Кіріспе
Paridae тұқымдасына жататын кішкентай сайрақ құс. Үлкен сись (Parus major) – Еуропа, Таяу Шығыс, Орталық Азия және шығысқа қарай Палеарктикадан Амур өзеніне дейін, оңтүстікке Солтүстік Африканың кейбір аймақтарында кең таралған және көптеп кездесетін түр. Әдетте, ол кез келген орманды жерде қоныстанады; көптеген үлкен сисьтер тек қана аса суық қыстарда ғана көшіп жатады. 2005 жылға дейін бұл түр көптеген басқа түршелермен бірге қарастырылды. ДНК зерттеулері осы басқа түршелердің үлкен сисьтен ерекшеленетінін көрсетті және қазір олар екі жеке түрге бөлінді: Оңтүстік Азияның күміс сисі (Parus cinereus) және Шығыс Азияның жапон сисі (Parus minor). Үлкен сись Parus туысының ең кең таралған түрі болып табылады. Үлкен сись қара бас пен мойны, жарқын ақ еңчектері, зәйтүн түсті үстіңгі және сары түсті төменгі жағымен ерекшеленеді, түршелеріне қарай кейбір айырмашылықтар бар. Ол жазда негізінен жәндіктермен қоректенеді, бірақ қыс айларында тамақтың ассортименті кеңейеді, оның ішінде қыста тыныш жататын ұсақ жарықаштар да бар. Барлық сисьтер сияқты, ол қуыстай ұя салады, әдетте ағаштағы ойыққа. Аналық шамамен 12 жұмыртқа салады және оларды жеке баптайды, бірақ балапандарды екі ата-анасы да өсіреді. Көп жылдары жұп екі рет балапандар өсіреді. Ұяларды қарғалар, батпақ тышқандары және күзендер шабады, оларды блохалар басып алады, ал ересектерді сұңқарлар аулайды. Үлкен сись қоршаған ортадағы адамның өзгерістеріне жақсы бейімделіп, қалалық саябақтар мен бақшаларда көптеп кездесетін және танымал құс. Үлкен сись орнитологияда маңызды зерттеу нысаны болып табылады.
The great tit (Parus major) is a small passerine bird in the tit family Paridae. It is a widespread and common species throughout Europe, the Middle East, Central Asia and east across the Palearctic to the Amur River, south to parts of North Africa where it is generally resident in any sort of woodland; most great tits do not migrate except in extremely harsh winters. Until 2005 this species was lumped with numerous other subspecies. DNA studies have shown these other subspecies to be distinct from the great tit and these have now been separated as two distinct species, the cinereous tit (Parus cinereus) of southern Asia, and the Japanese tit (Parus minor) of East Asia. The great tit remains the most widespread species in the genus Parus. The great tit is a distinctive bird with a black head and neck, prominent white cheeks, olive upperparts and yellow underparts, with some variation amongst the numerous subspecies. It is predominantly insectivorous in the summer, but will consume a wider range of food items in the winter months, including small hibernating bats. Like all tits it is a cavity nester, usually nesting in a hole in a tree. The female lays around 12 eggs and incubates them alone, although both parents raise the chicks. In most years the pair will raise two broods. The nests may be raided by woodpeckers, squirrels and weasels and infested with fleas, and adults may be hunted by sparrowhawks. The great tit has adapted well to human changes in the environment and is a common and familiar bird in urban parks and gardens. The great tit is also an important study species in ornithology.
Таксономия
Ұлы сиырды қазіргі биномдық атауымен Карл Линней 1758 жылғы "Systema Naturae" кітабының 10-шы басылымында сипаттаған. Оның ғылыми атауы латын тіліндегі *parus* "сиыр" және *maior* "ірі" сөздерінен алынған. Франсис Уиллби бұл атауды 17 ғасырда қолданған. Бұрын үлкен сиырдың таралуы Ұлыбританиядан Жапонияға және оңтүстікке Индонезия аралдарына дейін деп саналған, онда төрт негізгі түр тобына жататын 36 сипатталған түркіні бар. Негізгі топтың Еуропа, орташа белдеудегі Азия және Солтүстік Африка бойынша 13 түркіні болды, кіші топтың тоғыз түркіні Ресейдің оңтүстік-шығысынан және Жапониядан солтүстік-шығыс Азияға дейін, ал *cinereus* тобының 11 түркіні Ираннан оңтүстік Азиядан Индонезияға дейін кездесті. *bokharensis*-тің үш түркіні көбінесе жеке түр ретінде қарастырылған, *Parus bokharensis*, Түркістан сиыры. Бұл форма бір кезде Тибет қыраттарының айналасында сақина түр құрайды деп ойланған, бірақ митохондриялық ДНҚ тізбектері тексерілгенде, бұл теория тасталды, төрт топтың ерекше (монофилетикалық) екендігі және топтар арасындағы будандастыру аймақтары уақытша оқшаулану кезеңінен кейін екінші байланыс нәтижесінде пайда болды. 2005 жылы жарияланған зерттеулер негізгі топтың *cinereus* және кіші топтардан ерекше екенін және *P. m. bokharensis*-пен бірге осы екі топтан шамамен 1,5 миллион жыл бұрын бөлініп кеткенін растады. *bokharensis* және негізгі топтар арасындағы айырмашылық шамамен жарты миллион жыл бұрын болған деп есептелді. Зерттеуде сондай-ақ Амур аңғарындағы ірі және кіші топтардың өкілдері арасындағы будандар қаралды. Гибридтер сирек кездесетін, бұл екі топ арасында кейбір репродуктивті кедергілер бар екенін көрсетеді. Зерттеу екі шығыс топты жаңа түр ретінде бөліп, цинералық сиыр (*Parus cinereus*) және жапондық сиыр (*Parus minor*) деп атады, бірақ Түркістан сиырын үлкен сиырға қосып, оны бір топқа біріктірді. Бұл таксономияны кейбір органдар, мысалы, IOC World Bird List қолдайды. Әлем құстарының анықтамалығы *Parus* түрлерін қарастырған томы дәстүрлі жіктемеге көшті, Түркістан сиырын жеке түр ретінде қарастырды, бірақ жапондық және цинералық сиырларды үлкен сиырмен бірге сақтады. Үлкен сиырдың номинативті түр-төрағы ең кең таралған, оның ареалы Иберия түбегінен Амур аңғарына дейін және Скандинавиядан Таяу Шығысқа дейін созылады. Басқа түршіктер әлдеқайда шектеулі таралады, төртеуі аралдарда, ал қалғандары *P. m. major* түршіктер бұрынғы мұздық паналықтарының популяцияларына жатады. Бір ғана морфологиялық біркелкі түршеңнің осындай үлкен аймақта үстемдігі атаулы нәсілдің соңғы мұздық дәуірден кейін үлкен аумақты тез қалпына келтіргенін көрсетеді. Бұл гипотезаны геологиялық тұрғыдан соңғы кездегі генетикалық тартылысты, содан кейін халық санының жылдам өсуін болжайтын генетикалық зерттеулер қолдайды.
The nominate subspecies of the great tit is the most widespread, its range stretching from the Iberian Peninsula to the Amur Valley and from Scandinavia to the Middle East. The other subspecies have much more restricted distributions, four being restricted to islands and the remainder of the P. m. major subspecies representing former glacial refuge populations. The dominance of a single, morphologically uniform subspecies over such a large area suggests that the nominate race rapidly recolonised a large area after the last glacial epoch. This hypothesis is supported by genetic studies which suggest a geologically recent genetic bottleneck followed by a rapid population expansion.
Кіші түрлер
Қазіргі уақытта үлкен сұңқардың 15 танылған түршесі бар: ол Ұлыбритания аралдарында кездеседі. 1758 жылы Линней сипаттаған P. m. major Еуропаның көп бөлігінде, Кіші Азияда, Қазақстанның солтүстік және шығысында, Оңтүстік Сібір мен Солтүстік Моңғолияда, Амур алқабының ортасына дейін таралған. 1857 жылы Буври сипаттаған P. m. excelsus Солтүстік-батыс Африкада кездеседі. 1903 жылы Клейншмидт сипаттаған P. m. corsus Португалияда, Оңтүстік Испанияда және Корсикада кездеседі. 1913 жылы фон Йорданс сипаттаған P. m. mallorcae Балеар аралдарында кездеседі. 1970 жылы фон Йорданс сипаттаған P. m. ecki Сардинияда кездеседі. 1970 жылы фон Йорданс сипаттаған P. m. niethammeri Критте кездеседі. 1901 жылы Мадарас сипаттаған P. m. aphrodite Оңтүстік Италияда, Оңтүстік Грецияда, Кипрде және Эгей теңізіндегі аралдарда кездеседі. P. m. terrasanctae 1910 жылы Хартерт сипаттаған. Ол Ливан, Израиль, Иордания және Сирияда таралған. 1910 жылы Зарудный сипаттаған P. m. karelini Оңтүстік-шығыс Әзірбайжан мен Солтүстік-батыс Иранда кездеседі. P. m. blandfordi 1894 жылы Пражак сипаттаған.
Сипаттама
Үлкен сүйірқұйрық өте ірі сүйірқұйрықтардың арасында ең үлкені, ұзындығы 5 см-ге жетеді және оны тану оңай болатын ерекше сыртқы түріне ие. П. major major номинативті түрінің басы көкшіл қара, мойны, мойыншасы, кеудесі және басы қара, ал жаны мен құлақ жапқыштары ақ. Кеудесі ашық лимон сары түсті және мойыншадан құйрыққа дейін жалғасқан кең қара жолағы бар. Мойынның жоғарғы бөлігінде көмескі ақ дақ бар, ол мойынның арт жағында жасыл-сары түске айналады. Мойынның қалған бөлігі мен арқасы зәйтүн түсті жасыл реңге боялған. Қанат жапқыштары жасыл, ал қанаттың қалған бөлігі ақ қанат жолағы бар көкшіл сұр түсті. Құйрығы көкшіл сұр, шеттері ақ. Аналық құстың қауырсыны еркек құстың қауырсынына ұқсас, бірақ түстері жалпы алғанда күңгірт; мойыншаның қара түсі азырақ. Құс каротиноидтарды өндіре алмайды және оларды тамақтан алу керек, сондықтан еркектің жарқын түсі оның жақсы тамақтануға қабілеттілігін көрсетеді. Дегенмен, сары түстің қанықтығына ауа райы сияқты қоршаған орта факторлары да әсер етеді. Еркектің ішкі жолағының ені жеке құстарға байланысты өзгереді және аналықтар оны таңдайды, сапасы жоғары аналықтар көбінесе ені кең жолақты еркектерді таңдайды.
Дауыс
Үлкен сиськи, басқа сиськилер сияқты, дауысты құс, және 40-қа дейін түрлі шақырулар мен әндерге ие. Шақырулар әдетте екі жыныс арасында бірдей болады, бірақ еркектер әлдеқайда көп дауыстайды, ал аналықтары сирек шақырады. "Пит", "спик" немесе "чит" сияқты жұмсақ, жалғыз дыбыстар байланыс үшін қолданылады. Ересек еркектер дабыл қағу үшін немесе аумақтық дауларда "тінк" деп дауыстайды. Ең танымал шақырулардың бірі – "ұстаз, ұстаз", көбінесе аумақтың иесі екенін жариялау үшін қолданылады, оны сықырылдаған арба дөңгелегімен салыстырады. Әртүрлі географиялық аймақтардан келген сиськилердің шақыруларында кейбір айырмашылықтар бар, ал Оңтүстік Азияның екі тобынан бөлініп шыққан сиськилер, жақында ғана үлкен сиськиден ажыраған, орташа белдеудегі үлкен сиськилердің шақыруларын тани алмайды немесе оларға ден қоймайды.
Таралу, қозғалысы және тіршілік ету ортасы
Үлкен сиырқұс Еуразияның көп бөлігінде кеңінен таралған. Ол Исландия мен Солтүстік Скандинавияны қоспағанда, Еуропаның барлық аймақтарында, соның ішінде Жерорта теңізіндегі көптеген аралдарда кездеседі. Солтүстік Африкада Марокко, Алжир және Тунис елдерінде тіршілік етеді. Таяу Шығыс және Орталық Азияның кейбір аймақтарында – Иран мен Ауғанстанның солтүстігінен Моңғолияға дейін, сондай-ақ Солтүстік Азияда, Урал тауларынан бастап Солтүстік Қытай мен Амур өзенінің аңғарына дейін таралған. Үлкен сиырқұс АҚШ-қа сәтті әкеліне қойған жоқ; 1872 және 1874 жылдар аралығында Огайо штатының Цинциннати қаласының жанында босатылған құстар орнығуға үлкермеді. Олардың алмақұрттарды бақылауда тиімді екендігі туралы ұсыныстар, оларды Америка Құрама Штаттары сияқты жаңа аймақтарға әкелуге әкелді, бірақ бұл жоспар іске аспады. Орта Батыстың жоғарғы бөлігінде шағын популяция бар, олар 2002 жылы Чикагода босатылған құстардың ұрпақтары деп саналады, олардың ішінде еуропалық алтынқұстар, еуразиялық сұңқарлар, қараторғайлар, еуропалық жасылқұстар, сафран құстар, көк сиырқұстар және еуразиялық торғайлар болған, бірақ осы түрлердің кейбіреулерін көру туралы хабарлар болжамды енгізілген күнге дейін жазылған. 1960-61 жылдары құстар қазіргі Қазақстанның Алматы облысына әкелінді және орнықты, бірақ олардың қазіргі жағдайы белгісіз.
Тамақ және тамақтандыру
Үлкен сиськи жазда негізінен жәндіктермен қоректенеді, жапырақтардан жәндіктер мен өрмекшілерді ұстап жейді. Олардың ірі омыртқасыз жемдеріне тарақандар, шегірткелер мен шырықтар, шыршақ қанаттылар, құлаққаптар, құрттар (Hemiptera), құмырсқалар, шыбыштар (Diptera), кадистер, қоңыздар, бұғы мүйізділер, орақшылар, аралар мен егеуқұйрықтар, ұлулар мен ағаш құрттары жатады. 2007 жылы жарияланған зерттеуде үлкен сиськилер алма бақтарындағы гусеницалардың зиянын 50%-ға дейін азайтатыны анықталды. Балапандар да дамуының алғашқы кезеңдерінде тамақтану себептерінен бірнеше өрмекшілермен қоректенеді. Бұл мінез-құлық алғаш рет 1921 жылы байқалған, ал келесі екі онжылдықта тез тарады. 2009 жылы үлкен сиськилер пипистрель құстарының миын жеп, өлтіргені хабарланды. Бұл әнші құстың алғаш рет құстарды аулауы тіркелді. Олар мұны тек қыста, құстар ұйықтаған кезде және басқа тамақ жетіспегенде ғана жасайды. Сондай-ақ, олар құралдарды қолданатындары белгілі, ағаш ойығынан жәндіктердің дернәсілдерін шығару үшін шырша инесін пайдаланады. Бұл аумақтар қаңтар айының соңында белгіленеді және қорғау қыс соңында немесе көктем басында басталады. Үлкен сиськилер әлеуметтік жағынан моногамды болғанымен, басқа жұптасу жиі кездеседі. Германияда жүргізілген бір зерттеуде ұялардың 40%-ында еркек емес, басқа ата-анадан туған балапандар бар екені және барлық балапандардың 8,5%-ы құсқұмарлықтан туған екені анықталды. Ересек еркектердің көбеюге қатысуы жас ересектерге қарағанда жоғары. Үлкен сиськилер маусымдық көбейеді. Көбеюдің нақты уақыты орналасқан жеріне байланысты, ең маңыздысы – географиялық орналасуы. Көбінесе қаңтар мен қыркүйек аралығында көбейеді; Еуропада көбейту маусымы әдетте наурыздан кейін басталады. Израильде қазан мен желтоқсан айларында көбеюдің сирек жағдайлары тіркелді. Күн сәулесінің мөлшері мен күндізгі температура да көбею уақытына әсер етеді. Бір зерттеуде жұмыртқа салу уақыты мен гусеницалардың көптеп таралған кезеңі арасында тығыз байланыс бар екені анықталды, бұл температураға байланысты. Жеке алғанда, ересек ұрғашылар жас ұрғашыларға қарағанда кешірек жұмыртқалай бастайды. Үлкен сиськилер қуыс ұялар салады, көбінесе ағаш ішінде, кейде қабырғада немесе жартаста көбейеді, сондай-ақ олар ұя қораптарына да оңай бейімделеді. Ұяны аналық құс құрады, ол өсімдік талшықтарынан, шөптерден, мүктерден, шаштардан, жүндерден және қауырсындан жасалған. Ұядағы жұмыртқалардың саны көбінесе көп, кейде 18-ге дейін жетеді, бірақ 5-тен 12-ге дейін жиі кездеседі. Құстар кешірек жұмыртқа салса, жұмыртқалардың саны азаяды, сондай-ақ бәсекелестік жоғары болғанда да азаяды. Екінші ұядағы жұмыртқалардың саны көбінесе аз болады. Аралдық ортада да жұмыртқалардың санына әсер етеді, құрлықтағы құстарға қарағанда аралдағы үлкен сиськилер кішкентайрақ жұмыртқа салады. Жұмыртқалар ақ түсті, қызыл дақтармен. Аналық құс инкубация міндетін толығымен өз мойнына алады, ал инкубация кезінде аталық оны тамақтандырады. Инкубация кезеңі 12 мен 15 күн аралығында. Балапандарды екі ата-анасы да тамақтандырады, әдетте күніне бір рет тамақ алады. Балапандар 16 мен 22 күн аралығында ұядан шығады, ұядан шыққаннан кейін сегіз күннен соң ата-аналарына тәуелді болмайды. Балапандар ұядан шыққаннан кейін де тамақтандыру жалғасуы мүмкін, бірінші ұядан шыққан балапандар үшін 25 күнге дейін, ал екінші ұядан шыққан балапандар үшін 50 күнге дейін. Жақын туыстар арасындағы жұптасу нәтижесінде туған балапандардың жарамдылығы төмендесе, инбридингтік депрессия пайда болады. Бұл төмендеу әдетте осы балапандардағы зиянды рецессивті аллельдердің экспрессиясының артуының салдары болып есептеледі. P. major-дың табиғи популяцияларында инбридингтің алдын алу үшін жеке тұлғалар туған жерінен таралады, бұл жақын туысымен жұптасу мүмкіндігін азайтады.
Экология
Еуразиялық қызылқарлығаш үлкен тұғырлардың жыртқышы, екінші жұптан шыққан жастар қауіптің көбірек болуына себеп, қызылқарлығаштың өзінің өсіп келе жатқан балаларына азық-түлік қажеттілігінің артуы. Үлкен жоталы тоқылдақтар тұғырлардың ұяларына, әсіресе белгілі бір типтегі ұя салынған орындарға шабуыл жасайды. Басқа ұя жыртқыштарына Ұлыбританиядағы әкелген сұр жаңғақтар және ұядағы ересектерді де алып кете алатын ең кішкентай мысықтар кіреді. 1981 жылы Орталық Еуропадағы үлкен тұғырлардан Rostrinirmus hudeci деп аталатын бітетін бит (Mallophaga) түрі анықталды және сипатталды. Тауық биті Ceratophyllus gallinae көк және үлкен тұғырлардың ұяларында өте көп кездеседі. Бұл бастапқыда тұғырларға ғана тән бит болған, бірақ құстар көп жиналатын және құрғақ жағдайлар оған жаңа иесімен бірге гүлдеуге мүмкіндік берді. Бұл бит клоун қоңызы Gnathoncus punctulatus-тың басты азығы болып табылады.
Физиологиясы
Үлкен сисьтер суық ортаға ерекше физиологиялық бейімделуге ие екені анықталды. Қыс айларын күту кезінде, үлкен сись қанның жылу тудыру қабілетін арттыра алады. Бұл бейімделудің механизмі – митохондрияның көлемінің маусымдық өсуі және қызыл қан жасушаларында митохондриялық тыныс алудың күшеюі, сондай-ақ АТФ өндірісінен электрондық тасымалдаудың ажырауы. Суықтан зақымдану мен жылу жоғалтудың алдын алу үлкен сисьтердің кері ток қан тамырларының орналасуы және құстардың мүсіні мен аяқтарындағы ірі қан тамырларының тарлуы арқылы жүзеге асырылады. Әдебиеттер базасын іздеу нәтижесінде 1969 және 2002 жылдар аралығында *Parus major* тақырыбына қатысты 1349 мақала табылды. Адам қоныстанған жерлерге бейімделу кезінде, оның әні шулы қалалық ортада өзгеретіні байқалды. Төмен жиілікті шу ластануы бар аймақтарда әннің жиілігі тыныш аймақтарға қарағанда жоғары болады. Бұл құс өзінің ареалын кеңейтіп, солтүстікке қарай Скандинавия мен Шотландияға, оңтүстікке қарай Израиль мен Египетке жылжыды. Жалпы саны 32,4 миллион км² аумақта 300 миллионнан 1,1 миллиардқа дейін құсқа жетеді деп есептеледі. Жақсырақ емес ортада популяцияның жергілікті төмендеуі болғанымен, оның кең ареалы мен көп саны үлкен систің қауіп астында еместігін көрсетеді және ол IUCN Қызыл тізімінде «ең аз алаңдаушылық тудыратын» түр ретінде тіркелген.