Құпия жиын: Қызыл сиырлардың басқосуы тарихы

Кіріспе

Сиқыршылықпен айналысатындардың жиналуы, тарихи және аңыздық Сиқыршылар жиыны.

Сиқыршылар жиыны – сиқыршылық және басқа да қасиетті амалдар жасауға сенетін адамдардың жиналуы. Бұл термин 20-шы ғасырда кеңінен танымал болды.

Сөз тіркесінің шығу тегі

Сиқыршылыққа қарсы фобияның ең танымал және ықпалды еңбегі – Malleus Maleficarum (1486) құрамында «саббат» (sabbatum) сөзі жоқ. «Саббат» сөзінің сиқыршылыққа қатысты ағылшын тілінде алғаш рет қолданылуы 1660 жылы, Франсис Бруктың Винсент Ле Бланктың «The World Surveyed» кітабын аударғанда тіркелді: «Көптеген сиқыршылар өз саббаттарында мұндай тамақпен қоректенетіндерін мойындады». «Сиқыршылардың саббаты» фразасы 1613 жылы «W. B.» атты автордың Себастьен Михелистің «Бақытсыз әйелдің құдайына мойынсұнуы мен қайта оралуының тамаша тарихы» кітабының аудармасында пайда болды: «Ол Магдалинаға да: "Сен қарғыс атқан әйел емессің бе, осы жерде Сиқыршылардың саббаты [француз тілінде le Sabath] тойланады" деді». Бұл фразаны Генри Чарльз Лия өзінің «Орта ғасырлардағы инквизиция тарихы» (1888) еңбегінде қолданды. 1900 жылы жазған неміс тарихшысы, Лияның тілшісі және неміс тіліне аудармашысы болған Йозеф Хансен ортағасырлық сот актілерін түсіндіру үшін жиі «hexensabbat» деген қысқартылған сөз тіркесін қолданды, бірақ Хансен ұсынған көптеген латын тіліндегі дереккөздерде кез келген тұрақты қайталанушы термин көзге түспейді (латын тіліндегі әртүрлі синонимдер туралы төменде қараңыз). Лия мен Хансеннің ықпалы осы қысқартылған сөз тіркесінің, соның ішінде ағылшын тілінде де кеңінен қолданылуына әкелген болуы мүмкін. Хансенге дейін неміс тарихшылары да бұл терминді сирек қолданған көрінеді. 1800 жылдары Якоб Гриммнің неміс халық ертегілерінің жинағында (Kinder und HausMärchen, Deutsche Mythologie) феяларға немесе сиқырлы амалдарға қатысты «hexensabbat» немесе «саббат» терминінің басқа да формаларына ешқандай сілтеме жоқ. Гриммнің замандасы және сиқыршылық тарихын зерттеген алғашқы ғалымдардың бірі В.Г. Солдан да өзінің тарихында (1843) бұл терминді қолданған жоқ.

Француздық байланыс

Неміс және ағылшын тілдерінен өзгеше, француз жазушылары (оның ішінде латын тілінде жазған франкофон авторлары) бұл терминді жиірек қолданған, бірақ ол әлі де салыстырмалы түрде сирек кездесетін. Вальденстерді қудалаудың терең тамырлары болуы мүмкін. 1124 жылы Солтүстік Испанияда вальденстерді сипаттау үшін “инзабатос” термині қолданылған. 1438 және 1460 жылдары Франциядағы инквизиторлар вальденстерді сипаттау үшін ұқсас терминдер – “синагога” және “шайтанның синагогасы” деген сөздерді пайдаланған. Бұл Аян 2:9-ға сілтеу болуы мүмкін: “Мен олардың (Құдайға қарсы) айтқандарын білемін, өзінің еврей екенін айтқандардың, бірақ олар емес, шайтанның жиналысы”. 1458 жылы латын тілінде жазған франкофон автор Николя Жакье “синагогама фаскиниорумды” сиқыршылардың жиыны деп санаған. Шамамен 150 жыл өткен соң, сиқыршылыққа қарсы фобияның және 40,000-100,000 адамды өлтіруге әкелген қудалаудың қақсаған шағында, олардың шамамен 80%-ы әйелдер болған, франкофон жазушылары осы байланысты терминдерді қолдануда басты рөл атқарған көрінеді, бірақ көбінесе сирек және эпизодтық түрде. Ламберт Данео “саббата” терминін бір рет (1581) “Synagogas quas Satanica sabbatha” деп қолданған. Николас Реми бұл терминді, сондай-ақ “синагога” (1588) сөзін де кейде қолданған. Жан Боден бұл терминді үш рет (1580) қолданған, ал ағылшын Реджинальд Скотт (1585) сиқыршылыққа қарсы кітап жазып, Боденді келтіргенде ғана бір рет қолданған. (Пуритан Ричард Бакстер көп уақыттан кейін (1691) жазғанда да Боденді дәл осылай келтіріп, бір рет ғана қолданған. Бакстердің замандастары болған басқа ағылшын пуритандары, мысалы Инкрийс және Коттон Мэтер (1684, 1689, 1692) бұл терминді қолданбаған, мүмкін олар саббатиандар болғандықтан.) 1611 жылы Жак Фонтен француз тілінде жазғанда бес рет “сабат” деген сөзді қолданған, бұл қазіргі қолданысқа сәйкес келеді. Келесі жылы (1612) Пьер де Ланкр бұл терминді бұрынғыдан да жиі қолданған көрінеді. 1668 жылы, Еуропадағы ірі сиқыршылар соттарына қатысты соңғы кезеңде, неміс жазушысы Иоганнес Преториус “Blockes Berges Verrichtung” атты еңбегін “Оңайлы географиялық есеп / жоғары дәрежедегі керемет және танымал Блокс Берге: инглишен фон дер Хексенфарт / және сиқыршылық демалысы / осындай тауларда тұтқындалған Германия / 1 жылы. “Санкт-Вальпургис-начте” атты мақаласында жариялаған. Аталымынан көрініп тұрғандай, Преториус “Блоккуланың ежелгі және атақты, сондай-ақ сиқыршылардың саяхаттары мен сиқырлы демалыс күндері туралы егжей-тегжейлі географиялық есебін” беруге тырысқан. Пьер де Ланкреден екі жүз жылдан астам уақыт өткен соң жазған тағы бір француз жазушысы Ламоте Лангон (оның мінезі мен ғылымы 1970 жылдары күмән тудырған) бұл терминді (демек) Оңтүстік Франциядағы инквизициядан алынған бірнеше құжаттарды француз тіліне аударуда қолданған. Джозеф Хансен Ламоте Лангонды көптеген дереккөздердің бірі ретінде келтірген.

In contrast to German and English counterparts, French writers (including Francophone authors writing in Latin) used the term more frequently, albeit still relatively rare. There would seem to possibly be deep roots to inquisitorial persecution of the Waldensians. In 1124, the term inzabbatos is used to describe the Waldensians in Northern Spain. In 1438 and 1460, seemingly related terms synagogam and synagogue of Sathan are used to describe Waldensians by inquisitors in France. These terms could be a reference to Revelation 2:9. ("I know the blasphemy of them which say they are Jews and are not, but are the synagogue of Satan.") Writing in Latin in 1458, Francophone author Nicolas Jacquier applies synagogam fasciniorum to what he considers a gathering of witches. About 150 years later, near the peak of the witch phobia and the persecutions which led to the execution of an estimated 40,000 100,000 persons, with roughly 80% being women, the Francophone writers still seem to be the main ones using these related terms, although still infrequently and sporadically in most cases. Lambert Daneau uses sabbatha one time (1581) as Synagogas quas Satanica sabbatha. Nicholas Remi uses the term occasionally as well as synagoga (1588). Jean Bodin uses the term three times (1580) and, across the channel, the Englishman Reginald Scot (1585) writing a book in opposition to witch phobia, uses the term but only once in quoting Bodin. (The Puritan Richard Baxter writing much later (1691) also uses the term only once in the exact same way–quoting Bodin. Other witch phobic English Puritans who were Baxter's contemporaries, like Increase and Cotton Mather (1684, 1689, 1692), did not use the term, perhaps because they were Sabbatarians.) In 1611, Jacques Fontaine uses sabat five times writing in French and in a way that would seem to correspond with modern usage. The following year (1612), Pierre de Lancre seems to use the term more frequently than anyone before. In 1668, a late date relative to the major European witch trials, German writer Johannes Praetorius published "Blockes Berges Verrichtung", with the subtitle "Oder Ausführlicher Geographischer Bericht/ von den hohen trefflich alt und berühmten Blockes Berge: ingleichen von der Hexenfahrt/ und Zauber Sabbathe/ so auff solchen Berge die Unholden aus gantz Teutschland/ Jährlich den 1. Maij in Sanct Walpurgis Nachte anstellen sollen". As indicated by the subtitle, Praetorius attempted to give a "Detailed Geographical Account of the highly admirable ancient and famous Blockula, also about the witches' journey and magic sabbaths". Writing more than two hundred years after Pierre de Lancre, another French writer Lamothe Langon (whose character and scholarship was questioned in the 1970s) uses the term in (presumably) translating into French a handful of documents from the inquisition in Southern France. Joseph Hansen cited Lamothe Langon as one of many sources.

Жақындағы аудармашылардың сүйікті термині

Тарихи жазбаларда мұндай жиналыстарды көрсету үшін «сенбі» сөзі сирек қолданылса да, ол 20 ғасырда одан сайын танымал болды.

Қауіпсіздік

Фридрих Шпеедің Cautio Criminalis (1631) еңбегінің 2003 жылғы аудармасында «сабат» сөзі индексте көптеген сілтемелермен тізімделген. Дегенмен, Франциядағы Шпеедің кейбір замандастарынан (жоғарыда айтылғандай) өзгеше, олар кейде, тіпті сирек болса да, «сабат» терминін қолданса, Фридрих Шпее ешқашан «сабат» немесе «синагога» сөздерінен туындаған сөздерді қолданбаған. Шпее неміс тілінде сөйлеген және замандастары сияқты латын тілінде жазған. «Конвентибус» – Шпее жиі қолданатын сөз, ол оның кітабының бірінші сұрағының бірінші абзацында көрсетілгендей, болжамды немесе нақты, физикалық немесе көзге көрінбейтін әйелдердің жиналысын білдіреді. Осы сөзден ағылшын тіліндегі «convention», «convent» және «coven» сөздері шыққан. Cautio Criminalis (1631) – құмарлықпен жазылған жазықсыздық жобасы. Шпее иезуит болғандықтан, оның көзімен сиқыршылықпен айыпталғандардың азапталуын жиі көруге тура келген.

Malleus Maleficarum (жамандыққа қарсы)

Доминикан инквизиторы Генрих Крамердің Malleus Maleficarum (1486) еңбегінің 2009 жылғы аудармасында "саббат" сөзі қолданылмаған. Онда делдалдардың жиналуын сипаттайтын бір жол бар, онда "concionem" сөзі қолданылады; ол дұрыс түрде жиын деп аударылған. Дегенмен, қоса берілген түсіндірмеде аудармашы "қара саббат" деп аталатын нәрсеге сай келетін басқа да жиналыстардың сирек болуымен қатар, "саббат" терминінің болмауы үшін өтініш білдіреді.

Музыка

Гектор Берлиоздың "Фантастикалық симфониясында" композицияның бесінші және соңғы бөлімі неміс тілінде "Hexensabbath" және француз тілінде "Songe d'une nuit du Sabbat" деп аталады, бұл екі түрлі мағынаны білдіреді. Симфонияның ағылшын тіліндегі танымал басылымдарында бөлімнің атауы "Солқын шәмбесі туралы арман" деп берілген, бұл екі аударманың қосындысы. Бұл бөлімнің оқиғасы басты кейіпкердің өзінің қорымдық рәсімін көрген шайтандық түс. Оның төңірегінде әртүрлі сиқыршылар мен құбыжықтар күліп, ұрандап, айқайлап тұрады. Басты кейіпкердің жақын адамы бұрынғы әдемілігінен өзгеше, бұрмаланған сиқыршы түрінде пайда болады.

Жиналғандар туралы мәліметтердің дұрыстығы дау тудырады

Қазіргі зерттеушілер сиқыршылықпен айналысатын адамдардың физикалық жиналыстары болды деген пікірді растайтын ешқандай дәлел таба алмады. Тарихшы Скотт Э. Хендрикс "Сиқыршыларды қуғындау және Саббаттың сексуалдық мәселесі" атты зерттемесінде, бұл оқиғалардың неге соншалықты кең тарағанының себебін екі тұрғыдан түсіндіреді. Біріншіден, сиқыршылықтың нақты күшіне сенім, орта ғасырдың соңы мен жаңа заманның басында Еуропада Episcopi канонына қарсы доктриналық көзқарас кеңінен тараған кезде өсті. Бұл, христиан дінін құлатуға ниеттенген, құпия сиқыршылардың кең ауқымды заговоры бар деген паранояны кейбір діни билік өкілдері арасында тудырды. Бала туу жасын өткен әйелдер оңай нысанаға айналып, аштық, оба, соғыс және басқа да проблемалардың кінәсін мойнына істеді.

Нақты топтарға ықтимал байланыстар

Басқа тарихшылар, Карло Гинцбург, Эва Покс, Бенгт Анкарлу және Густав Хеннингсен сияқты, бұл куәліктер айыпталушылардың сенімдерін түсінуге көмектеседі деп санайды. Гинцбург Солтүстік Италиядағы өздерін беннанданти деп атаған адамдар тобының жазбаларын тапты, олар рухпен денелерінен шығып, ауылдарына береке әкелу үшін бұлттар арасында зұлым рухтармен күрескендеріне немесе құдайдың басшылығымен үлкен тойларда жиналғандарын, ол оларға сиқырды үйреткенін және болжамдар жасағанын айтты. Карло Гинцбургтің зерттеулері еуропалық сиқыршылықтағы шамандық элементтерді көрсетті, бұл есірткіге байланысты сананың өзгеруімен үйлеседі (бірақ әрдайым оны қамтымайды). Осы контексте, классикалық авторлар, мысалы Апулей заманынан бастап еуропалық сиқыршылықта "ұшу" және "кейпін өзгерту" күшін сыйлайтын мазьдарды қолдану кең таралған. Мұндай "ұшу майының" рецепттері ерте заманнан сақталған, олардың әртүрлі өсімдік (және аздаған жануар) құрамына негізделген фармакологиялық әсерлерін бағалауға және осындай май немесе майлы дайындамаларды қайта жасауға және зерттеуге мүмкіндік береді. Гинцбург "Экстаз" талдауының соңында еуропалық сиқыршылықта энтеогендердің қолданылуына қысқаша сілтеме жасайды, тек Claviceps purpurea және Amanita muscaria саңырауқұлақтарын атап, 303-бетте "ұшу майы" туралы былай дейді: сотталушылар шабытта нақты, физикалық оқиғалар туралы есептерді көбірек көрді. Ұзақ уақыт бойы келіспейтін дауыстар Canon episcopi-ге сілтеме жасап, сиқыршыларды және колдовство жасаушыларды жын-перілердің құрбандары деп есептеген адамдар болды. XVI ғасырда Кардано немесе Делла Порта сияқты ғалымдар басқа пікір білдірді: жануарлардың метаморфозалары, ұшулар, шайтанның пайда болуы - нашар тамақтанудың немесе өсімдіктерде немесе майларда кездесетін галлюциногендік заттарды қолданудың салдары. Бірақ ешқандай қиындық, ешқандай зат, ешқандай экстаздық техника мұндай күрделі тәжірибелердің қайталануын өзінен-өзі тудыра алмайды. Есірткі тәжірибесі (немесе қарапайым аштық) шамандық мифтің негізін оятып, денеге емес, санаға "сапарға" шығаруы мүмкін. Эргота және Fly Agaric саңырауқұлақтары галлюциногенді болғанымен, ұшу майының рецепттеріндегі ингредиенттердің арасында болған жоқ. Мұндай мазьдардың белсенді құрамы негізінен саңырауқұлақтар емес, Solanaceae түнектілер тұқымдасына жататын өсімдіктер, көбінесе Atropa belladonna (улы түймедақ) және Hyoscyamus niger (белладонна), тропан алкалоидтарына бай Hyoscyameae тайпасына жататын. Басқа тропанды құрамы бар түнекті ингредиенттерге Mandragora officinarum (адамгүл), Scopolia carniolica және Datura stramonium (жалман орал) кіреді. Бұл Solanaceae өсімдіктеріндегі атропин, гиоциамин және скополамин алкалоидтары - күшті және аса улы галлюциногендер ғана емес, сонымен қатар майда ериді және тері арқылы сіңіріледі.

Other historians, including Carlo Ginzburg, Éva Pócs, Bengt Ankarloo and Gustav Henningsen hold that these testimonies can give insights into the belief systems of the accused. Ginzburg famously discovered records of a group of individuals in northern Italy, calling themselves benandanti, who believed that they went out of their bodies in spirit and fought amongst the clouds against evil spirits to secure prosperity for their villages, or congregated at large feasts presided over by a goddess, where she taught them magic and performed divinations. Carlo Ginzburg's researches have highlighted shamanic elements in European witchcraft compatible with (although not invariably inclusive of) drug induced altered states of consciousness. In this context, a persistent theme in European witchcraft, stretching back to the time of classical authors such as Apuleius,
is the use of unguents conferring the power of "flight" and "shape shifting." Recipes for such "flying ointments" have survived from early modern times, permitting not only an assessment of their likely pharmacological effects – based on their various plant (and to a lesser extent animal) ingredients – but also the actual recreation of and experimentation with such fat or oil based preparations. Ginzburg makes brief reference to the use of entheogens in European witchcraft at the end of his analysis of the Witches Sabbath, mentioning only the fungi Claviceps purpurea and Amanita muscaria by name, and stating about the "flying ointment" on page 303 of 'Ecstasies ' :
In the Sabbath the judges more and more frequently saw the accounts of real, physical events. For a long time the only dissenting voices were those of the people who, referring back to the Canon episcopi, saw witches and sorcerers as the victims of demonic illusion. In the sixteenth century scientists like Cardano or Della Porta formulated a different opinion : animal metamorphoses, flights, apparitions of the devil were the effect of malnutrition or the use of hallucinogenic substances contained in vegetable concoctions or ointments But no form of privation, no substance, no ecstatic technique can, by itself, cause the recurrence of such complex experiences the deliberate use of psychotropic or hallucinogenic substances, while not explaining the ecstasies of the followers of the nocturnal goddess, the werewolf, and so on, would place them in a not exclusively mythical dimension. – in short, a substrate of shamanic myth could, when catalysed by a drug experience (or simple starvation), give rise to a 'journey to the Sabbath', not of the body, but of the mind. Ergot and the Fly Agaric mushroom, while hallucinogenic, were not among the ingredients listed in recipes for the flying ointment. The active ingredients in such unguents were primarily, not fungi, but plants in the nightshade family Solanaceae, most commonly Atropa belladonna (Deadly Nightshade) and Hyoscyamus niger (Henbane), belonging to the tropane alkaloid rich tribe Hyoscyameae. Other tropane containing, nightshade ingredients included the Mandrake Mandragora officinarum, Scopolia carniolica and Datura stramonium, the Thornapple. The alkaloids Atropine, Hyoscyamine and Scopolamine present in these Solanaceous plants are not only potent and highly toxic hallucinogens, but are also fat soluble and capable of being absorbed through unbroken human skin.