Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Адам мен космос арасындағы аналогия
Analogy between man and cosmos
Микрокосмос-макрокосмос (немесе, сондай-ақ, макрокосмос-микрокосмос) аналогиясы – адам (микрокосмос, яғни кіші рет немесе кіші ғалам) мен бүкіл космос (макрокосмос, яғни үлкен рет немесе үлкен ғалам) арасындағы құрылымдық ұқсастық деп есептелген тарихи көзқарас. Осы негізгі аналогияны ескере отырып, космостың бүкіл табиғаты туралы шындықтар адам табиғаты туралы шындықтардан, ал керісінше, адам туралы шындықтар космос туралы шындықтардан шығарылуы мүмкін. Бұл көзқарастың маңызды салдары – бүкіл космос тірі деп қарастырылуы мүмкін, демек, оның санасы немесе жаны (әлемдік жан) бар, бұл Платонның «Тимей» еңбегінде айтқан пікірі. Сонымен қатар, бұл ғаламдық сана немесе жан жиі құдайлық деп есептелген, әсіресе стоиктер мен оларға ықпал еткендер, мысалы, Герметика авторлары. Сондықтан, кейде адамның санасы немесе жаны да құдайлық табиғатқа ие деп тұжырымдалған. Осы маңызды психологиялық және ноэтикалық (яғни, санамен байланысты) қолданыстан басқа, бұл аналогия адам физиологиясына да қатысты қолданылды. Мысалы, жеті классикалық планетаның космологиялық функциялары кейде адам ағзаларының физиологиялық функцияларымен, мысалы, жүрек, көкбауыр, бауыр, асқазан және т.б. салыстырылған. Бұл көзқарас өте ерте заманнан келеді және оны бүкіл әлемдегі көптеген философиялық жүйелерде кездестіруге болады, мысалы, ежелгі Месопотамияда, ежелгі Иранда немесе ежелгі қытай философиясында. Дегенмен, микрокосмос және макрокосмос терминдері аналогияға қатысты, оның ежелгі грек философиясында және орта ғасыр мен жаңа заманғы оның ізбасарларында дамығандығын көрсетеді. Қазіргі қолданыста микрокосмос және макрокосмос терминдері кез келген үлкен жүйенің өкілі болатын кіші жүйеге және керісінше қатысты қолданылады.
The microcosm–macrocosm analogy (or, equivalently, macrocosm–microcosm analogy) refers to a historical view which posited a structural similarity between the human being (the microcosm, i. e., the small order or the small universe) and the cosmos as a whole (the macrocosm, i. e., the great order or the great universe). Given this fundamental analogy, truths about the nature of the cosmos as a whole may be inferred from truths about human nature, and vice versa. One important corollary of this view is that the cosmos as a whole may be considered to be alive, and thus to have a mind or soul (the world soul), a position advanced by Plato in his Timaeus. Moreover, this cosmic mind or soul was often thought to be divine, most notably by the Stoics and those who were influenced by them, such as the authors of the Hermetica. Hence, it was sometimes inferred that the human mind or soul was divine in nature as well. Apart from this important psychological and noetic (i. e., related to the mind) application, the analogy was also applied to human physiology. For example, the cosmological functions of the seven classical planets were sometimes taken to be analogous to the physiological functions of human organs, such as the heart, the spleen, the liver, the stomach, etc. The view itself is ancient, and may be found in many philosophical systems world wide, such as for example in ancient Mesopotamia, in ancient Iran, or in ancient Chinese philosophy. However, the terms microcosm and macrocosm refer more specifically to the analogy as it was developed in ancient Greek philosophy and its medieval and early modern descendants. In contemporary usage, the terms microcosm and macrocosm are also employed to refer to any smaller system that is representative of a larger one, and vice versa.
Ежелгі дәуір
Ежелгі грек және эллиндік философтардың ішінде микрокосмос-макрокосмос аналогиясының көрнекті жақтаушылары болып Анаксимандр (б.з.д. 610 – б.з.д. 546), Платон, Гиппократ авторлары (б.з.д. 5-ші ғасырдың соңы немесе 4-ші ғасырдың басында және одан кейін), және стоиктер (б.з.д. 3-ші ғасыр және одан кейін) болды. Кейінгі кезеңдерде бұл аналогия Платондық және стоикалық ой-пікірдің күшті ықпалында болған философтардың еңбектерінде, мысалы, Александриялық Филон, ерте грек Герметикасы авторлары (б.з.д. 100 – б.з. 300 жж.) және жаңа платонистердің (б.з. 3-ші ғасыры және одан кейін) еңбектерінде ерекше көзге түсті. Бұл аналогия сондай-ақ кейінгі антикалық және ерте ортағасырлық діни әдебиеттерде де қолданылды, мысалы, зороастриялық энциклопедиялық еңбек «Бундахишн» және еврей раввиндерінің мәтіні «Авот де Рабби Натан» сияқты.
Among ancient Greek and Hellenistic philosophers, notable proponents of the microcosm–macrocosm analogy included Anaximander (c. 610 – c. 546 BCE), Plato , the Hippocratic authors (late 5th or early 4th century BCE and onwards), and the Stoics (3rd century BCE and onwards). In later periods, the analogy was especially prominent in the works of those philosophers who were heavily influenced by Platonic and Stoic thought, such as Philo of Alexandria , the authors of the early Greek Hermetica (c. 100 BCE–300 CE – c. no), and the Neoplatonists (3rd century CE and onwards). The analogy was also employed in late antique and early medieval religious literature, such as in the Bundahishn, a Zoroastrian encyclopedic work, and the Avot de Rabbi Nathan, a Jewish Rabbinical text.
Орта ғасырлар
Орта ғасырлық философияға көбінесе Аристотель басымдық еткен, ол "микрокосмос" терминін алғаш рет қолданғанмен, Айдың төменгі жағындағы аймақ (төрт элементтен тұратын ай төменгі әлемі) мен Айдың жоғарғы жағындағы аймақ (бесінші элементтен тұратын ай жоғарғы әлемі) арасындағы түбірлі және жеңіліп тастамайтын айырмашылықты айтқан. Бірақ, микрокосмос-макрокосмос аналогиясын әртүрлі тілдік дәстүрлерде жұмыс істеген көптеген орта ғасырлық ойшылдар қабылдады: микрокосмос тұжырымы араб тілінде , еврей тілінде , ал латын тілінде микрокосмос немесе кіші әлем деп белгілі болды. Бұл аналогияны алхимиктер, мысалы, Джабир ибн Хайян (шамамен 850–950 жж.), Икван әс-Сафағ ("Тазалықтың бауырлары", 900–1000 – жж.), еврей теологтары мен философтары Исаак Исраэль, Саадия Гаон (882/892–942 жж.), Ибн Габирол (11 ғасыр), және Яһуда Халеви (шамамен 1075–1141 жж.), Виктор монахтары, Готфрид Сен-Виктор (1125 жылы туған, "Микрокосмос" деп аталатын трактаттың авторы), Андалусиялық мистик Ибн Араби (1165–1240 жж.), неміс кардиналы Николай Куза (1401–1464 жж.) және тағы да көптеген адамдар дамытты.
Medieval philosophy was generally dominated by Aristotle, who – despite having been the first to coin the term "microcosm" – had posited a fundamental and insurmountable difference between the region below the Moon (the sublunary world, consisting of the four elements) and the region above the Moon (the superlunary world, consisting of a fifth element). Nevertheless, the microcosm–macrocosm analogy was adopted by a wide variety of medieval thinkers working in different linguistic traditions: the concept of microcosm was known in Arabic as , in Hebrew as , and in Latin as microcosmus or minor mundus. The analogy was elaborated by alchemists such as those writing under the name of Jabir ibn Hayyan (c. 850–950 CE), by the anonymous Shi'ite philosophers known as the Ikhwān al Ṣafāʾ ("The Brethren of Purity", c. 900–1000 – c. no), by Jewish theologians and philosophers such as Isaac Israeli , Saadia Gaon (882/892–942), Ibn Gabirol (11th century), and Judah Halevi (c. 1075–1141 – c. no), by Victorine monks such as Godfrey of Saint Victor (born 1125, author of a treatise called Microcosmus), by the Andalusian mystic Ibn Arabi (1165–1240), by the German cardinal Nicholas of Cusa (1401–1464), and by numerous others.
Қайта өрлеу дәуірі
Ренессанс дәуірінде герметизм мен неоплатонизмнің қайта жандануы, олардың екеуі де микрокосмос-макрокосмос аналогиясына ерекше орын бергендіктен, соңғысының танымалдылығының күрт өсуіне де алып келді. Осы кезеңдегі концепцияның ең көрнекті жақтаушылары Марсилио Фичино (1433–1499), Генрих Корнелиус Агриппа (1486–1535), Франческо Патрици (1529–1597), Джордано Бруно (1548–1600) және Томасо Кампанелла (1568–1639) болды. Бұл швейцариялық дәрігер Парацельс (1494–1541) және оның көптеген ізбасарлары, оның ішінде Роберт Фладд (1574–1637) ұсынған жаңа медициналық теориялардың да маңызды бөлігіне айналды. Андреас Везалий (1514–1564) өзінің "De fabrica" анатомиялық еңбегінде адам денесінің "көптеген жағынан ғаламшарға керемет сәйкес келетіні және осы себепті ежелгілер оны кішкентай ғалам деп атағандығы" туралы жазды.
The revival of Hermeticism and Neoplatonism in the Renaissance, both of which had reserved a prominent place for the microcosm–macrocosm analogy, also led to a marked rise in popularity of the latter. Some of the most notable proponents of the concept in this period include Marsilio Ficino (1433 – 1499), Heinrich Cornelius Agrippa (1486–1535), Francesco Patrizi (1529–1597), Giordano Bruno (1548–1600), and Tommaso Campanella (1568–1639). It was also central to the new medical theories propounded by the Swiss physician Paracelsus (1494–1541) and his many followers, most notably Robert Fludd (1574–1637). Andreas Vesalius (1514–1564) in his anatomy text De fabrica wrote that the human body "in many respects corresponds admirably to the universe and for that reason was called the little universe by the ancients."
Иудаизмдегі
Микрокосмос пен макрокосмос арасындағы аналогиялар яһуди философиясы тарихы бойында кездеседі. Осы аналогия бойынша, адам (микрокосмос, ежелгі грек тілінен μικρός κόσμος, mikrós kósmos; еврей тілінен עולם קטן, Olam katan, яғни кішкентай әлем) мен жалпы ғалам (макрокосмос, ежелгі грек тілінен μακρός κόσμος, makrós kósmos, яғни үлкен әлем) арасында құрылымдық ұқсастық бар. Бұл көзқарасты ежелгі грек және эллинистік философиядан қабылдаған яһуди философы Филон Александриялық (б.з.д. 20 ж. шамамен – б.з. 50 ж.) дамытқан. Ұқсас идеялар ерте раввиндік әдебиетте де табылады. Орта ғасырларда бұл аналогия еврей философтарының көптеген еңбектерінде маңызды тақырыпқа айналды.
Analogies between microcosm and macrocosm are found throughout the history of Jewish philosophy. According to this analogy, there is a structural similarity between the human being (the microcosm, from ancient Greek μικρός κόσμος, mikrós kósmos; Hebrew עולם קטן, Olam katan, i. e., the small universe) and the cosmos as a whole (the macrocosm, from ancient Greek μακρός κόσμος, makrós kósmos, i. e., the great universe). The view was elaborated by the Jewish philosopher Philo of Alexandria (c. 20 BCE–50 CE), who adopted it from ancient Greek and Hellenistic philosophy. Similar ideas can also be found in early Rabbinical literature. In the Middle Ages, the analogy became a prominent theme in the works of most Jewish philosophers.
Рабиндік әдебиеттер
Авот де Рабби Натан (шамамен 700-900 жылдары құрастырылған) кітабында адам денесінің мүшелері үлкен әлемге тән нәрселермен салыстырылады: шашы – орманға, өкпесі – желге, бел бөлігі – кеңесшілерге, асқазаны – диірменге теңеледі.
In the Avot de Rabbi Nathan (compiled c. 700–900 CE), human parts are compared with parts belonging to the larger world: the hair is like a forest, the lungs like the wind, the loins like counselors, the stomach like a mill, etc.
Орта ғасырлар
Микрокосмос-макрокосмос ұқсастығы ортағасырлық еврей философтарының арасында, олардың араб әріптестерінің арасында да кең таралған тақырып болды. Микрокосмос-макрокосмос ұқсастығына ерекше ықпал еткен – "Тазалық бауырларының хаттары", шиит философтарының аты-жөні белгісіз тобының 10 ғасырда жазған энциклопедиялық еңбегі. Хадис зерттеушісі және алхимик Маслама әл-Құртуби (964 жылы қайтыс болған) осы хаттарды ертеде Ислам Испаниясына әкелгеннен кейін, олар Бахия ибн Пакуда (шамамен 1050–1120), Яһуда Халеви (шамамен 1075–1141), Жүсіп ибн Тсаддик (1149 жылы қайтыс болған) және Ыбырайым ибн Езра (шамамен 1090–1165) сияқты испандық еврей философтары үшін маңызды рөл атқарды. Дегенмен, бұл ұқсастық ертеректе еврей философтары тарапынан да қолданылған. Саадия Гаон (882/892–942) "Жаратылыс кітабы" (Сефер Йецира) бойынша түсіндірмесінде ғалам, киелі шатыр және адам арасындағы аналогияларды ұсынды. Саадиядан кейін Бахья ибн Пакуда, Яһуда Халеви және Ибрахим ибн Езра сияқты көптеген авторлар осы идеяны дамытты. Дәрігер және философ Исаак Израиль (шамамен 832–932) осы аналогияны ежелгі "өз-өзіңді таны" (грекше: γνῶθι σεαυτόν, gnōthi seauton) тақырыбымен байланыстырды, ол өзін тану арқылы адамның барлық нәрсені білуге мүмкіндігі бар екенін айтты. Өзін-өзі тану тақырыбы Жүсіп ибн Тсаддиктің еңбектерінде қайтадан көтерілді, ол осылайша адамдар Құдайды да тануға болатынын қосты. Яһуда Халеви де макрокосмосты құдайлықпен байланыстырды, ол Құдайды әлемді жандандыратын рух, жан, ақыл және өмір деп қарады, ал Маймонидтің (1138–1204) пікірінше, Құдай мен әлем арасындағы қарым-қатынас ақыл мен адам арасындағы қарым-қатынасқа ұқсас.
The microcosm–macrocosm analogy was a common theme among medieval Jewish philosophers, just as it was among the Arabic philosophers who were their peers. Especially influential with regard to the microcosm–macrocosm analogy were the Epistles of the Brethren of Purity, an encyclopedic work written in the 10th century by an anonymous group of Shi'ite philosophers. Having been brought to Islamic Spain at an early date by the hadith scholar and alchemist Maslama al Qurṭubī (died 964), the Epistles were of central importance to Spanish Jewish philosophers such as Bahya ibn Paquda (c. 1050–1120), Judah Halevi (c. 1075–1141), Joseph ibn Tzaddik (died 1149), and Abraham ibn Ezra (c. 1090–1165). Nevertheless, the analogy was already in use by earlier Jewish philosophers. In his commentary on the Sefer Yetzirah ("Book of Creation"), Saadia Gaon (882/892–942) put forward a set of analogies between the cosmos, the Tabernacle, and the human being. Saadia was followed in this by a number of later authors, such as Bahya ibn Paquda, Judah Halevi, and Abraham ibn Ezra. The analogy was linked to the ancient theme of "know thyself" (Greek: γνῶθι σεαυτόν, gnōthi seauton) by the physician and philosopher Isaac Israeli (c. 832–932), who suggested that by knowing oneself, a human being may gain knowledge of all things. This theme of self knowledge returned in the works of Joseph ibn Tzaddik, who added that in this way humans may come to know God himself. The macrocosm was also associated with the divine by Judah Halevi, who saw God as the spirit, soul, mind, and life that animates the universe, while according to Maimonides (1138–1204), the relationship between God and the universe is analogous to the relationship between the intellect and the human being.