Кіріспе

Лютерандық одақ Киелі Рим империясында

Шмалькальдия лигасы (/lang//ʃ//m//ɔː//l/'/k//ɔː//l//d//ɪ//k/; Schmalkaldischer Bund; немесе Liga Smalcaldica) – 16 ғасырдың ортасында Киелі Рим империясы ішіндегі лютеран княздарының әскери одағы. Ол атын қазіргі Тюрингияда орналасқан Шмалькальден қаласынан алған. Реформация басталғаннан кейін көп ұзамай діни мақсатта құрылғанмен, оның мүшелері кейіннен одақ Киелі Рим империясының орнын саяси адалдық орталығы ретінде басады деп ойлады. 1531 жылы Гессен ландграфы Филипп I және Саксония курфюрсі Иоанн Фредерик I, сол кездегі Киелі Рим империясындағы ең қуатты протестант билеушілері құрды. Ол бастапқыда қорғаныс діни одағы ретінде құрылды, мүшелері Киелі Рим императоры Карл V шабуыл жасаған жағдайда бір-бірін қорғауға міндеттенді. Саксония курфюрсінің талабы бойынша, мүшелік лютерандық Аугсбург конфессиясына немесе реформаланған Тетраполитан конфессиясына келісуге байланысты болды.

Нюрнберг діни бейбітшілігі

1531 жылы Шмалькальдия лигасының құрылуы және 1532 жылдың сәуір айында 300 мыңдық әскерімен күш көрсетуге көшкен Сулейман шаһананың қаулы мінезі, Австрияның Фердинанды діни бейбітшілікке келісуге мәжбүр етті. Фердинанд Сулейманға мойынсұнуға дайын емес еді және жақсы жауап күткенше, 1532 жылдың сәуірінде Регенсбургта протестанттар талап еткен бейбітшілікке келісуге құштар болмады. Бірақ Сулейманның әскері жақындаған сайын, ол мойынсұнып, 23 шілдеде 1532 жылы Нюрнбергте бейбітшілік шарты жасалды, онда соңғы кеңесулер өтті. Реформацияны қолдаушылар кеңес отырысы шақырылғанға дейін діни бостандыққа ие болды, ал императорлық сотта қаралып жатқан діни мәселелер бойынша барлық іс-әрекеттер жеке келісім бойынша уақытша тоқтатылды.

Өсу

1535 жылдың желтоқсанында Лига Аугсбург конфессиясына жазылғандарды қабылдады, сондай-ақ Ангальт, Вюртемберг, Померания, Аугсбург, Франкфурт-на-Майне және Кемптен еркін императорлық қалалары одаққа қосылды. 1538 жылы Шмалькальдия лигасы жаңадан реформаланған Дания-Норвегиямен одақтасты. 1545 жылы Лига Фридрих III басқаратын Палатинат сайлаушылығының қолдауын алды. 1544 жылы Дания-Норвегия және Киелі Рим империясы Шпейер шартына қол қойды, онда Кристиан III билік еткен кезде Дания-Норвегия Киелі Рим империясына қатысты бейбіт сыртқы саясат ұстанатыны белгіленді. Лига Иоахим II Гектор басқаратын Бранденбургтен де шектеулі қолдау алды, бірақ Шмалькальдия соғысы кезінде ол лигаға қарсы императорға кавалерия жіберді.

Іс-шаралар

Лига мүшелері өзара қорғаныс үшін 10 000 жаяу әскер мен 2000 атты әскер беруге келісті. Олар Карлға тікелей шабуыл жасамады, бірақ шіркеу жерлерін тартып алды, епископтар мен католик әміршілерін қуды және солтүстік Германияда лютеран дінінің таралуына көмектесті. Мартин Лютер 1537 жылы өтетін кездесуде Лигаға Смалкалд баптарын – қатаң протестанттық сенімді ұсынуды жоспарлады. Лютер 1537 жылғы маңызды кездесуге қатысты, бірақ уақытының көп бөлігін бүйрек тастарынан зардап шегумен өткізді. Тіпті, Лютер тұрып жатқан үйде билеушілер мен әміршілер бас қосты. Лютерден Смалкалд баптары деп белгілі болған сенім қағидаларын дайындау сұраныпты, бірақ олар кездесу кезінде ресми түрде қабылданбады. Алайда, 1580 жылы олар Конкорд кітабына енгізілді.

Саяси орта

15 жыл бойы Лига қарсылықсыз өмір сүрді, өйткені Карл Франция және Осман империясымен соғысқа бел буды. Жалпы алғанда, Осман-Габсбург соғыстары 1526 жылдан 1571 жылға дейін созылды. 1535 жылы Франциск I, өз елінде протестанттарды қатаң қуғынға түсіргеніне қарамастан, протестант әміршілерін ортақ жауы Карлға қарсы күресте қолдады. 1544 жылы Крепи келісіміне қол қойылғаннан кейін тактикалық қолдау аяқталды, онда Италияда императорға қарсы соғысып жатқан француз патшасы протестант князьдері мен Германиядағы Лиганы қолдауды тоқтатуға уәде берді. 1535 жылы Карл Тунисті жаулап алды. Франциск Габсбургтердің билігін шектеу мақсатымен Осман империясының сұлтаны Сүлейман Шаһпен одақтасып, Франко-Осман одағын құрды. Франция мен Киелі Рим империясы арасындағы 1536–1538 жылдардағы Италия соғысы 1538 жылы Ницца бітім шартымен аяқталды. Осы кезеңде Карл Францияға қарсы жүргізген соңғы соғыс, 1542–1546 жылдардағы Италия соғысы, шешімсіз нәтижелермен және Крепи келісімімен аяқталды. Рим папасы Павел III әскерін императорлық күштерден шығарып алып, қаржылай көмегін екі есеге азайтқанына қарамастан, 1547 жылдың 24 сәуірінде Карл басқарған императорлық әскерлер Мюльберг шайқасында Лига әскерлерін талқандап, Иоганн Фридрих Великодушный сияқты көптеген көшбасшыларды тұтқынға алды. Гессеннің Филип келіссөздер жүргізуге тырысты, бірақ император бас тартты, ал Филип мамыр айында қарсылық көрсетпей басылды. Теория бойынша, бұл отыз қаланың халқының католицизмге қайта оралуын білдірді, бірақ іс жүзінде олай болған жоқ. Шайқас Карлға соғыста жеңіс сыйлады; қарсылық көрсеткен қалалар тек екі болды. Мартин Бусер сияқты көптеген князьдер мен реформаторлар Англияға қашып, ағылшын реформациясына тікелей әсер етті.

Салдары

1548 жылы жеңімпаз Карл Шмалькалдия лигасына Аугсбург уақытша келісімінде баяндалған талаптарды қабылдауға мәжбүр болды. Дегенмен, 1550-ші жылдарға қарай протестантизм Орталық Еуропада осыншалықты бекініп, күшпен жою мүмкін емес еді. 1552 жылы протестанттардың шағын жеңісі Карлді қолға түсуден сақтау үшін Альп таулары арқылы қашуға итерді; мұрагері Фердинанд (Рим патшасы) протестанттарға белгілі бір еркіндіктер берген және Карлдың империясында діни бірлік орнату үмітін тоқтатып, Пассау бейбіт шартына қол қойды. Үш жыл өткен соң, Аугсбург бейбіт шарты лютеран дініне Киелі Рим империясы шегінде ресми мәртебе берді және князьдар өз биліктеріндегі ресми дінді «Князьдің жері – князьдің діні» принципі бойынша таңдауға рұхсат етті.