқық елдерінде лиен термині өте нақты қауіпсіздік түріне жатады, ол борыш немесе басқа міндеттеме орындалғанша мүлікті ұстап тұруға (бірақ сатпауға) берілген пассивті құқық. АҚШ-тағы қолданылуынан өзгеше, басқа елдерде ол қауіпсіздік мүддесінің толыққанды иелену нысаны болып табылады; шындығында, мүлік иелігінен шыққан жағдайда, кепілдік күшін жояды. Дегенмен, ортақ құқық елдері "әділетті кепілдік" деп аталатын, кейбір сирек жағдайларда туындайтын, қауіпсіздік мүддесінің ерекше түрін де мойындайды. Терминология мен қолданылудағы айырмашылықтарға қарамастан, АҚШ пен ортақ құқық жүйесіндегі лиендер арасында белгілі бір ортақтықтар бар.

Көшірушінің кепілдік құқығы

Көшірушілер әдетте UCC § 7 307/308 бойынша төлемді қамтамасыз ету үшін клиенттің тауарларын ұстап қалуға құқылы. Бұл иеленуші кепілдігі және келісімсіз кепілдік түрі (өйткені ол келісім бойынша емес, заң бойынша автоматты түрде туындайды). Дегенмен, көшірушінің кепілдік құқығы көбінесе «кепілдік жүктемесі» деп аталатын көшіру алаялығында теріс пайдаланылады, онда көшіру компаниясы клиентке қарыз емес ақшаны талап ету үшін, клиент келісімшарт бойынша белгіленген бағадан артық төлемесе тауарларды жеткізуден бас тартады. Клиент тауарларын алуға мүдделі болғандықтан, ол осы «қорқыту төлеміне» мәжбүр болады. Мемлекетаралық тасымалдау саласындағы кепілдік жүктемелері 49 USC 13905 бойынша заңсыз. Федералды автокөлік тасымалдаушыларының қауіпсіздігі жөніндегі әкімшілік (FMCSA) көшіру индустриясын реттейді және кейде заң бұзушы көшіру компанияларына айыппұл салу және лицензияларын жою сияқты шаралар қолданады. Кепілдік жүктемесімен айналысатын көшіру компаниялары «Рэкетке және жемқорлыққа қарсы ұйымдар туралы» заңды бұза отырып, рэкетшілдік қызметпен айналысқан деп есептелуі мүмкін. Заңды кепілдік құқығы мен кепілдік жүктемесі арасындағы дауларды клиент алдын ала (оқиғадан бұрын) жазбаша келісімшартта көшірушінің кепілдік құқығынан бас тарту арқылы болдырмауы мүмкін, бұл көшіру компаниясын төлем дауларына қарамастан тауарларды тиісінше жеткізуге міндеттейді. Мұндай талап орындалмаса, бұл мүліктің иесіз қолданылуы немесе мүлікке зиян келтіру болып есептелуі мүмкін.

Басқа жалпы құқық елдері

АҚШ-тан тыс елдерде, жалпы құқық бойынша кепілдік – заңмен берілген, мүлікті (кейде құжаттар мен қағаздарды) ұстауға берілген пассивті құқық ретінде анықталады. Қазіргі заманғы заңнама көбінесе заңды кепілдікті тарихи қалыптасқан жағдайларда қалдырып, оны қазіргі жағдайларға бейімдеуге көп күш жұмсамайды. Tappenden v Artus [1964] 2 QB 185 ісінде Diplock LJ кепілдікті "өз күшімен шешілетін" құрал деп атап, оны "кедергілерді жою, өзін-өзі қорғау немесе жер басып кірушілерді қуу сияқты басқа да көне құралдармен" салыстырды. Теңгерімді кепілдіктер – мүліктік құқықтың ерекше түрі, әдетте sui generis деп саналады.

Жалпы құқық бойынша залог

Жалпы құқықпен байланысты кепілдіктер арнайы және жалпы кепілдіктерге бөлінеді. Арнайы кепілдік, көбірек таралған түрі, мүлік пен көрсетілген қызмет арасында тығыз байланысты талап етеді. Арнайы кепілдік тек аталған мәмілеге қатысты төлемдерге ғана қолданылуы мүмкін; кепілдік алушы өткен қарыздар үшін кепіл ретінде ұсталып тұрған мүлікті пайдалана алмайды. Жалпы кепілдік кепілдік алушының иелігіндегі барлық мүлікке әсер етеді және кепілдік алушының кепілдік берушіге барлық қарыздары үшін кепілдік болып табылады. Арнайы кепілдік шарт арқылы жалпы кепілдікке айналдырылуы мүмкін, бұл көбінесе тасымалдаушылармен жасалатын келісімдерде кездеседі. Жалпы құқықпен бекітілген кепілдік тек пассивті ұстау құқығын береді; жалпы құқық бойынша сату құқығы туындамайды, бірақ кейбір заңдар қосымша сату құқығын беруі мүмкін, сондай-ақ шарт арқылы жеке сату құқығын беруге болады. Жалпы құқықпен байланысты кепілдіктер, «жалпы шақырулар» деп аталатын нәрселермен тығыз байланысты, бірақ олармен толыққанды сәйкес келмейді. Жалпы құқықпен бекітілген кепілдік – мүліктік құқықтардың өте шектеулі түрі. Одан басқа, ол тек пассивті ұстау құқығына ғана тең, кепілдікті басқаға беруге болмайды; оны үшінші тарап, тауарға иелік берілген және бастапқы тарап орындауы тиіс қызметтерді атқаруға міндеттелген жағдайда, талап ете алмайды; және егер жылжымалы мүлік кепілдік берушіге қайтарылса, кепілдік құқығы мәңгілікке жоғалады (егер тараптар кепілдік берушінің уақытша иелігінен кейін кепілдік күшінде қалатыны туралы келіспесе). Мүлікті заңсыз сатқан кепілдік алушы залал өтеуге және кепілдікті қайтаруға жауапкершілікке тартылуы мүмкін.

Теңгерімдік кепілдік

Жалпы құқық елдерінде теңгерімдік кепілдіктер ерекше және күрделі мәселелер тудырады. Теңгерімдік кепілдік – заңмен берілген, тиісті түрде теңгерімдік салымға ұқсас, иеленушілік емес қауіпсіздік құқығы. Ол айыптаудан өзгеше, себебі ол келісім арқылы жасалмайды. Ол өте шектеулі жағдайларда ғана беріледі, ең көп таралған (және ең аз күмәнді) жағдай – жерді сату; төлемсіз сатушы сатып алу бағасына қарамастан, сатып алушы мүлікті пайдалануға кіріскеніне қарамастан, жерге теңгерімдік кепілдік алады. Бұл теңгерімдік қағидаға қарсы салмақ ретінде қарастырылады, ол сатып алушыға сатып алу шарты ауыстырылғаннан кейін жерге иелік етуге құқық береді. Теңгерімдік кепілдіктердің төлемсіз сатушының кепілдігінен тыс қаншалықты кеңейетіні болжау мәселесі болып табылады. Теңгерімдік кепілдіктер бірнеше істерде иелік құқықтарына қатысты болған, бірақ әлі жылжымалы мүлікке қатысты болған емес. Австралия соттары жеке мүлікке қатысты теңгерімдік кепілдіктерге ең ықыласты болды (Hewett v Court (1983) 57 ALJR 211), бірақ істерді қарау теңгерімдік кепілдіктің негізгі қағидаларына қатысты нақтылықты қамтамасыз етпейді. Re Stucley [1906] 1 Ch 67 ісінде, сенім қордағы қайтару құқығын сатушы сенімгерге сатты және ол пәнге теңгерімдік кепілдікке ие болды. Алайда, бұл жеке тұлғаның мүлігі емес, жылжымалы мүлік болды. Barker v Cox (1876) 4 Ch D 464 ісінде, некелік келісімге енгізілген мүлікті сатып алушы бағаны алдын ала аманаттардың біріне төледі, және сатып алушы аманаттардың сатып алу бағасымен кейіннен сатып алған инвестицияларға теңгерімдік кепілдікке ие болды. Langen and Wing v Bell [1972] Ch 685 ісінде директордың қызмет шарты бойынша ол компаниядағы акцияларын жұмыстан босатылған жағдайда беруге міндетті болды, және ол жылдық есептер қолжетімді болған кезде кейін есептелген бағаны алуға тиіс еді; ол кез келген сатып алу бағасын төлеуді қамтамасыз ету үшін берілген акциялар бойынша теңгерімдік кепілдікке ие болды. Lord Napier and Ettrick v Hunter [1993] 2 WLR 42 ісінде, өтемақы сақтандырушысының сақтандырылғанға тікелей дұрыс емес төленген қаражатқа қатысты суброгациялық құқықтары теңгерімдік кепілдікке жатады деп танылды. Бірақ жалпы алғанда, орталық байланыс әлі де жетіспейді.

Заң бойынша және келісім-шарт бойынша кепілдіктер

Дегенмен, бұл нақты кепілдіктер емес, екі басқа да салым түрлері кейде кепілдіктер деп аталады.

Заң бойынша кепілдіктер

Кейбір заңдар мүліктің иесіне қарсы міндеттемелерді қамтамасыз ету үшін пассивті құқық береді. Мысалы, Ұлыбританияның 1982 жылғы Азаматтық авиация туралы заңының 88-бабы әуежайға төленбеген әуежай алымдары мен авиациялық отын үшін ұшақты ұстауға рұқсат береді. Бұл құқық Ұлыбританияның банкроттық заңнамасында кепіл ретінде қарастырылғанымен, мұндай заңдық құқықтардың іс жүзінде кепіл емес, кепілге ұқсас құқықтар екендігі туралы пікірлер айтылады, алайда бұл маңызсыз айырмашылық болуы мүмкін деген де аргумент бар.